Soạn bài Tì bà hành (Bạch Cư Dị) – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo

Tìm hiểu tiếng đàn, cách miêu tả tiếng đàn trong văn bản và cho biết: a. Cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh để thể hiện cảm xúc của người ca nữ trong những lần nàng đánh đàn có gì khác nhau? b. Có thể xem tác giả – người nghe đàn – là tri âm của người ca nữ được không? Căn cứ vào đâu?

Trả lời:

a) Cảm xúc của người ca nữ qua các lần đánh đàn

⇒ Mỗi lần đàn là một cung bậc: e ấp, kìm nén → giãi bày trọn vẹn → đồng điệu và bi thiết nhất. Nhà thơ không tả trực tiếp nét mặt nhiều mà để tiếng đàn nói thay tâm trạng.

b) Người nghe đàn có phải là tri âm của người ca nữ?

Hoàn toàn có thể xem như thế, bởi:

• Nghe là hiểu ngay: mới mấy tiếng dạo, nhà thơ đã cảm được tình ý trong tiếng đàn (“Dẫu chưa nên khúc tình đà thoảng bay”); ông nhận ra đằng sau các ngón đàn là nỗi “tấm tức bấy lâu”.
• Cảm nhận tinh tế từng biến chuyển: ông nghe ra cả những khoảng lặng, cho rằng lúc tiếng tơ lặng ngắt lại là lúc hay nhất – chỉ người thật sự hiểu âm nhạc và hiểu người đàn mới cảm được điều ấy.
• Đồng cảnh ngộ: người ca nữ tài hoa mà lưu lạc, nhà thơ có tài mà bị biếm trích. Ở phần lược trong sách, ông nói với nàng hai người cùng là kẻ lưu lạc nơi chân trời, gặp nhau đâu cần phải quen biết từ trước.
• Hành động và giọt lệ: ông mời nàng đàn thêm và hứa soạn bài ca tặng nàng; khi tiếng đàn cuối vang lên, chính người khóc nhiều nhất là ông: “Lệ ai chan chứa hơn người? / Giang Châu Tư mã đượm mùi áo xanh”.

Nêu mạch cảm xúc của văn bản.

Trả lời: Mạch cảm xúc phát triển qua bốn chặng:

1. Buồn tiễn biệt: đêm thu hiu quạnh trên bến Tầm Dương, chén rượu chia tay thiếu tiếng nhạc khiến cả chủ lẫn khách ngậm ngùi.
2. Bị cuốn theo tiếng đàn: tiếng đàn bất chợt làm mọi người quên cuộc chia tay, tò mò, háo hức tìm người đàn.
3. Xúc động, thán phục: say sưa theo từng biến hóa của tiếng đàn, thấu hiểu nỗi niềm người ca nữ.
4. Đồng cảm sâu sắc, tự thương thân: nghe chuyện đời nàng, nhà thơ liên hệ với cảnh ngộ của mình; tiếng đàn cuối cùng khiến ông khóc ướt áo.

Cảm xúc đi từ ngoại cảnh vào nội tâm, từ buồn mơ hồ đến nỗi đau thấm thía, từ thương người đến thương mình.

Xác định chủ đề và cảm hứng chủ đạo của văn bản.

Trả lời:

• Chủ đề: qua tiếng đàn và cuộc đời người ca nữ, bài thơ nói về thân phận tài hoa mà lưu lạc, bị cuộc đời bỏ quên của người nghệ sĩ và của chính kẻ sĩ bị biếm trích.
• Cảm hứng chủ đạo: cảm hứng nhân đạo – niềm cảm thương, đồng cảm với những kiếp người tài hoa bạc mệnh, xen lẫn nỗi xót xa cho chính mình và sự trân trọng tài năng nghệ thuật.

Qua văn bản này, tác giả muốn gửi gắm thông điệp gì?

Trả lời: Bài thơ nhắn gửi rằng tài năng và nhân phẩm con người cần được trân trọng, dù họ ở tầng lớp nào. Đồng thời, sự thấu hiểu và sẻ chia có sức mạnh xoa dịu nỗi đau: một người ca nữ lưu lạc và một viên quan bị giáng chức, vốn xa lạ, đã trở thành tri âm nhờ biết lắng nghe nhau. Ẩn sau đó còn là lời phê phán kín đáo một xã hội để người tài phải chìm nổi, bị vùi dập.

Chọn một đoạn (từ tám đến mười hai dòng) trong bài thơ và làm rõ một số yếu tố về thi luật của thơ song thất lục bát được thể hiện trong đoạn đó.

Trả lời: Chọn đoạn từ câu 9 đến câu 16:

Tìm tiếng sẽ hỏi ai đàn tá?
Dừng dây tơ nấn ná làm thinh.
Dời thuyền ghé lại thăm tình,
Chong đèn, thêm rượu, còn dành tiệc vui.
Mời mọc mãi, thấy người bỡ ngỡ,
Tay ôm đàn che nửa mặt hoa.
Vặn đàn mấy tiếng dạo qua,
Dẫu chưa nên khúc tình đà thoảng bay.

• Số câu, số chữ: đoạn gồm 2 khổ, mỗi khổ 4 câu theo thứ tự 7 – 7 – 6 – 8 chữ (hai câu thất, một cặp lục bát).
• Vần: tiếng cuối câu thất thứ nhất vần trắc với tiếng thứ 5 câu thất thứ hai (tá – ná; ngỡ – nửa); tiếng cuối câu thất thứ hai vần bằng với tiếng cuối câu lục (thinh – tình; hoa – qua); tiếng cuối câu lục vần với tiếng thứ 6 câu bát (tình – dành; qua – đà); tiếng cuối câu bát lại vần với tiếng thứ 5 câu thất mở khổ sau (vui – người; bay – dây ở câu 17), nối các khổ thành chuỗi liền mạch.
• Thanh điệu: ở câu thất thứ nhất, các tiếng thứ 3, 5, 7 lần lượt là trắc – bằng – trắc (sẽ – ai – tá; mãi – người – ngỡ); câu thất thứ hai đảo lại bằng – trắc – bằng (tơ – ná – thinh; đàn – nửa – hoa). Cặp lục bát theo luật quen thuộc: tiếng 2 bằng, 4 trắc, 6 bằng (thuyền – lại – tình; đàn – tiếng – qua), câu bát thêm tiếng 8 bằng (vui, bay).
• Nhịp: câu thất thường ngắt 3/4 (“Tìm tiếng sẽ / hỏi ai đàn tá”, “Mời mọc mãi / thấy người bỡ ngỡ”); câu lục, câu bát ngắt nhịp chẵn 2/2/2, 2/2/2/2 (“Chong đèn / thêm rượu / còn dành / tiệc vui”).
• Tác dụng: vần trắc ở câu thất tạo cảm giác ngập ngừng, khúc mắc; vần bằng ở cặp lục bát làm giọng thơ mềm lại, ngân dài. Sự đan xen ấy rất hợp để diễn tả tâm trạng vừa e dè vừa xao xuyến trong buổi gặp gỡ đầu tiên giữa người nghe đàn và người đánh đàn.