Thánh Gióng là truyền thuyết tiêu biểu nhất về người anh hùng đánh giặc giữ nước của dân tộc ta. Văn bản có mặt trong cả ba bộ sách lớp 6: Bài 1 “Lắng nghe lịch sử nước mình” sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, Bài 1 “Truyện” sách Ngữ văn 6 Cánh diều và Bài 6 “Chuyện kể về những người anh hùng” sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức. Bài viết tổng hợp kiến thức cần nắm: tác giả dân gian và thể loại truyền thuyết, xuất xứ, bố cục, chi tiết kì ảo, giá trị nội dung – nghệ thuật, dấu tích lịch sử, sơ đồ tư duy và tóm tắt.
Nội dung văn bản Thánh Gióng
Truyện kể về cuộc đời phi thường của Gióng – từ đứa trẻ lên ba không biết nói đến người tráng sĩ đánh tan giặc Ân rồi bay về trời. Dưới đây là phần tóm lược theo bốn đoạn của văn bản.
Đoạn 1 – Sự ra đời kì lạ. Đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng có hai vợ chồng ông lão chăm chỉ, phúc đức mà chưa có con. Một hôm bà ra đồng, thấy một vết chân rất to, liền đặt chân mình lên ướm thử. Về nhà bà thụ thai, mười hai tháng sau sinh một cậu bé khôi ngô. Lạ thay, cậu lên ba vẫn không biết nói, biết cười, không biết đi, đặt đâu nằm đấy.
Đoạn 2 – Gióng đòi đi đánh giặc, cả làng nuôi Gióng. Giặc Ân xâm phạm bờ cõi, nhà vua sai sứ giả đi khắp nơi tìm người tài. Nghe tin, cậu bé bỗng cất tiếng nói, bảo mẹ mời sứ giả vào, rồi nhờ sứ giả về tâu vua làm cho mình ngựa sắt, áo giáp sắt, roi sắt để “phá tan lũ giặc này”. Từ hôm đó, cậu lớn nhanh như thổi, cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc đã chật. Cha mẹ nuôi không nổi, bà con làng xóm vui lòng góp gạo nuôi cậu, vì ai cũng mong cậu giết giặc cứu nước.
Đoạn 3 – Gióng đánh tan giặc và bay về trời. Giặc kéo đến gần, sứ giả mang ngựa sắt, áo giáp, roi sắt tới. Cậu bé vươn vai thành tráng sĩ mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt, mặc giáp, cầm roi, nhảy lên ngựa. Ngựa phun lửa, tráng sĩ xông thẳng vào quân giặc, đánh giết hết lớp này đến lớp khác. Roi sắt gãy, tráng sĩ nhổ những cụm tre bên đường quật vào giặc. Giặc tan vỡ. Đuổi giặc đến chân núi Sóc, tráng sĩ một mình một ngựa lên đỉnh núi, cởi giáp sắt bỏ lại rồi cả người lẫn ngựa từ từ bay lên trời.
Đoạn 4 – Nhân dân ghi nhớ công ơn. Vua phong Gióng là Phù Đổng Thiên Vương, lập đền thờ ở quê nhà. Làng Phù Đổng (làng Gióng) mỗi năm đến tháng Tư mở hội lớn. Dân gian còn kể: tre đằng ngà ở huyện Gia Bình vàng óng vì bị lửa ngựa phun cháy, những vết chân ngựa thành các hồ ao liên tiếp, lửa ngựa thiêu cháy một làng nên làng ấy gọi là làng Cháy.
Tác giả dân gian và thể loại truyền thuyết
Thánh Gióng không có tác giả cụ thể. Đây là sáng tác tập thể của nhân dân, được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng qua nhiều thế hệ, gắn với vùng Phù Đổng (nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội) và nhiều địa phương khác ở đồng bằng Bắc Bộ. Vì vậy, khi học ta gọi chung là “tác giả dân gian”.
Truyền thuyết là loại truyện dân gian kể về các sự kiện và nhân vật ít nhiều có liên quan đến lịch sử, thông qua sự tưởng tượng, hư cấu; thể hiện thái độ, cách đánh giá của nhân dân đối với các sự kiện và nhân vật ấy. Một số đặc điểm chính:
- Nhân vật chính thường là người anh hùng, có xuất thân và tài năng khác thường, lập chiến công vì cộng đồng.
- Cốt truyện thường xoay quanh ba chặng: hoàn cảnh xuất hiện, chiến công phi thường, kết cục của nhân vật.
- Yếu tố kì ảo xuất hiện đậm nét nhằm tôn vinh, lí tưởng hóa nhân vật.
- Lời kể trang trọng, ngợi ca; cuối truyện thường nhắc đến dấu tích còn lại (đền thờ, địa danh, phong tục) để tạo cảm giác câu chuyện có thật.
Câu chuyện về Gióng đã được ghi chép từ khá sớm trong sách Lĩnh Nam chích quái (truyện Đổng Thiên Vương). Trong tín ngưỡng dân gian, Thánh Gióng là một trong “Tứ bất tử” – bốn vị thánh bất tử của người Việt, cùng với Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh.
Thông tin tác phẩm Thánh Gióng
Xuất xứ truyện Thánh Gióng
Thánh Gióng là truyền thuyết thời Hùng Vương, thuộc nhóm truyện về thời đại dựng nước và giữ nước. Văn bản trong SGK là bản kể phổ thông của truyền thuyết này; mỗi bộ sách chọn một bản kể có đôi chỗ khác nhau về câu chữ (chẳng hạn cách ghi lời Gióng nói với sứ giả hay tên ngọn núi nơi giặc kéo đến), nhưng cốt truyện và các chi tiết chính giống nhau.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyền thuyết.
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba.
- Nhân vật chính: Thánh Gióng; các nhân vật khác: bà mẹ, sứ giả, nhà vua, bà con làng xóm, giặc Ân.
Thánh Gióng có mấy phần? Bố cục truyện
Truyện Thánh Gióng có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “… nằm đấy”): sự ra đời kì lạ của Gióng.
- Phần 2 (tiếp theo đến “… giết giặc, cứu nước”): Gióng gặp sứ giả, đòi đi đánh giặc; Gióng lớn nhanh như thổi, bà con góp gạo nuôi Gióng.
- Phần 3 (tiếp theo đến “… bay lên trời”): Gióng vươn vai thành tráng sĩ, đánh tan giặc Ân rồi bay về trời.
- Phần 4 (còn lại): vua phong Phù Đổng Thiên Vương, những dấu tích và lễ hội còn lại đến nay.
Thời gian, không gian, hoàn cảnh diễn ra câu chuyện
- Thời gian: đời Hùng Vương thứ sáu – thời kì dựng nước đầu tiên.
- Không gian: làng Gióng (Phù Đổng) và rộng hơn là bờ cõi đất nước, từ chân núi nơi giặc kéo đến tới núi Sóc (Sóc Sơn).
- Hoàn cảnh: giặc Ân xâm lược, thế giặc mạnh, đất nước lâm nguy, cần người tài cứu nước.
Các chi tiết kì ảo và ý nghĩa
| Chi tiết kì ảo | Ý nghĩa |
|---|---|
| Bà mẹ ướm vết chân lạ, mang thai mười hai tháng; lên ba không nói, không cười, không đi | Nguồn gốc thần kì, báo hiệu một con người phi thường |
| Tiếng nói đầu tiên là lời đòi đi đánh giặc | Lòng yêu nước tiềm ẩn, sẵn sàng trỗi dậy khi Tổ quốc lâm nguy |
| Gióng lớn nhanh như thổi, bà con góp gạo nuôi | Người anh hùng được nhân dân nuôi dưỡng, mang sức mạnh của cả cộng đồng |
| Vươn vai thành tráng sĩ | Sự trưởng thành vượt bậc của dân tộc trước hoạn nạn |
| Ngựa sắt phun lửa, roi sắt, áo giáp sắt | Phản ánh thời đại đồ sắt; sức mạnh của kĩ thuật, của cả nước dồn cho người anh hùng |
| Nhổ tre quật giặc | Cỏ cây đất nước cũng thành vũ khí; tinh thần đánh giặc bằng mọi thứ có trong tay |
| Cởi giáp sắt, bay về trời | Người anh hùng không màng danh lợi; hóa thân bất tử cùng non sông |
Thánh Gióng có thật không? Dấu tích và lễ hội Gióng
Thánh Gióng là nhân vật truyền thuyết, được xây dựng bằng trí tưởng tượng của nhân dân, nhưng truyện gắn với một bối cảnh lịch sử có thật (thời Hùng Vương, các cuộc chống giặc phương Bắc) và nhiều địa danh cụ thể. Phần cuối truyện nhắc tới đền thờ ở làng Phù Đổng, hội làng tháng Tư, tre đằng ngà, ao hồ, làng Cháy – đó là thủ pháp quen thuộc của truyền thuyết để câu chuyện như đã thật sự xảy ra. Ngày nay, Hội Gióng ở đền Phù Đổng (Gia Lâm) và đền Sóc (Sóc Sơn, Hà Nội) được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.
Giá trị nội dung
Hình tượng Thánh Gióng với nhiều màu sắc thần kì là biểu tượng rực rỡ của lòng yêu nước và sức mạnh chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Truyện thể hiện quan niệm và ước mơ của nhân dân ngay từ buổi đầu lịch sử về người anh hùng cứu nước: người anh hùng sinh ra từ nhân dân, được nhân dân nuôi lớn và chiến đấu vì nhân dân. Truyện cũng lí giải nguồn gốc một số dấu tích, địa danh và lễ hội còn đến ngày nay.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng nhiều chi tiết tưởng tượng kì ảo, giàu ý nghĩa biểu tượng.
- Xây dựng hình tượng người anh hùng khổng lồ, mang tầm vóc sử thi.
- Lời kể trang trọng, ngợi ca; cách gọi nhân vật thay đổi từ “đứa trẻ”, “chú bé” sang “tráng sĩ” tương ứng với sự lớn lên của Gióng.
- Gắn câu chuyện với dấu tích, địa danh có thật, tạo niềm tin về tính xác thực.
Sơ đồ tư duy Thánh Gióng
Sơ đồ dưới đây tóm tắt các ý cần nhớ về truyền thuyết Thánh Gióng.
Tóm tắt Thánh Gióng
Mẫu 1 – Tóm tắt Thánh Gióng ngắn nhất
Đời Hùng Vương thứ sáu, một bà lão ở làng Gióng ướm vết chân lạ rồi sinh ra cậu bé lên ba vẫn không biết nói, biết cười. Khi giặc Ân xâm lược, cậu cất tiếng nói đầu tiên xin đi đánh giặc, rồi lớn nhanh như thổi nhờ bà con góp gạo nuôi. Cậu vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc, nhổ tre quật giặc khi roi gãy, rồi bay về trời. Vua phong Gióng là Phù Đổng Thiên Vương.
Mẫu 2 – Tóm tắt Thánh Gióng theo bố cục 4 phần
Hai vợ chồng ông lão làng Gióng hiếm muộn; bà vợ ướm vết chân lạ ngoài đồng, mang thai mười hai tháng, sinh cậu bé lên ba vẫn nằm im không nói. Giặc Ân kéo đến, nghe sứ giả tìm người tài, cậu bé bảo mẹ mời sứ giả vào, xin vua làm ngựa sắt, áo giáp sắt, roi sắt. Từ đó cậu lớn nhanh như thổi, dân làng góp gạo nuôi cậu. Giặc đến, cậu vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt phun lửa đánh tan quân thù; roi sắt gãy thì nhổ tre quật giặc. Đuổi giặc đến núi Sóc, tráng sĩ cởi giáp sắt, cả người lẫn ngựa bay về trời. Vua phong Phù Đổng Thiên Vương, lập đền thờ; đến nay còn hội làng Gióng, tre đằng ngà, ao hồ và làng Cháy.
Để nối kiến thức của bài này với cả chương trình học kì, em có thể xem đề cương ôn tập học kì I văn 6 Cánh diều.
Xem thêm nhiều mẫu khác trong bài tóm tắt Thánh Gióng ngắn nhất.
Lời kết
Thánh Gióng là truyền thuyết đẹp nhất về người anh hùng giữ nước trong văn học dân gian Việt Nam. Khi học văn bản, em cần nắm chắc bố cục bốn phần, ý nghĩa từng chi tiết kì ảo (tiếng nói đầu tiên, bà con góp gạo, vươn vai, nhổ tre, bay về trời) và đặc điểm của thể loại truyền thuyết, đặc biệt là vai trò của phần kể về dấu tích cuối truyện.
Xem thêm:
- Soạn bài Thánh Gióng – Chân trời sáng tạo và Kết nối tri thức
- Soạn bài Bàn về nhân vật Thánh Gióng
- Câu chuyện Thánh Gióng (đọc truyện)
- Soạn bài Sự tích Hồ Gươm