Phục hưng là làm cho một thứ đã suy tàn hưng thịnh trở lại, như phục hưng một làng nghề hay phục hưng nền kinh tế sau chiến tranh. Viết hoa thành Phục Hưng, từ này chỉ phong trào văn hóa châu Âu khoảng thế kỉ XIV đến XVII, khi người ta tìm về di sản Hi Lạp, La Mã cổ đại và đặt con người vào trung tâm. Học sinh gặp nghĩa thứ hai trong bài Văn hóa Phục hưng, Lịch sử lớp 7.
| Nghĩa thường | Khôi phục, làm cho hưng thịnh trở lại (động từ) |
| Nghĩa lịch sử | Phong trào văn hóa Phục Hưng ở châu Âu, tiếng Pháp là Renaissance |
| Gốc từ | Hán Việt 復興: phục (trở lại) + hưng (dấy lên, thịnh) |
| Thời gian | Khởi đầu ở Ý thế kỉ XIV, lan khắp châu Âu đến thế kỉ XVII |
Phục hưng: chữ cũ cho một cuộc “tái sinh”
Chữ phục (復) là quay lại, lặp lại, như trong khôi phục, hồi phục. Chữ hưng (興) là dấy lên, trở nên thịnh, như trong hưng thịnh, chấn hưng. Ghép lại, phục hưng là đưa một thứ từng sa sút đứng dậy lần nữa. Từ điển tiếng Việt xếp nó vào loại động từ và cho ví dụ đúng hai hướng ta đang nói: phục hưng nền văn hóa cổ, thời kì phục hưng.
Người dịch chọn chữ này cho Renaissance của châu Âu là có lý. Renaissance trong tiếng Pháp nghĩa là “sự tái sinh”; tiếng Ý gọi là Rinascimento, cũng mang ý “sinh ra lần nữa”. Cái được “tái sinh” ở đây là học thuật, nghệ thuật của Hi Lạp và La Mã cổ đại, vốn bị phủ bóng suốt nhiều thế kỉ trung đại.
Nhưng gọi Phục Hưng chỉ là “chép lại đồ cổ” thì oan cho nó. Giới trí thức thời ấy mượn cái cổ để nói cái mới: con người có quyền yêu đời, tin vào lí trí, tò mò về thân thể và thiên nhiên. Lối nghĩ đề cao con người ấy về sau được gọi là chủ nghĩa nhân văn, gần với cái mà bài giải nghĩa tính nhân văn bàn ở phạm vi rộng hơn.
Vì sao ngọn lửa ấy bùng lên ở nước Ý?
Các nhà sử học khá thống nhất rằng phong trào bắt đầu từ thành Florence (người Ý gọi là Firenze) vào thế kỉ XIV; từ đó phong trào tỏa dần sang Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Đức, Hà Lan. Có mấy lí do hay được nêu cùng nhau:
- Tiền và thành thị. Các thành phố Ý giàu lên nhờ buôn bán và ngân hàng. Tầng lớp thị dân, thương nhân có của, muốn một lối sống và một nền văn hóa hợp với mình, không chịu khuôn khép của xã hội phong kiến.
- Người bảo trợ. Những gia đình quyền thế như nhà Medici ở Florence bỏ tiền nuôi họa sĩ, kiến trúc sư, học giả.
- Di sản nằm ngay dưới chân. Nước Ý có sẵn phế tích La Mã, có thư viện tu viện cất bản chép tay cổ. Khi học giả Hi Lạp từ phương Đông sang, họ mang theo thêm văn bản và cách đọc tiếng Hi Lạp.
Kết quả là một cuộc đổi gió trong tư tưởng. Sách Lịch sử lớp 7 nhấn vào ý nghĩa ấy: phê phán lối nghĩ khắc nghiệt của thời trung đại, đề cao tự do cá nhân và mở đường cho khoa học. Máy in chữ rời xuất hiện ở Đức giữa thế kỉ XV cũng giúp sách vở, ý tưởng mới đi xa nhanh hơn trước nhiều lần.
Nhìn đâu để nhận ra dấu vết Phục Hưng?
Đứng trước một bức tranh hay một tòa nhà, có vài dấu hiệu khá dễ thấy:
- Phối cảnh xa gần. Họa sĩ vẽ đường nét hội tụ về một điểm, tạo chiều sâu như mắt người nhìn thật. Bức Trường học Athens của Raphael là ví dụ hay được in trong sách.
- Thân thể con người được nghiên cứu kĩ. Tượng David của Michelangelo cho thấy cơ bắp, gân guốc gần như thật; muốn hiểu thêm về nghề tạc tượng có thể đọc bài nghệ thuật tạo khối bằng đá và đồng.
- Kiến trúc mượn dáng cổ điển. Mái vòm, hàng cột, tỉ lệ cân đối học từ đền đài La Mã.
- Người đa tài. Leonardo da Vinci vừa vẽ, vừa ghi chép giải phẫu, vừa phác thảo máy móc. Vì thế mới có cụm “người Phục Hưng” chỉ người giỏi nhiều lĩnh vực.
- Văn chương viết bằng tiếng nói của dân tộc thay vì chỉ tiếng La-tinh, nên nhiều người đọc được hơn.
Những trang văn học trò Việt Nam từng gặp
Văn học Phục Hưng có mặt trong sách Ngữ văn nhiều hơn ta tưởng. Kịch của Shakespeare như Romeo và Juliet, Hamlet ra đời cuối thế kỉ XVI, đầu thế kỉ XVII; chân dung nhà viết kịch người Anh này có trong bài cuộc đời và sự nghiệp Sếch-xpia. Ở Tây Ban Nha, Xéc-van-tét viết Đôn Ki-hô-tê, cuốn tiểu thuyết cười nhạo lối hiệp sĩ đã lỗi thời; xem thêm trang nhà văn từng là người lính Lê-pan-tô.
Đọc hai tác giả này, dễ thấy cái tinh thần chung của thời đại: nhân vật có khát vọng, có mâu thuẫn bên trong, dám nghi ngờ trật tự cũ. Câu hỏi “sống hay không sống” của Hamlet là câu của một con người tự soi mình, không chờ ai trả lời hộ.
Còn nghĩa thường của từ thì vẫn sống khỏe trong báo chí: phục hưng làng gốm, phục hưng bóng đá nước nhà. Chỉ cần nhớ khi nói về thời đại ở châu Âu thì viết hoa Phục Hưng, còn nói chuyện khôi phục một nghề, một đội bóng thì viết thường.
Phục hưng qua mấy cách gọi và câu chữ
Thời kì Phục hưng là gì?
Là giai đoạn lịch sử châu Âu gắn với phong trào văn hóa Phục Hưng, đại thể từ thế kỉ XIV đến XVII. Các mốc đầu cuối không hoàn toàn trùng nhau giữa các tài liệu, vì phong trào đến mỗi nước một lúc.
Văn hóa Phục hưng là gì?
Là tên bài học trong sách Lịch sử lớp 7, nói về những thành tựu văn học, nghệ thuật, khoa học thời Phục Hưng và ý nghĩa của chúng. Bài nhấn vào tinh thần nhân văn và bước lớn mạnh của tầng lớp tư sản ở Tây Âu.
Phục Hưng tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh dùng Renaissance, mượn từ tiếng Pháp. Còn nghĩa thường “khôi phục, làm sống lại” thì có thể dịch là revival hoặc revitalization, tùy câu.
Phục hưng khác phục hồi ở chỗ nào?
Phục hồi là trở lại trạng thái cũ, như sức khỏe phục hồi sau ốm. Phục hưng đòi nhiều hơn: không chỉ trở lại mà còn thịnh lên, có sức sống mới.