Tóm tắt nội dung chính của một văn bản bằng sơ đồ – Dàn ý + 12 bài mẫu (lớp 6)

Chân trời sáng tạo chọn chính truyền thuyết này để minh họa cách vẽ sơ đồ. Bản dưới đây dựng lại câu chuyện thành sáu ô nối liền, ô nào cũng mở đầu bằng một việc làm của nhân vật.

Sơ đồ

Thánh Gióng – người anh hùng làng Gióng đánh tan giặc Ân

1. Ra đời lạ: mẹ ướm thử dấu chân khổng lồ ngoài ruộng → có mang suốt mười hai tháng → con lên ba chưa nói, chưa cười, chưa đi
2. → Giặc Ân xâm lược, sứ giả đi khắp nơi rao tìm người cứu nước → Gióng bất ngờ lên tiếng, xin ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt
3. → Gióng lớn vùn vụt, bao nhiêu nồi cơm cũng hết → bà con trong làng góp gạo nuôi
4. → Đồ sắt mang tới → Gióng vươn vai, hóa tráng sĩ, nhảy lên ngựa ra trận
5. → Ngựa phun lửa thiêu giặc → roi gãy giữa trận, Gióng nhổ tre bên đường quật tiếp → giặc tan
6. → Lên đỉnh núi Sóc, cởi giáp, người cùng ngựa vút lên cao rồi khuất hẳn → vua phong Phù Đổng Thiên Vương, lập đền thờ; dấu tích còn lại: tre đằng ngà, chuỗi ao hồ, làng Cháy

Đọc sơ đồ thành lời

Thời vua Hùng thứ sáu, một bà mẹ ở làng Gióng đặt chân vào vết chân lạ ngoài ruộng, về nhà thì có mang, phải tròn mười hai tháng đứa con mới chào đời. Đứa trẻ ba tuổi mà vẫn đặt đâu yên đấy, không nói, không cười. Đến khi giặc Ân kéo tới và tiếng rao của sứ giả vang đến làng, cậu bỗng mở miệng, bảo sứ giả xin vua rèn cho ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt. Kể từ hôm ấy, thân hình cậu lớn vụt, ăn bao nhiêu cũng chưa đủ, cả làng phải chung gạo nuôi. Đồ sắt vừa đưa tới, Gióng vươn vai hóa thành tráng sĩ, cưỡi ngựa xông vào quân giặc. Roi gãy, chàng nhổ những bụi tre ven đường đánh tiếp cho tới khi giặc tan. Xong việc, Gióng phi ngựa lên núi Sóc, để lại áo giáp sắt trên núi rồi cùng ngựa bay đi. Nhà vua phong chàng là Phù Đổng Thiên Vương; tre đằng ngà, những ao hồ nối nhau và làng Cháy được coi là dấu vết của trận đánh năm xưa.

Vì sao chọn dạng này

Truyện đi theo một mạch thẳng, việc trước mở đường cho việc sau, nên chuỗi mũi tên là vừa đủ. Mẹo rút từ khóa: mỗi ô bắt đầu bằng một động từ mạnh (ra đời, cất tiếng, vươn vai, nhổ tre, bay lên trời), chỉ cần đọc lướt các động từ ấy là nhớ lại cả câu chuyện.

Thanh gươm thần từ đâu tới, rồi đi về đâu? Trả lời được hai câu hỏi ấy là nắm được cả truyền thuyết, vì vậy sơ đồ tách thành hai nhánh đặt cạnh nhau, cùng xuất phát từ một ô trên cùng.

Sơ đồ

Ô trên cùng: Long Quân cho nghĩa quân Lam Sơn mượn gươm thần đánh giặc Minh, rồi lấy lại khi đất nước đã yên.

• Nhánh trái – Mượn gươm (lí do: giặc Minh tàn bạo, nghĩa quân còn yếu, nhiều lần thua)
  • Lê Thận đi đánh cá, ba lần thả lưới đều kéo lên cùng một thanh sắt → nhìn kĩ là lưỡi gươm → đem về nhà
  • Lê Lợi ghé nhà Lê Thận → lưỡi gươm trong góc tối bừng sáng, trên lưỡi hiện hai chữ Thuận Thiên
  • Một lần chạy giặc qua rừng → Lê Lợi thấy vật gì lấp lánh trên ngọn đa → chuôi gươm nạm ngọc
  • Lưỡi tra vào chuôi khớp hoàn toàn → Lê Thận dâng gươm, tôn Lê Lợi làm chủ tướng
  • Có gươm thần → nghĩa quân thắng trận liên tiếp → quét sạch giặc Minh
• Nhánh phải – Trả gươm (lí do: giặc đã tan, gươm đã xong việc)
  • Khoảng một năm sau ngày thắng giặc, Lê Lợi đã làm vua → ngự thuyền rồng đi chơi hồ Tả Vọng
  • Rùa Vàng nổi lên, xin vua hoàn gươm cho Long Quân → vua trao gươm, rùa ngậm gươm lặn xuống đáy hồ
  • Từ đó hồ mang tên Hồ Gươm, còn gọi là hồ Hoàn Kiếm

Đọc sơ đồ thành lời

Khi nghĩa quân Lam Sơn còn non yếu trước quân Minh, Long Quân quyết định cho họ mượn gươm thần. Lưỡi gươm mắc vào lưới của Lê Thận, một người đánh cá, đến lần thứ ba anh mới nhận ra đó là gươm và mang về. Một hôm Lê Lợi tới nhà, lưỡi gươm tự phát sáng, hiện rõ hai chữ Thuận Thiên. Sau đó, trong lúc chạy giặc qua rừng, Lê Lợi bắt gặp chuôi gươm nạm ngọc sáng trên ngọn đa. Ghép hai phần lại thì khớp nhau, Lê Thận liền dâng gươm cho chủ tướng. Nhờ gươm thần, nghĩa quân thắng liên tiếp và đuổi sạch giặc. Chừng một năm sau ngày thắng giặc, vua Lê dạo thuyền trên hồ Tả Vọng thì Rùa Vàng nhô lên xin lại thanh gươm. Vua trao gươm, rùa lặn mất, và hồ được gọi là hồ Hoàn Kiếm từ đó.

Vì sao chọn dạng này

Hồ Gươm có hai chặng đối xứng: gươm lên khỏi nước rồi trở về nước. Đặt hai nhánh song song, người xem thấy ngay sự đối xứng ấy, điều mà một chuỗi dọc khó cho thấy. Mẹo: ghi lí do ngay dưới tên mỗi nhánh để sơ đồ trả lời luôn câu hỏi vì sao cho mượn và vì sao phải trả.

Mẫu ngắn này dành cho lúc chỉ có ít phút: năm ô sự việc nối nhau, ô bài học đóng khung riêng ở cuối.

Sơ đồ

1. Dế Mèn tuổi mới lớn, khỏe và đẹp → tự cho mình nhất, hống hách với cả xóm
2. → Sang nhà Dế Choắt ốm yếu → chê bai, từ chối giúp đào ngách thông hang
3. → Gặp chị Cốc → cất giọng trêu rồi chui tọt vào hang
4. → Chị Cốc nổi giận, tưởng Choắt trêu mình → mổ Choắt trọng thương
5. → Choắt trước lúc chết khuyên Mèn bỏ thói ngông cuồng → Mèn chôn bạn, hối hận

Ô bài học: kiêu căng, gây chuyện mà không nghĩ tới hậu quả thì có thể hại người khác và hại chính mình.

Đọc sơ đồ thành lời

Dế Mèn cậy mình cường tráng nên coi thường mọi người, nhất là Choắt, anh chàng dế ốm yếu sống sát vách. Choắt nhờ đào một ngách nhỏ để có lối chạy sang khi gặp nguy, Mèn gạt đi bằng giọng khinh khỉnh. Chưa hết, Mèn còn bày trò trêu chị Cốc cho vui rồi lủi mất dưới đất. Chị Cốc không thấy kẻ hỗn láo đâu, liền trút cơn giận lên đầu Choắt đang đứng ngoài cửa. Lúc hấp hối, Choắt không oán trách mà chỉ dặn Mèn đừng sống ngông cuồng nữa. Đứng bên nấm mồ của bạn, Mèn mới thấm thía cái giá của thói kiêu căng: đó là bài học đường đời đầu tiên của chú.

Vì sao chọn dạng này

Dế Mèn tự kể chuyện mình, các sự việc nối nhau rất chặt, nên chỉ cần một chuỗi ngắn; điều đáng nhớ nhất của truyện được tách thành ô bài học để nổi bật. Truyện của Tô Hoài vẫn đang được pháp luật bảo vệ bản quyền, nên các ô chỉ ghi từ khóa tự rút ra, kể cả lời dặn của Dế Choắt cũng được nói lại bằng lời mình.

Bài viết của Hồ Thanh Trang có sa pô nêu ba câu hỏi và năm đề mục rõ ràng, nên sơ đồ hình cây là lựa chọn tự nhiên: gốc là nhan đề, năm cành lớn ứng với năm đề mục, các nhánh nhỏ là thông tin cụ thể dưới mỗi đề mục.

Sơ đồ

Gốc: Trái Đất – cái nôi của sự sống (ngôi nhà có sự sống duy nhất mà ta biết quanh Mặt Trời; nay đang bị tổn thương)

• Cành 1. Chỗ đứng trong hệ Mặt Trời
  • một trong tám hành tinh
  • xoay quanh trục của mình → một vòng là một ngày
  • chuyển động trên quỹ đạo e-líp quanh Mặt Trời → trọn một vòng là một năm
• Cành 2. Nước giữ gìn sự sống
  • nước trải trên phần lớn hành tinh (gần ba phần tư): đại dương, băng hai cực, tuyết trên đỉnh núi, sông suối
  • nhìn từ vũ trụ: một giọt nước xanh khổng lồ
  • không nước → hành tinh khô chết; có nước → sự sống nảy nở, từ vi sinh vật tới động vật có thần kinh phát triển
• Cành 3. Ngôi nhà của muôn loài
  • loài bé tới mức phải soi kính hiển vi
  • loài khổng lồ: khủng long thời xa xưa (nay chỉ còn hóa thạch), cá voi xanh, bao báp
  • rừng, biển, vườn, chuồng trại đâu cũng có sự sống, mọi dạng sống theo quy luật sinh học, còn nhiều bí ẩn
• Cành 4. Con người
  • đỉnh cao của sự sống: trí tuệ, tình cảm, tiếng nói, lao động làm Trái Đất thân thiện hơn
  • song lại vắt kiệt thiên nhiên mà ít khi nghĩ tới hậu quả
• Cành 5. Trái Đất đang bị tổn thương
  • rừng thu hẹp, hoang mạc lan rộng
  • thú hoang bị săn bắt, biển bị vét cạn, rác nhựa hại sinh vật biển
  • khí hậu ấm dần → băng ở hai cực tan → mực nước biển lên cao
  • lớp ô-dôn có lỗ thủng; đất đai, nguồn nước, bầu khí quyển nhiễm bẩn
  • câu hỏi bỏ ngỏ: hành tinh còn chịu được bao lâu?

Mũi tên chéo: cành 4 (con người vắt kiệt thiên nhiên) → cành 5 (Trái Đất tổn thương).

Đọc sơ đồ thành lời

Trong tám hành tinh quay quanh Mặt Trời, Trái Đất là nơi có ngày đêm nối nhau nhờ nó tự xoay, và có năm tháng nhờ nó đi trọn vòng quanh Mặt Trời. Thứ khiến nó khác hẳn các láng giềng là nước: gần ba phần tư diện tích bề mặt là nước, từ biển cả, băng cực tới sông ngòi, và nhờ nước mà sự sống nảy mầm rồi phát triển lên dần. Sinh vật có mặt khắp nơi, có loài bé đến nỗi chỉ thấy được dưới kính hiển vi, có loài khổng lồ như cá voi xanh. Con người vượt lên mọi loài nhờ trí tuệ, tình cảm và lao động, thế nhưng chính con người cũng đang vắt kiệt thiên nhiên. Kết quả là rừng mất dần, nhiều loài thú bị săn đuổi, rác nhựa tràn xuống biển, khí hậu ấm lên làm băng tan, đất đai và bầu khí quyển nhiễm bẩn. Văn bản khép lại bằng nỗi lo hành tinh xanh không thể chịu đựng mãi.

Vì sao chọn dạng này

Đề mục có sẵn trong văn bản chính là cành của cây, em không phải tự nghĩ cách chia. Chỗ đáng giá nhất của sơ đồ là mũi tên chéo nối cành 4 với cành 5: chỉ một nét vẽ, người xem hiểu tình trạng của Trái Đất có phần do con người gây ra. Nếu vẽ bằng bút màu, hãy tô cành 5 khác màu bốn cành còn lại để thấy văn bản chuyển từ giới thiệu sang cảnh báo.

Nhan đề của văn bản đã là một câu hỏi, nên em tóm tắt bằng cách đặt thêm những câu hỏi nhỏ cho từng đoạn rồi trả lời ngắn ở cột bên phải. Phía trên bảng là một vòng tròn nhỏ dựng theo đúng ví dụ mà sách Kết nối tri thức dùng để dạy cách chọn từ khóa.

Sơ đồ

Vòng đời theo lời Mu-pha-sa: sư tử → chết → thân xác hóa thành cỏ → cỏ nuôi linh dương → linh dương nuôi sư tử → (quay lại ô đầu)

Đọc sơ đồ thành lời

Mượn cuộc trò chuyện giữa hai cha con sư tử trong phim Vua sư tử, văn bản đặt vấn đề về thế cân bằng giữa muôn loài. Số loài trên hành tinh được ước tính vượt mười triệu, mà ta mới biết tên một phần nhỏ. Các loài sống thành quần xã, trong đó mỗi loài giữ một vai trò, có loài chiếm ưu thế, có loài chủ chốt điều khiển các loài khác, và chúng chia nhau chỗ sống để bớt tranh giành. Giữa các loài có cả giúp đỡ lẫn đối đầu; nhờ vậy tự nhiên giữ được cân bằng. Loài người không đứng ngoài thế giới ấy, nhưng sự kiêu ngạo đã khiến ta làm đảo lộn trật tự của nó, và nay ta đang phải tìm cách sống hòa thuận với thiên nhiên.

Vì sao chọn dạng này

Dạng hỏi – đáp hợp với văn bản giải thích: mỗi đoạn trả lời một câu hỏi nhỏ, đếm số dòng là biết văn bản có mấy ý. Mẹo: câu hỏi nên ngắn và dùng những từ để hỏi khác nhau (bao nhiêu, theo cách nào, ở vị trí nào) để mỗi dòng nhắm trúng một ý.

Bài báo nêu kết quả trước rồi mới giải thích, còn sơ đồ đi chiều ngược lại: năm ô nguyên nhân xếp một bên, cùng chĩa mũi tên vào một ô kết quả. Đây cũng là văn bản Cánh diều dùng làm ví dụ ở mục Tóm tắt văn bản thông tin, nên mẫu này có thêm một bản viết thành đoạn.

Sơ đồ

Năm nguyên nhân (theo nhận định của Smmsport, một tờ báo Thái Lan, được bài báo dẫn lại)

• (1) Cầu thủ khát khao chiến thắng →
• (2) Tự tin, không ngại bất kì đối thủ nào →
• (3) Giải V-League ngày càng chuyên nghiệp, chú trọng cầu thủ trẻ →
• (4) Cầu thủ chơi cùng nhau nhiều năm, phối hợp ăn ý →
• (5) Nhà cầm quân đến từ Hàn Quốc: tận tâm, biết đặt cầu thủ đúng vị trí →

Ô kết quả: bóng đá Việt Nam dẫn đầu Đông Nam Á – đội tuyển nam vô địch AFF Cup 2018; ở SEA Games năm 2019, đội U22 và đội tuyển nữ cùng giành huy chương vàng.

Viết lại theo cách thông dụng (đoạn văn)

Văn bản giải thích vì sao bóng đá Việt Nam liên tiếp thắng lớn ở khu vực, với chức vô địch AFF Cup 2018 và hai tấm huy chương vàng SEA Games 2019 của đội U22 và đội nữ. Dẫn lời một tờ báo Thái Lan, bài viết nêu năm lí do. Thứ nhất, các cầu thủ luôn khao khát chiến thắng. Thứ hai, họ không e ngại bất cứ đội bóng nào. Thứ ba, giải vô địch quốc gia được tổ chức bài bản hơn và coi trọng lớp trẻ. Thứ tư, đội hình đã gắn bó nhiều năm nên rất hiểu nhau. Cuối cùng, đội được dẫn dắt bởi một nhà cầm quân Hàn Quốc nhiều nhiệt huyết, biết bố trí mỗi cầu thủ vào chỗ hợp nhất.

Vì sao chọn dạng này

Khi văn bản trả lời câu hỏi vì sao, hãy để các mũi tên hội tụ về một ô: liếc qua là thấy nhiều nguyên nhân góp lại thành một kết quả. Năm ô giữ nguyên thứ tự đánh số của bài báo để người xem dễ đối chiếu.

Bài hát Như có Bác trong ngày đại thắng được viết xong trong vài giờ nhưng phải chờ thêm hai ngày mới đến tai người nghe. Muốn thấy rõ quãng chờ ấy, em vẽ một trục thời gian, mỗi mốc là một ô.

Sơ đồ

1. Đầu tháng 4/1975: tin thắng trận dồn dập → nhạc sĩ ấp ủ một bản hợp xướng đồ sộ → viết chưa xong thì quân ta đã tiến quá nhanh
2. → Ngày 28/4/1975: Đài Tiếng nói Việt Nam đưa tin phi công Nguyễn Thành Trung ném bom sân bay Tân Sơn Nhất → Phạm Tuyên đoán chiến thắng cuối cùng sắp tới, quyết định viết một bài hát ngắn → xong trong khoảng hai giờ
3. → Sau đó: đưa bài đi duyệt → bị chê nghe giống bài hát thiếu nhi, định để tới dịp kỉ niệm chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5
4. → Ngày 30/4/1975: miền Nam giải phóng; Giám đốc Đài cần ngay một bài hát mới → nghe hát thử, cho thu thanh liền
5. → Đêm 30/4 và ngày 1/5: bài hát được phát nhiều lần, vang trên loa khắp Hà Nội
6. → Những năm về sau: mọi lứa tuổi đều thuộc; bài hát có số phận lạ lùng hơn mọi sáng tác khác của ông

Đọc sơ đồ thành lời

Tháng 4/1975, tin chiến thắng từ miền Nam về liên tục, Phạm Tuyên muốn viết một tác phẩm đồ sộ mà không kịp. Ngày 28/4, nghe tin sân bay Tân Sơn Nhất bị ném bom, ông đoán ngày thống nhất chỉ còn tính bằng ngày nên ngồi viết một ca khúc ngắn, chừng hai giờ là xong. Hội đồng duyệt chưa ưng, muốn để dành đến ngày 7/5. Thế rồi trưa 30/4 miền Nam giải phóng, Đài Tiếng nói Việt Nam cần bài hát gấp, và ca khúc được thu thanh ngay trong ngày. Từ đêm hôm ấy, giai điệu mừng chiến thắng vang khắp nơi và sống mãi tới tận bây giờ.

Vì sao chọn dạng này

Bài báo kể theo mạch nhân – quả, nhưng các mắt xích nối nhau đúng theo ngày tháng, nên trục thời gian cho thấy được cả hai. Cánh diều dặn giữ lại các mốc quan trọng khi tóm tắt văn bản thông tin; ở trục này, mốc nào cũng có ngày cụ thể, trừ mốc đầu và mốc cuối.

Văn bản trong sách Cánh diều là một trang đồ họa thông tin do Thông tấn xã Việt Nam làm: chữ ít, chia sẵn thành ba ô theo ba đợt tiến công. Bản tóm tắt vì thế chỉ cần chuyển ba ô ấy thành ba hàng của một bảng, thêm một dòng mở và một dòng kết.

Sơ đồ

Dòng mở: Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 là trận then chốt của kế hoạch tiến công Đông Xuân 1953 – 1954; toàn bộ chiến dịch diễn ra trong 56 ngày đêm.

Dòng kết: qua ba đợt nối nhau, thế trận đổi dần từ chỗ địch dựa vào hệ thống đồn lũy kiên cố sang chỗ ta làm chủ hoàn toàn, và chiến dịch khép lại bằng một thắng lợi trọn vẹn.

Vì sao chọn dạng này

Bảng gọn hơn mọi dạng khác khi văn bản chia sẵn giai đoạn và giai đoạn nào cũng có cùng loại thông tin (thời gian, việc làm, kết quả): đọc theo hàng là biết từng đợt, đọc dọc một cột là thấy cả quá trình. Lưu ý: có tài liệu lịch sử ghi đợt 2 kết thúc ngày 26/4; khi tóm tắt, em giữ đúng mốc của văn bản đang tóm tắt, nếu muốn ghi khác thì chú thích nguồn. Mẫu này cố ý không có đoạn đọc thành lời, vì bảng đã đủ rõ để em tự nói lại.

Bài kí của Hà My kể chuyến đi bộ vào hang Én, trong vùng lõi Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (thuộc Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Người viết vừa đi vừa ngắm, nên nội dung là một chùm đặc điểm hơn là một chuỗi sự việc.

Sơ đồ

Ô trung tâm: Hang Én – tổ ấm khổng lồ giữa rừng già

• Đường tới hang
  • (1) không có xe, chỉ đi bằng đôi chân: băng qua rừng già, lội chừng ba mươi khúc sông suối
  • (2) dốc Ba Giàn gần 2 km: lối đi chỉ đủ một người lách qua, trơn, cây đổ, dây leo chắn ngang; cây cổ thụ, phong lan, sên, vắt
  • (3) thung lũng Rào Thương: suối trong thấy đáy sỏi, bướm nhiều màu đậu thành từng mảng
• Lòng hang
  • ba cửa hang; vào trong phải lội nước, leo vách đá, ngồi bè
  • rộng mênh mông, trần cao ngang một tòa nhà bốn mươi tầng
  • một cửa mở lên trời, đón nắng và gió
• Chim én
  • làm tổ khắp vách hang
  • hồn nhiên, không né tránh con người: chim bố mẹ bận kiếm mồi, chim non chập chững tập bay, có con lạc xuống tận chỗ người nằm
• Đá
  • dải đá gốc san hô, hóa thạch vỏ sò ốc, nhũ đá, măng đá, ngọc động
  • mỗi hình thù là công của nước và thời gian qua cả trăm triệu năm
• Đêm trong hang và buổi sớm hôm sau
  • đêm: ngồi trên bãi cát, sông lấp lánh, trời sao ở miệng hang, chim ríu rít không ngớt
  • sáng: nắng xiên vào làm lòng hang bừng sáng, mọi người xuống mép sông rửa mặt cho tỉnh
• Cảm nhận của người viết
  • thiên nhiên kì vĩ mà gần gũi; hang như một tổ ấm che chở con người

Đọc sơ đồ thành lời

Muốn đến hang Én, đoàn khám phá phải cuốc bộ qua rừng già, leo con dốc Ba Giàn trơn trượt, qua thung lũng Rào Thương có suối trong và bướm đủ sắc. Hang có ba cửa; muốn vào tới khoảng rộng nhất bên trong, đoàn phải lội nước, leo đá và đi bè. Bên trong rộng đến choáng ngợp, trần hang cao như một tòa nhà chọc trời, một khoảng trần thủng mở ra bầu trời. Én ở khắp nơi, hồn nhiên tới mức không hề tránh người. Ở phía trong cùng là thế giới của đá, nơi san hô hóa thạch, nhũ đá, măng đá được thời gian tạc nên. Đêm trong hang có sao, có sông, có tiếng chim; khi trời hửng, ánh nắng rọi xuống, ai cũng nô nức ra mép nước. Người viết khép bài bằng cảm giác được thiên nhiên che chở như trong một tổ ấm.

Vì sao chọn dạng này

Các đặc điểm của hang đứng ngang hàng nhau, không cái nào là nguyên nhân của cái nào, nên sáu nhánh chỉ cần tỏa ra từ ô giữa, không dùng mũi tên chỉ thứ tự. Riêng nhánh đường tới hang có đánh số nhỏ (1), (2), (3), vì đó là một chặng đi theo đúng bước chân của đoàn.

Đoạn trích từ hồi kí Tuổi thơ im lặng của Duy Khán nhắc tới hơn chục loài chim. Kê tên từng loài thành chuỗi thì dài và khó nhớ; xếp chúng vào nhóm theo cách cậu bé trong truyện nhìn chúng thì vừa gọn vừa giữ được thái độ của người kể.

Sơ đồ

Khung mở: hè vừa sang ở làng quê: cây lá rậm rạp, hoa thơm, ong bướm rộn ràng → thế giới chim chóc lao xao.

Dòng chốt: qua thế giới loài chim hiện lên một làng quê Bắc Bộ ngày hè sống động, cùng cái nhìn hồn nhiên, giàu hiểu biết dân gian của cậu bé.

Vì sao chọn dạng này

Văn bản kể ra nhiều đối tượng cùng loại thì nên dùng bảng phân nhóm. Mẹo: đặt tên nhóm bằng một lời nhận xét (hiền, ác, trị ác) chứ không chỉ đánh số, như vậy bảng giữ được cả cách nhìn của người kể. Duy Khán mất năm 1993, sáng tác của ông vẫn đang được bảo hộ, vì vậy các tiếng kêu và câu đồng dao trong bài không được chép lại ở đây; muốn đọc thành lời, em chỉ việc đi lần lượt từ hàng trên xuống hàng dưới.

Bài viết của Nguyễn Thanh Tú bắt đầu từ hai câu tục ngữ ai cũng thuộc: Không thầy đố mày làm nên và Học thầy không tày học bạn. Liệu hai lời khuyên ấy có trái nhau? Sơ đồ bên dưới ghi lại cách tác giả trả lời.

Sơ đồ

Vấn đề: học thầy với học bạn, cái nào cần hơn; hai câu tục ngữ có mâu thuẫn không?

• Ý kiến 1: người thầy quan trọng trước hết
  • Lí lẽ → dân tộc ta trọng đạo thầy trò; nghề nào, việc nào cũng cần người thầy giỏi dẫn dắt
  • Bằng chứng → cậu bé Đa Vin-chi theo học Ve-rốc-chi-ô, ngày ngày chỉ vẽ trứng → hiểu rằng không quả trứng nào giống hệt quả nào → kiên trì luyện tập → thành danh họa
• Ý kiến 2: học bạn cũng rất cần
  • Lí lẽ → việc học không chọn chỗ, chọn giờ, chọn người; bạn cùng lứa cùng sở thích nên trao đổi dễ dàng
  • Bằng chứng → trong giờ thảo luận nhóm, mỗi người lượm thêm cách làm hay của những người cùng nhóm
• Kết luận → hai lời khuyên bổ sung cho nhau; thầy được ví với ngọn hải đăng, còn bạn bè là những người cùng đi trên đường học

Đọc sơ đồ thành lời

Hai câu tục ngữ nghe qua thì ngược nhau, và văn bản lần lượt gỡ điều tưởng như mâu thuẫn ấy. Theo tác giả, học thầy quan trọng trước hết, vì không có người giỏi chỉ dẫn thì ai cũng khó thành công; câu chuyện Đa Vin-chi kiên nhẫn vẽ trứng theo lời thầy Ve-rốc-chi-ô là bằng chứng. Mặt khác, học bạn cũng cần thiết, bởi ta phải học từ mọi người, và bạn bè cùng trang lứa dễ chia sẻ với nhau, như trong những giờ thảo luận nhóm. Từ đó, tác giả kết luận hai lời khuyên không loại trừ mà bổ sung cho nhau.

Vì sao chọn dạng này

Ba tầng ý kiến – lí lẽ – bằng chứng đúng như cách Chân trời sáng tạo dạy ở Bài 8, nên sơ đồ này dùng lại được khi làm phần đọc hiểu. Mẹo: ghi hẳn chữ Lí lẽ và Bằng chứng ở đầu mỗi nhánh con để khỏi lẫn lí lẽ với dẫn chứng.

Nhan đề hỏi vì sao, nên phần lớn văn bản là các lí do, lời kêu gọi chỉ đến ở cuối. Sơ đồ đặt ý kiến chung lên đầu, bên dưới là bốn luận điểm về sự gắn bó giữa người và vật, một luận điểm về thực trạng, rồi khép bằng ô kết luận. Văn bản là bản dịch từ bộ sách 10 vạn câu hỏi vì sao, được Cánh diều đưa vào Bài 8.

Sơ đồ

Ý kiến chung: con người cần thân thiện, cảm thông và bảo vệ động vật, vì muôn loài và loài người ở chung một ngôi nhà.

• Luận điểm 1 – Tuổi thơ nào cũng có bóng dáng con vật → trẻ nhỏ mải ngắm kiến tha mồi, buộc chỉ vào cánh cam thả như thả diều → tâm hồn thêm phong phú
• Luận điểm 2 – Động vật làm nên nhịp sống làng quê → sớm mai gà gáy, chim chuyền cành, đàn bò thủng thẳng ra bãi, mẻ vó kéo lên đầy tôm cá
• Luận điểm 3 – Loài người thuộc thế giới động vật → khỉ ở công viên: khỉ mẹ ôm con cho bú, bóc vỏ chuối khéo như người → theo khoa học, người với khỉ, vượn cùng một tổ tiên xa
• Luận điểm 4 – Mỗi loài có chỗ đứng trong hệ sinh thái → loài nào cũng do tự nhiên tạo ra qua thời gian rất dài → một loài biến mất là hệ sinh thái hổng một mắt xích, con người cũng chịu ảnh hưởng
• Luận điểm 5 – Thực trạng đáng lo → dân số tăng, nơi ở của các loài bị lấn chiếm; săn bắt, ngược đãi → nhiều loài đứng bên bờ diệt vong

Kết luận: hiểu và đồng cảm với động vật, đổi cách đối xử với chúng, cùng giữ gìn Trái Đất.

Đọc sơ đồ thành lời

Câu trả lời của văn bản gồm nhiều lí do nối tiếp. Trước hết, động vật có mặt trong tuổi thơ của mỗi người, từ đàn kiến tha mồi tới con cánh cam bị buộc chỉ làm diều. Buổi sớm ở quê sẽ trống trải biết bao nếu vắng tiếng gà, tiếng chim, vắng đàn bò thong thả ra đồng. Lũ khỉ trong công viên giống người tới mức khiến ta bất ngờ; các nhà nghiên cứu còn chỉ ra rằng người và khỉ, vượn có cùng một nguồn gốc, tức là chính ta cũng thuộc về muôn loài. Mỗi loài là thành quả của tự nhiên qua một thời gian rất dài, thiếu đi một loài thì mạng lưới sự sống bao quanh chúng ta cũng bị tổn hại. Thế nhưng các loài vật đang gặp nạn: dân số tăng, rừng đồng bị lấn, nhiều con vật bị săn đuổi, hành hạ. Vì vậy, văn bản kêu gọi mỗi người hiểu, thương và bảo vệ động vật để cùng giữ ngôi nhà chung.

Vì sao chọn dạng này

Khác Mẫu 11, sơ đồ luận điểm không tách lí lẽ với bằng chứng: mỗi nhánh gói luôn ví dụ sau mũi tên, hợp với văn bản có nhiều lí do ngắn. Mẹo trình bày: bốn luận điểm đầu dùng một màu, luận điểm thực trạng một màu khác, để người xem thấy văn bản chuyển từ gắn bó sang lo âu.