Mở bài Hồn Trương Ba, da hàng thịt hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp

Lưu Quang Vũ là cây bút kịch nổi bật nhất trên sân khấu nước ta thập niên 1980. Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt, viết năm 1981, mượn một câu chuyện dân gian để kể về bi kịch của linh hồn phải trú trong thể xác người khác. Qua đó, tác giả gửi gắm một thông điệp sâu sắc: con người chỉ thật sự sống khi được là chính mình, khi tâm hồn và thể xác hòa hợp.

Lưu Quang Vũ (1948–1988) thử sức ở nhiều địa hạt, từ thơ, truyện đến hội họa, song để lại dấu ấn sâu đậm nhất ở kịch nói. Chỉ trong khoảng mười năm, từ khi về công tác ở Tạp chí Sân khấu năm 1978 đến lúc mất, ông viết khoảng năm mươi vở kịch, nhiều vở được dàn dựng liên tục và thu hút đông đảo khán giả. Hồn Trương Ba, da hàng thịt, sáng tác năm 1981 và ra mắt công chúng năm 1984, là vở kịch tiêu biểu nhất của ông. Từ cốt truyện dân gian về ông Trương Ba giỏi cờ hồi sinh trong thân thể anh bán thịt, tác giả xây dựng một bi kịch hiện đại về sự lệch pha giữa tâm hồn và thân thể, qua đó khẳng định khát vọng được sống trọn vẹn, đúng với bản chất của mình.

Nhắc tới sân khấu kịch nói Việt Nam thập niên 1980, người ta nhớ ngay một cái tên: Lưu Quang Vũ. Kịch của ông được nhiều nhà hát, đoàn nghệ thuật dàn dựng, và mỗi vở mới ra mắt đều thu hút đông đảo người xem. Sức hút ấy đến từ chỗ kịch Lưu Quang Vũ chạm đúng vào những trăn trở của đời sống đang chuyển mình. Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch kết tinh rõ nhất tài năng ấy, khi tác giả đặt ra câu hỏi về sự giả dối, sự tha hóa và giá trị của việc được sống thật với chính mình.

Lưu Quang Vũ bước vào văn chương bằng thơ, rồi viết truyện, vẽ tranh, và cuối cùng tìm thấy chỗ đứng vững chắc nhất ở sân khấu. Vốn liếng của một nhà thơ giúp kịch của ông giàu chất trữ tình; con mắt của một họa sĩ giúp ông dựng những cảnh trí giàu hình ảnh; còn sự nhạy bén trước đời sống làm cho mỗi vở kịch mang hơi thở thời sự. Tất cả những phẩm chất đó hội tụ trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt, vở kịch nói về cuộc giằng co giữa phần hồn trong sạch của ông Trương Ba và thân xác thô lỗ của anh hàng thịt.

Kho truyện cổ nước ta có một câu chuyện ngắn kể về ông Trương Ba đánh cờ giỏi, chết oan rồi được tiên Đế Thích cho sống lại trong xác anh hàng thịt. Trong dân gian, đó là một câu chuyện lạ và hóm hỉnh. Đến Lưu Quang Vũ, cốt truyện quen thuộc ấy được viết lại thành một vở kịch giàu chất triết lí. Ở vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt, tác giả không dừng ở chuyện li kì mà đi sâu vào nỗi đau của một linh hồn phải sống nhờ, sống mượn, để rồi bật lên khát vọng được làm chính mình một cách trọn vẹn.

Mỗi người chỉ có một cuộc đời, nhưng không phải ai cũng được sống cuộc đời của chính mình. Có người phải chiều theo hoàn cảnh, có người dần đánh mất bản thân lúc nào không hay. Câu hỏi sống thế nào cho đúng với mình đã được Lưu Quang Vũ đặt ra rất sâu sắc trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt. Nhân vật Trương Ba, sau khi hồi sinh trong một thân thể không phải của mình, dần nhận ra mình đang biến thành một kẻ xa lạ. Lời tự bạch của ông, rằng mình muốn “được là tôi toàn vẹn”, đã trở thành một trong những câu thoại ám ảnh nhất của kịch Việt Nam hiện đại.

Từ xưa, con người luôn băn khoăn giữa hai phần của mình: phần hồn hướng tới cái cao đẹp và phần xác với những nhu cầu bản năng. Nếu chỉ chăm lo cho tâm hồn mà coi thường thể xác, hay ngược lại, con người đều không thể sống yên ổn. Lưu Quang Vũ đã biến băn khoăn ấy thành một tình huống kịch độc đáo trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt: một linh hồn thanh cao buộc phải trú ngụ trong thân xác thô phàm. Cuộc giằng co giữa hai phần ấy làm nên bi kịch của nhân vật, đồng thời gửi gắm quan niệm về sự hài hòa giữa vẻ bên trong và vẻ bên ngoài của con người.

Đầu những năm 1980, đất nước bước vào giai đoạn chuyển mình đầy khó khăn. Bên cạnh những đổi thay tích cực, xã hội cũng xuất hiện lối sống chạy theo vật chất, sự giả dối và tình trạng con người không được sống đúng với mình. Lưu Quang Vũ là một trong những nghệ sĩ nhạy bén nhất trước thực trạng ấy. Ra đời năm 1981, vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt vừa là câu chuyện về một linh hồn bị thể xác lấn át, vừa là lời cảnh tỉnh về nguy cơ tha hóa của con người khi phải sống một cuộc đời vay mượn.

Kịch Việt Nam hiện đại có những nhân vật bi kịch để lại nhiều day dứt. Vũ Như Tô trong vở kịch cùng tên của Nguyễn Huy Tưởng gục ngã vì khát vọng nghệ thuật lớn lao không gặp được thời thế. Bốn mươi năm sau, Lưu Quang Vũ đưa lên sân khấu một bi kịch khác, nhỏ hơn về quy mô nhưng không kém phần sâu sắc: bi kịch của ông Trương Ba phải trú nhờ trong hình hài kẻ khác. Nếu Vũ Như Tô đặt ra câu hỏi về người nghệ sĩ và cuộc đời, thì Hồn Trương Ba, da hàng thịt đặt ra câu hỏi về mỗi con người và chính bản thân họ.

Trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt, có lẽ màn đối thoại kì lạ nhất là cuộc tranh cãi giữa linh hồn Trương Ba và thân xác anh hàng thịt. Lưu Quang Vũ để thân xác lên tiếng, biết lí lẽ, biết mỉa mai, khiến linh hồn từ chỗ kiêu hãnh phải dần đuối lí. Ban đầu, hồn còn khẳng định: “Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”. Nhưng càng tranh luận, ông càng nhận ra mình đã bị thân xác chi phối nhiều hơn mình nghĩ. Phân tích màn đối thoại này, ta sẽ thấy rõ bi kịch của một linh hồn đang bị tha hóa và tài năng dựng xung đột của nhà viết kịch.

Cảnh VII trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ khép lại bằng lần gặp gỡ cuối cùng của Trương Ba với vị tiên Đế Thích. Đây là lúc nhân vật đưa ra quyết định quan trọng nhất đời mình: trả lại thân xác cho anh hàng thịt và khước từ cơ hội sống tiếp trong hình hài cu Tị. Lời khẳng định “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được” cho thấy Trương Ba đã thức tỉnh hoàn toàn. Qua màn đối thoại ấy, tác giả bày tỏ quan niệm về hạnh phúc và lẽ sống: sống mà không được là mình thì chẳng khác gì cái chết.

Trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt, bi kịch của nhân vật không chỉ nằm ở cuộc giằng co với thân xác, mà còn ở chỗ những người thân yêu nhất cũng dần không nhận ra ông. Người vợ buồn bã muốn bỏ đi, đứa cháu gái gay gắt khẳng định “Ông nội đời nào thô lỗ phũ phàng như vậy”, người con dâu dù thương cha cũng không giấu được nỗi băn khoăn. Lưu Quang Vũ đã để những người gần gũi nhất trở thành tấm gương soi rõ sự đổi thay của Trương Ba. Đi vào những màn đối thoại ấy, ta hiểu được nỗi đau của một con người đang mất dần chính mình trong mắt người thân.

Sống là khát vọng tự nhiên nhất của con người, vậy mà có lúc từ chối sự sống lại là lựa chọn cao đẹp nhất. Nghe như nghịch lí, nhưng đó chính là điều Lưu Quang Vũ muốn nói qua Hồn Trương Ba, da hàng thịt. Được sống lại nhờ xác anh hàng thịt, Trương Ba tưởng đã may mắn, nào ngờ mỗi ngày trôi qua ông lại thấy mình xa lạ hơn với bản thân và với những người thân. Khi đứng trước cơ hội tiếp tục sống trong một thân xác khác, ông dứt khoát trả lời: “Không thể sống với bất cứ giá nào được”. Lựa chọn ấy biến bi kịch của nhân vật thành chiến thắng của nhân cách, và đặt ra cho người đọc câu hỏi muôn thuở: sống thế nào mới thật sự là sống.