Soạn bài Ông lão bên chiếc cầu (Hê-minh-uê) – Ngữ văn 9 Cánh diều

Chú ý các chi tiết thể hiện bối cảnh của truyện.

Trả lời:

• Không gian: một cây cầu phà bắc ngang con sông, bên kia là vùng đồng bằng thuộc châu thổ sông E-brô ở Tây Ban Nha.
• Cảnh di tản: xe cộ đủ loại cùng dòng người già trẻ, gái trai nối nhau qua cầu; xe do lừa kéo phải có lính đẩy mới lên nổi dốc; người nông dân lết từng bước, bụi phủ tới mắt cá chân.
• Không khí quân sự: người kể chuyện là người lính đang làm nhiệm vụ trinh sát – sang đầu cầu bên kia xem quân địch đã tiến tới đâu, lắng tai nghe ngóng dấu hiệu của chúng.
• Thời gian: cuối truyện cho biết chuyện xảy ra đúng Chủ nhật Phục sinh, khi quân phát xít đang kéo về phía sông E-brô.

⇒ Bối cảnh là một cuộc rút lui vội vã trước khi giặc tới, giữa cuộc nội chiến Tây Ban Nha. Tiếng súng chưa nổ nhưng chiến tranh đã hiện diện trong từng dòng người bỏ chạy.

Lời đối thoại cho biết những thông tin gì về nhân vật ông lão?

Trả lời:

• Quê quán: ông đến từ Xan Các-lốt, một thị trấn nhỏ ở Tây Ban Nha. Nhắc tới quê, ông mỉm cười: “Đấy là quê hương của lão. Lão hãnh diện và mỉm cười khi có người nhắc đến.” – một người gắn bó, tự hào về nơi mình sinh sống.
• Công việc: ông tự nhận là người nuôi gia súc, dù nhìn bộ đồ đen bẩn, khuôn mặt bụi xám và cặp kính gọng thép thì người lính thấy ông chẳng giống dân chăn nuôi chút nào.
• Hoàn cảnh: ông nán lại quê để chăm lo đàn vật nuôi nên là người sau chót rời thị trấn; ông chỉ đi khi bị buộc phải đi vì pháo kích.

Chỉ qua vài câu hỏi – đáp, chân dung một ông già hiền lành, sống lặng lẽ với quê nhà và vật nuôi đã hiện lên rõ nét.

Trả lời:

Nỗi lo lớn nhất của ông lão là mấy con vật đã phải bỏ lại ở nhà: một con mèo, hai con dê và tám con bồ câu (bốn cặp). Với con mèo, ông tự trấn an rằng loài mèo biết tự kiếm ăn. Điều làm ông day dứt là số phận những con còn lại: “Nhưng tôi không biết điều gì sẽ xảy ra với các con khác.”

Đáng chú ý, nỗi lo ấy được nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong cuộc trò chuyện, ông còn hỏi người lính nghĩ gì về chúng. Một ông già 76 tuổi đã kiệt sức, không nhà, không người thân nơi đến, vậy mà không than thở cho mình một lời; mọi bận tâm đều dành cho mấy con vật nhỏ.

Trả lời:

Ô câu hỏi đặt cạnh lời của ông lão sau lần ông gượng đứng dậy rồi ngồi bệt xuống: “Tôi phải trông nom chúng.” và “Tôi chỉ quan tâm đến mấy con vật.” Đây là lời độc thoại. Người kể nói rõ ông nói câu ấy trong buồn bã và không hướng về phía mình; ông cũng chẳng chờ ai đáp lại. Đó là lời ông tự nói với chính mình, bộc lộ nỗi ám ảnh không dứt về đàn vật nuôi và sự bất lực khi không thể quay về trông nom chúng.

Hãy xác định đề tài, bối cảnh, ngôi kể và các nhân vật trong truyện Ông lão bên chiếc cầu.

Trả lời:

Nhân vật ông lão được khắc hoạ như thế nào trong văn bản? Em dự đoán điều gì sẽ đến với ông? Vì sao?

Trả lời:

a. Cách khắc hoạ nhân vật

• Ngoại hình: quần áo đen bẩn, mặt xám bụi, đeo kính gọng thép, ngồi bất động bên vệ đường – hình ảnh một người già đã cạn sức sau quãng đường dài.
• Lai lịch, hoàn cảnh: 76 tuổi, sống một mình ở Xan Các-lốt với vài con vật, đã đi bộ 12 cây số, không quen biết ai ở nơi xe sẽ chở tới.
• Phẩm chất: yêu quê, hiền hậu, lễ độ (luôn cảm ơn người lính), đứng ngoài mọi phe phái (“Tôi không quan tâm đến chính trị”). Nổi bật nhất là tình thương dành cho vật nuôi, đến mức quên cả hiểm nguy của chính mình.
• Cách thể hiện: nhà văn không kể tâm trạng mà để nhân vật bộc lộ qua lời nói lặp đi lặp lại, qua cử chỉ cố đứng dậy rồi lảo đảo ngồi xuống.

b. Dự đoán số phận ông lão

Em đoán ông lão khó lòng thoát nạn: có thể ông sẽ chết vì bom đạn hoặc rơi vào tay quân địch. Lí do:

• Ông đã kiệt sức, không thể đứng dậy; những chiếc xe cuối cùng đã qua cầu, bờ bên kia trống trơn.
• Quân phát xít đang tiến tới; ông chỉ được che chở tạm thời nhờ trời u ám khiến máy bay địch chưa cất cánh.
• Ông không người thân, không nơi nương tựa, cũng không còn ý muốn đi tiếp.

Hê-minh-uê không viết ra kết cục ấy. Ông dừng truyện ở đúng chỗ để người đọc tự hiểu, và chính sự im lặng đó làm nỗi lo cho ông lão càng day dứt.

Chi tiết về ngày “Chủ nhật Phục sinh” và “niềm may mắn” của ông lão ở phần cuối tác phẩm tạo ra sự tương phản như thế nào với cảnh ngộ của ông? Qua đó, tác giả muốn gửi gắm điều gì?

Trả lời:

• Chủ nhật Phục sinh là ngày lễ lớn của người theo đạo Thiên Chúa, mừng sự sống lại, tượng trưng cho hi vọng và đoàn tụ. Thế nhưng đúng ngày ấy, ông lão mất nhà, bị bỏ lại một mình bên đường, cái chết lơ lửng trước mặt.
• Niềm may mắn của ông chỉ gồm hai điều nhỏ nhoi: trời nhiều mây nên máy bay địch tạm thời không bay được, và loài mèo biết tự lo cho mình. Gọi đó là may mắn là một cách nói ngược đầy chua chát, vì nó chẳng thay đổi được gì trong cảnh ngộ tuyệt vọng của ông.
• Điều tác giả gửi gắm: sự tương phản giữa ngày của sự sống và một con người đang bị đẩy về phía cái chết tố cáo sự phi lí, tàn nhẫn của chiến tranh. Đồng thời, lời kể bình thản che giấu một nỗi xót thương sâu sắc dành cho những thân phận nhỏ bé không ai cứu giúp.

Hãy chỉ ra và phân tích một số nét đặc sắc nghệ thuật của truyện (hình ảnh biểu tượng, ngôn ngữ đối thoại, độc thoại nội tâm,…).

Trả lời:

• Hình ảnh biểu tượng:
  • Chiếc cầu: lằn ranh giữa an toàn và hiểm nguy, giữa sống và chết. Mọi người đã qua cầu, chỉ ông lão ngồi lại ở phía có quân địch đang tới – hình ảnh con người bị bỏ rơi.
  • Mấy con vật nuôi: hiện thân của cuộc sống yên ả, bình dị nơi làng quê, những sinh linh vô tội không thể tự cứu mình – cũng như chính ông lão.
  • Ngày Chủ nhật Phục sinh: biểu tượng của sự hồi sinh, đặt cạnh cảnh chết chóc để làm bật lên nghịch lí của chiến tranh.
• Ngôn ngữ đối thoại: câu hỏi – đáp ngắn, cộc, nhiều chỗ lặp lại (nhắc mãi con mèo, những con khác). Lối nói ấy rất thật với một ông già mệt mỏi, đồng thời gợi nỗi ám ảnh chiếm trọn tâm trí ông. Người lính hỏi han, khuyên nhủ nhưng không thể giúp gì hơn, cho thấy sự bất lực của con người trước thời cuộc.
• Độc thoại nội tâm: lời ông tự nói với mình (“Tôi chỉ quan tâm đến mấy con vật”) cho thấy nỗi lo đã thành day dứt khôn nguôi, vượt lên cả bản năng giữ lấy mạng sống.
• Lối kể khách quan, hàm súc: người kể không bình luận, không bộc lộ cảm xúc; mọi ý nghĩa nằm ở phần chìm dưới lời kể – đúng với nguyên lí tảng băng trôi của Hê-minh-uê. Kết truyện mở để người đọc tự suy ngẫm.

Việc tác giả không đặt tên cho nhân vật ông lão trong tác phẩm có ý nghĩa gì?

Trả lời:

Ông lão không có tên, chỉ có tuổi, quê và vài con vật. Cách làm ấy biến nhân vật thành một hình ảnh mang tính khái quát: ông có thể là bất kì người già, người dân thường nào bị chiến tranh bứt khỏi quê nhà. Sự vô danh còn gợi ra một sự thật cay đắng: trong chiến tranh, những con người bé nhỏ thường bị lãng quên, không ai biết đến tên tuổi, số phận của họ. Nhờ đó, câu chuyện vượt ra khỏi một cảnh đời riêng lẻ để trở thành lời cảnh tỉnh chung cho nhân loại.

Truyện gửi đến người đọc thông điệp gì? Theo em, thông điệp đó có ý nghĩa như thế nào trong cuộc sống hiện nay?

Trả lời:

• Thông điệp: chiến tranh là phi lí và tàn nhẫn, kẻ chịu thiệt hại nhiều nhất thường là những người dân vô tội đứng ngoài mọi phe phái. Truyện cũng nhắc chúng ta trân trọng lòng nhân hậu – thứ tình thương dành cho cả những sinh vật nhỏ bé – vẫn còn trong con người giữa thời loạn lạc.
• Ý nghĩa hôm nay: trên thế giới, xung đột vũ trang vẫn diễn ra ở nhiều nơi, hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Thông điệp của truyện giúp em thêm quý hòa bình, biết cảm thông với những người đang chịu cảnh chiến tranh, biết yêu thương, che chở người yếu thế và cả muôn loài quanh mình. Mỗi người, dù nhỏ bé, đều có thể góp phần giữ gìn hòa bình bằng lối sống khoan dung, không bạo lực.