Ôn tập học kì II Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo (trang 139–142)

Khi đọc văn bản nghị luận, vì sao cần liên hệ ý tưởng, thông điệp trong văn bản với bối cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội?

Trả lời:

Bài nghị luận nào cũng được viết để trả lời một câu hỏi của thời điểm nó ra đời, cho một nhóm người nghe cụ thể. Bỏ qua bối cảnh, ta dễ hiểu sai mức độ cấp bách hoặc cho rằng tác giả nói quá lời.

• Hiểu đúng vì sao vấn đề được nêu ra. Mác-két viết Đấu tranh cho một thế giới hòa bình năm 1986, khi các cường quốc vẫn chạy đua vũ khí hạt nhân và ông đọc tham luận trước nguyên thủ sáu nước. Biết vậy, ta hiểu vì sao ông dồn dập so sánh tiền chế tạo vũ khí với tiền cứu đói, chữa bệnh.
• Đánh giá được sức thuyết phục của lí lẽ, bằng chứng. Những con số trong bài là số liệu của thời ấy; đặt vào bối cảnh, em thấy chúng có sức nặng ra sao với người nghe năm 1986.
• Nhận ra giá trị còn lại đến hôm nay. Bài phát biểu của Gu-tê-rét năm 2018 nói về biến đổi khí hậu; khi liên hệ với bão lũ, nắng nóng em chứng kiến ở Việt Nam, thông điệp trở nên gần gũi và em biết mình có thể làm gì.

Hoàn thành bảng sau để làm rõ một số đặc điểm của truyện trinh thám (làm vào vở): không gian, thời gian; cốt truyện, sự kiện; nhân vật, nhân vật chính; chi tiết; lời người kể chuyện.

Trả lời:

Hai dòng thất của thể thơ song thất lục bát thường được ngắt nhịp như thế nào? A. nhịp 3/4; B. nhịp 2/2/3; C. nhịp 4/3; D. nhịp 3/2/2.

Trả lời:

Chọn A. nhịp 3/4. Câu bảy chữ của thơ Đường luật thường ngắt 4/3, còn hai dòng thất trong song thất lục bát lại ngắt lẻ trước, chẵn sau: ba tiếng đầu rồi bốn tiếng sau. Có thể thử với dòng mở đầu đoạn trích Chinh phụ ngâm trong sách: Thuở lâm hành / oanh chưa bén liễu. Cách ngắt 3/4 khác nhịp chẵn của cặp lục bát đi sau, tạo nên âm hưởng vừa trầm vừa da diết, hợp với lối ngâm.

Điền vào bảng sau những yếu tố thuộc về nội dung và hình thức của văn bản văn học (làm vào vở). Nội dung và hình thức có mối quan hệ như thế nào? Lấy ví dụ từ một tác phẩm văn học để làm rõ ý kiến của em.

Trả lời:

Mối quan hệ: nội dung chỉ đến được với người đọc qua hình thức, còn hình thức hay khi nó làm nội dung hiện lên rõ và sâu nhất. Hai mặt gắn với nhau, không tách rời.

Ví dụ với Nhớ rừng (Thế Lữ): nội dung là nỗi chán ghét thực tại tù túng và niềm khao khát tự do. Để nói điều đó, nhà thơ chọn lời con hổ trong vũng lầy vườn bách thú (hình tượng), dựng hai cảnh đối lập: một bên là cảnh hoa chăm, cỏ xén, giả tạo; một bên là đại ngàn với đêm vàng, bình minh, chiều đỏ máu. Câu thơ tám chữ dài, nhiều câu hỏi tu từ và điệp từ đâu tạo nên giọng tiếc nuối dồn dập. Nếu kể lại ý ấy bằng một đoạn văn xuôi trơn tru, nỗi uất ức và khát khao sẽ nhạt đi rất nhiều. Hình thức ở đây chính là cách nỗi nhớ rừng trở nên ám ảnh.

Nhận định trong bảng sau về đặc điểm của bi kịch là đúng hay sai? Nếu sai, hãy lí giải (làm vào vở).

Trả lời:

Nối nội dung ở cột A (1. Nghị luận xã hội; 2. Truyện trinh thám; 3. Thơ song thất lục bát; 4. Bi kịch) với nội dung tương ứng ở cột B (làm vào vở).

Trả lời:

Tóm tắt những kinh nghiệm em đã tích luỹ được về cách đọc hiểu văn bản theo thể loại dựa vào bảng sau (làm vào vở): văn bản nghị luận, truyện trinh thám, thơ song thất lục bát, bi kịch, thơ.

Trả lời:

II. Tiếng Việt (trang 141)

Đọc đoạn trích lời thoại giữa người vợ và người chồng (Nguyễn Đình Thi, Cái bóng trên tường) và thực hiện các yêu cầu: a. Xác định các câu rút gọn và câu đặc biệt có trong lời thoại ở đoạn trích trên. Chỉ ra dấu hiệu để phân biệt hai kiểu câu này. b. Thêm các thành phần phụ (trạng ngữ, thành phần tình thái, thành phần phụ chú…) vào câu “Bỏ các thứ ấy rồi đi đi!”. Nhận xét sự khác biệt giữa câu trong đoạn trích và (các) câu em vừa viết. c. Phân tích cấu trúc cú pháp của các câu được in đậm trong đoạn trích trên. Xác định câu nào là câu đơn, câu nào là câu ghép và nêu tác dụng của việc lựa chọn các kiểu câu ấy.

Trả lời:

a.

Dấu hiệu phân biệt: câu rút gọn vốn có cấu tạo chủ ngữ – vị ngữ, chỉ lược bớt một thành phần mà dựa vào ngữ cảnh ta khôi phục lại được. Câu đặc biệt vốn không có cặp chủ ngữ – vị ngữ nòng cốt, nên chẳng có gì để khôi phục.

b. Câu mở rộng tham khảo: Ngay bây giờ, có lẽ cô nên bỏ các thứ ấy – những thứ cô vừa mua về – rồi đi đi! (thêm trạng ngữ chỉ thời gian, thành phần tình thái có lẽ, thành phần phụ chú đặt giữa hai dấu gạch ngang).

So sánh: câu trong vở kịch ngắn, cộc, gần như ra lệnh, cho thấy người chồng đang giận đến mức không muốn nói thêm lời nào; người vợ đang vui bỗng bị đẩy vào bất ngờ, xung đột kịch bật lên ngay. Câu em viết đầy đủ thông tin hơn nhưng thành phần tình thái có lẽ làm giọng mềm và do dự, phần phụ chú làm câu chậm lại. Sắc thái lạnh lùng, dứt khoát mất đi, nên câu ấy không hợp với tình huống kịch.

c.

• Em mua được đủ các thứ rồi đây.: chủ ngữ Em, vị ngữ mua được đủ các thứ rồi đây. Câu đơn.
• Các ông, các bà ấy cứ xúm lại hỏi thăm anh, ai cũng mừng cho mẹ con em.: vế 1 chủ ngữ Các ông, các bà ấy, vị ngữ cứ xúm lại hỏi thăm anh; vế 2 chủ ngữ ai, vị ngữ cũng mừng cho mẹ con em; hai vế nối bằng dấu phẩy. Câu ghép.
• Tôi không muốn nhìn thấy cô nữa!: chủ ngữ Tôi, vị ngữ không muốn nhìn thấy cô nữa. Câu đơn.

Tác dụng: người vợ dùng một câu đơn báo tin rồi một câu ghép kể liền hai việc (mọi người xúm lại hỏi thăm, ai cũng mừng). Nhịp nói dài, hớn hở, cho thấy chị đang hồ hởi kể chuyện. Người chồng đáp bằng câu đơn ngắn, đổi cách xưng từ anh – em sang tôi – cô, nghe như một nhát cắt. Hai kiểu câu đặt cạnh nhau làm rõ khoảng cách giữa hai tâm trạng, báo trước bi kịch hiểu lầm.

Xác định nghĩa của yếu tố Hán Việt “minh” trong các trường hợp sau: a. Tiểu thuyết “Đêm Chủ nhật dài” kể về hành trình đi tìm sự thật và chứng minh mình không phạm tội giết người của Giôn Oa-rân. b. Đâu những bình minh cây xanh nắng gội, / Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng? (Thế Lữ, Nhớ rừng)

Trả lời:

• a. chứng minh: minh là rõ, làm cho rõ ra. Chứng minh là đưa bằng chứng để làm rõ điều gì đó là đúng (cùng nghĩa với minh trong minh bạch, thanh minh).
• b. bình minh: minh là sáng. Bình minh là lúc trời vừa sáng (cùng nghĩa với minh trong minh nguyệt – trăng sáng).

Hai nghĩa gần nhau (sáng thì rõ), nên phải dựa vào từ cụ thể để chọn nét nghĩa.

Xác định nghĩa của từ ngữ in đậm (lướt sóng) trong các trường hợp sau. Trong các trường hợp này, trường hợp nào từ ngữ được dùng theo nghĩa mới? a. Lướt sóng là môn thể thao dùng ván lướt đi trên sóng nhờ vào lực đẩy của sóng biển. b. Đầu tư chứng khoán là một trong những kênh đầu tư tài chính được quan tâm nhất hiện nay. Có hai dạng đầu tư là lâu dài và lướt sóng, trong đó, dạng lướt sóng được nhà đầu tư ưa thích nhiều hơn vì khả năng sinh lời cao và thu hồi vốn nhanh.

Trả lời:

• a. Ở câu này, lướt sóng chỉ việc người chơi đứng trên tấm ván, cưỡi theo con sóng biển. Đây là nghĩa vốn có.
• b. Lướt sóng: cách mua vào rồi bán ra trong thời gian ngắn, tranh thủ lúc giá lên xuống để kiếm lời nhanh. Đây là nghĩa mới, hình thành nhờ liên tưởng: nhà đầu tư “cưỡi” lên những đợt tăng giảm của thị trường như vận động viên cưỡi sóng.

III. Viết (trang 142)

Hoàn thành bảng sau để khái quát yêu cầu đối với các kiểu bài viết đã học ở học kì II (làm vào vở).

Trả lời:

Khi viết văn bản quảng cáo hoặc tờ rơi về một sản phẩm hay một hoạt động, bài văn thuyết minh về một danh lam thắng cảnh hay di tích lịch sử, cần sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ như thế nào để văn bản thêm sinh động, hấp dẫn?

Trả lời:

• Chọn đúng loại: tờ rơi cần ảnh sản phẩm, biểu tượng, mã liên hệ; bài thuyết minh di tích hợp với ảnh chụp, sơ đồ mặt bằng, bản đồ đường đi, bảng mốc thời gian.
• Ít mà đắt: mỗi hình ảnh phải bổ sung một thông tin chữ chưa nói được. Một tờ rơi A5 chỉ nên có một ảnh chính và vài biểu tượng nhỏ.
• Gắn với chữ: đặt hình gần đoạn văn liên quan, có chú thích ngắn; sơ đồ di tích nên đánh số khớp với thứ tự giới thiệu trong bài.
• Màu sắc, cỡ chữ có chủ ý: khẩu hiệu cỡ lớn, màu nổi; thông tin phụ cỡ nhỏ; không dùng quá ba màu chủ đạo để khỏi rối mắt.

Hoàn thành bảng sau để tóm tắt những kinh nghiệm em đã tích luỹ được khi viết một số kiểu bài viết trong học kì II (làm vào vở).

Trả lời:

IV. Nói và nghe (trang 142)

Nêu một số cách thuyết phục người nghe khi trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự.

Trả lời:

• Nêu sự việc ngắn gọn, đúng thời gian, địa điểm, nguồn tin chính thống.
• Nói rõ quan điểm ngay đầu bài, sau đó đưa hai – ba lí lẽ, mỗi lí lẽ đi kèm một bằng chứng có thể kiểm chứng.
• Thừa nhận ý kiến khác rồi phản hồi bằng lí lẽ, giữ thái độ tôn trọng.
• Dùng giọng nói rõ, nhấn ở từ khóa; nhìn người nghe; có thể đưa một ảnh hoặc biểu đồ đơn giản.

Làm thế nào để kể câu chuyện tưởng tượng hấp dẫn, sinh động, thu hút người nghe?

Trả lời:

Câu chuyện cần một tình huống lạ ngay từ câu đầu (chẳng hạn: một sáng thức dậy, em nghe được tiếng nói của cây bàng trước cổng trường). Khi kể, em không đọc thuộc lòng mà nhìn người nghe, thay đổi giọng cho từng nhân vật, ngừng một nhịp trước chi tiết bất ngờ. Kết chuyện nên để lại một ý nghĩa rõ ràng, và kể trong khoảng thời gian được giao.

Ghi lại một số kinh nghiệm khi thảo luận nhóm về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống.

Trả lời:

• Trước buổi thảo luận: thống nhất vấn đề, chia việc tìm tư liệu, chọn người điều hành và thư kí.
• Trong buổi thảo luận: mỗi người nói ngắn, đúng trọng tâm; nghe hết ý bạn rồi mới phản hồi; nhắc lại ý bạn trước khi nêu ý khác để tránh hiểu sai.
• Khi bất đồng: tranh luận bằng bằng chứng, không nhắm vào cá nhân; tìm điểm chung trước, điểm khác sau.
• Cuối buổi: thư kí tóm tắt kết luận, ghi phần còn chưa thống nhất và người phụ trách việc tiếp theo.