Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu (Nguyễn Ái Quốc): Tác giả, tác phẩm, bố cục

Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu là truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Ái Quốc, được học ở sách Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (tập hai, Bài 6, văn bản đọc chính) và Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo (tập hai, Bài 8, phần đọc mở rộng). Bài viết dưới đây tổng hợp những điều cần nắm: nội dung từng phần, đôi nét về tác giả, hoàn cảnh ra đời, thể loại, cách chia phần, những giá trị về nội dung lẫn nghệ thuật kèm sơ đồ tư duy.

Nội dung văn bản Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

Văn bản SGK là bản dịch tiếng Việt của Phạm Huy Thông, hiện vẫn còn được bảo hộ bản quyền, nên ở đây chỉ tóm lược nội dung theo từng phần kèm vài câu trích ngắn; toàn văn em đọc trong sách giáo khoa.

Phần 1 – Lời hứa. Bị dư luận ở Pháp và Đông Dương thúc ép, viên Toàn quyền mới là Va-ren “nửa chính thức hứa sẽ chăm sóc vụ Phan Bội Châu”. Người kể tỏ ý ngờ vực: ngay cả nếu một Toàn quyền biết giữ lời, y cũng chỉ lo việc ấy khi đã yên chỗ, mà riêng chặng tàu từ Mác-xây sang Sài Gòn đã mất bốn tuần.

Phần 2 – Ở Sài Gòn. Va-ren bị vây trong tiệc tùng, đón rước, chúc tụng, rồi được đưa đi diễu qua phố người bản xứ ồn ào, xô bồ. Roi gân bò của viên đội xếp Tây làm đám đông im bặt, dạt sang hai bên đường. Mỗi người buột ra một câu bình phẩm ngây ngô về cái mũ, cái áo, đôi ủng của quan; tất cả khom lưng khi xe đi qua. Đoạn khép lại bằng câu “Trong khi đó thì Phan Bội Châu vẫn nằm tù”.

Phần 3 – Ở Huế. Triều đình ra đón; vua Khải Định mời Va-ren vào cung, mời dự yến, rồi tự tay gắn lên ngực y tấm “Nam Long bội tinh”. Câu văn về người tù lại vang lên ở cuối đoạn.

Phần 4 – Trong xà lim ở Hà Nội. Người kể mời độc giả theo Va-ren “bằng đôi cánh của trí tưởng tượng” vào tận xà lim. Kẻ phản bội đối mặt với người được tôn là “bậc anh hùng, vị thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập”. Va-ren tuyên bố “Tôi đem tự do đến cho ông đây!”, rồi tuôn ra một tràng: đòi người tù hứa trung thành với Pháp, tâng bốc, than thở, khuyên bỏ ý phục thù, kể gương những kẻ đã phản bội lí tưởng và khoe chính mình từ đảng viên Xã hội nay thành Toàn quyền. Phan Bội Châu chỉ nhìn y và giữ cái “im lặng dửng dưng” khiến Va-ren sững sờ.

Phần 5 – Lời nhân chứng. Anh lính dõng gác cửa kể rằng thấy bộ ria của người tù khẽ nhích lên một lần; người kể bình rằng có lẽ ông đã mỉm cười kín đáo. Phần tái bút (T.B.) dẫn lời nhân chứng thứ hai: ông “đã nhổ vào mặt Va-ren”, và người kể thêm: “cái đó thì cũng có thể”.

Thông tin tác giả Nguyễn Ái Quốc

Nguyễn Ái Quốc là tên mà Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890 – 1969) dùng trong những năm 1920; thuở nhỏ Người mang tên Nguyễn Sinh Cung, quê làng Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, xuất thân trong gia đình nhà Nho nghèo giàu lòng yêu nước. Năm 1911, Người rời bến Nhà Rồng sang phương Tây, sau đó bôn ba qua nhiều châu lục; năm 1930 sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam; ngày 2-9-1945 đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tháng 11/1987, Đại hội đồng UNESCO khóa 24 thông qua Nghị quyết 24C/18.65 về kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Người (1990), tôn vinh Người là Anh hùng giải phóng dân tộc và Nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam.

Bên cạnh sự nghiệp cách mạng, Người để lại di sản văn chương phong phú: văn chính luận (Bản án chế độ thực dân Pháp, Tuyên ngôn Độc lập…), truyện và kí viết bằng tiếng Pháp (Vi hành, Lời than vãn của bà Trưng Trắc, Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu…), thơ (Nhật kí trong tù, thơ viết ở Việt Bắc). Truyện và kí của Người có lối viết hiện đại, giọng hóm hỉnh mà sâu cay, giàu tính chiến đấu. Xem thêm: phong cách sáng tác của Hồ Chí Minh và các bút danh của Hồ Chí Minh.

Thông tin tác phẩm Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

Phần này trả lời các câu hỏi thường gặp khi ôn tập về tác phẩm.

Xuất xứ

Nguyễn Ái Quốc viết truyện ngắn này bằng tiếng Pháp năm 1925, khi Người đang hoạt động ở Quảng Châu (Trung Quốc); truyện đăng trên báo Le Paria (Người cùng khổ, Pa-ri) số 36 và 37, tháng 9 và tháng 10 năm 1925. Bản tiếng Việt trong SGK do Phạm Huy Thông dịch, in trong Hồ Chí Minh toàn tập, tập 2 (1924 – 1929), NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, trang 183 – 188.

Hoàn cảnh sáng tác

Năm 1925, Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt cóc ở Thượng Hải (Trung Quốc), đưa về nước để xét xử; khắp nơi dấy lên phong trào đòi thả ông. Cùng lúc, Pa-ri phái Va-ren (Alexandre Varenne), một chính khách từng ở Đảng Xã hội, sang thay Méc-lanh làm Toàn quyền Đông Dương; trước sức ép dư luận, y hứa sẽ xem xét vụ Phan Bội Châu. Khi ấy đang hoạt động ở Quảng Châu, Nguyễn Ái Quốc dựng nên câu chuyện để vạch trần lời hứa ấy và góp tiếng nói ủng hộ phong trào trong nước.

Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể

• Thể loại: truyện ngắn trào phúng (hư cấu dựa trên sự kiện thời sự có thật).
• Phương thức biểu đạt: kể chuyện (tự sự) là chính, kết hợp miêu tả, biểu cảm và nghị luận (lời bình của người kể).
• Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể đứng ngoài nhưng thỉnh thoảng xưng “chúng ta”; điểm nhìn dịch chuyển qua Va-ren, đám đông và các nhân chứng.

Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu có mấy phần?

Theo gợi ý của SGK Kết nối tri thức, truyện chia thành 5 phần:

• Phần 1 (từ đầu đến “vẫn bị giam trong tù”): lời hứa của Va-ren.
• Phần 2 (từ “Đến Sài Gòn” đến câu “vẫn nằm tù” thứ nhất): Va-ren và dân chúng Sài Gòn.
• Phần 3 (từ “Từ Sài Gòn” đến câu “vẫn nằm tù” thứ hai): Va-ren và triều đình Huế.
• Phần 4 (từ “Nhưng chúng ta” đến “không hiểu Bội Châu”): Va-ren và Phan Bội Châu trong xà lim.
• Phần 5 (còn lại): lời kể của các nhân chứng.

Có thể gộp gọn thành 3 phần: lời hứa (phần 1); những trò lố từ Sài Gòn, Huế đến xà lim (phần 2 – 4); cách người tù đáp trả qua lời nhân chứng (phần 5).

Giá trị nội dung

Truyện dựng lên hai nhân vật đại diện cho hai phía đối nghịch thời Pháp thuộc. Va-ren hiện ra giả dối, hám danh, ba hoa, là hình ảnh thu nhỏ của chính quyền thực dân lừa bịp. Phan Bội Châu dù mang gông vẫn hiên ngang, khinh bỉ kẻ thù, tiêu biểu cho khí phách người Việt yêu nước. Tác phẩm vừa tố cáo chính sách “khai hóa” giả trá vừa tiếp sức cho cuộc vận động đòi thả nhà chí sĩ.

Giá trị nghệ thuật

• Tình huống tưởng tượng độc đáo, hư cấu táo bạo.
• Đặt hai nhân vật vào thế tương phản gay gắt; điệp khúc “vẫn nằm tù” tạo nhịp châm biếm.
• Chi tiết chọn lọc, giàu sức gợi (cái gông, chiếc huân chương, râu mép nhếch lên).
• Độc thoại dài của Va-ren để nhân vật tự lột mặt nạ; người tù lặng thinh làm đối trọng.
• Giọng văn hóm hỉnh, giễu nhại, nhiều lối nói mỉa; kết thúc mở bằng phần tái bút bất ngờ.

Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề có hai vế nối bằng chữ “hay là”. Vế đầu gọi tên bản chất sự việc: mọi hành động của Va-ren chỉ là trò diễn kệch cỡm. Vế sau đặt hai nhân vật cạnh nhau, báo trước cuộc đối đầu giữa kẻ cầm quyền và người tù. Ngay từ tên truyện, thái độ giễu cợt của tác giả đã lộ rõ.

Sơ đồ tư duy Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

Sơ đồ dưới đây gom sáu ý chính để em ôn nhanh.

Tóm tắt Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

Hai đoạn tóm tắt ngắn để em nhớ nhanh cốt truyện.

Mẫu 1 – Tóm tắt Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu ngắn gọn

Trước sức ép dư luận, tân Toàn quyền Va-ren hứa sẽ lo cho vụ Phan Bội Châu, nhưng suốt hành trình sang Đông Dương y chỉ mải tiệc tùng, đón rước, nhận huân chương, trong khi người tù vẫn bị giam. Vào xà lim, y vừa hứa trả tự do vừa dụ ông đầu hàng. Người tù chỉ lặng thinh khinh miệt; nhân chứng còn kể ông đã nhổ vào mặt y.

Mẫu 2 – Tóm tắt Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu đầy đủ

Năm 1925, trên đường sang Đông Dương nhậm chức Toàn quyền, Va-ren hứa một cách nửa vời sẽ quan tâm tới vụ Phan Bội Châu. Tác giả hình dung hành trình của y: bốn tuần đi tàu; ở Sài Gòn, y bị cuốn vào các buổi chiêu đãi, được rước qua phố trong khi dân chúng bị roi vọt dồn vào lề đường; ở Huế, y được vua Khải Định thết yến và gắn huân chương. Sau mỗi chặng, Phan Bội Châu vẫn ở trong ngục. Đến Hà Nội, Va-ren vào xà lim, tuyên bố mang tự do đến nhưng đòi ông thề trung thành, hợp tác với Pháp, dẫn gương những kẻ phản bội và cả bản thân mình. Phan Bội Châu không đáp lời nào, khiến y sững sờ. Anh lính gác kể râu mép người tù khẽ nhếch lên; một nhân chứng khác quả quyết ông “đã nhổ vào mặt Va-ren”.

Lời kết

Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu cho thấy một Nguyễn Ái Quốc hóm hỉnh, sắc sảo, dùng tiếng cười làm vũ khí đấu tranh. Nắm chắc hoàn cảnh ra đời, bố cục năm phần, thế đối lập giữa hai nhân vật và các thủ pháp trào phúng sẽ giúp em soạn bài, đọc hiểu và viết bài phân tích tốt hơn.

Xem thêm:

• Soạn bài Tác gia Hồ Chí Minh
• Soạn bài Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh: Cuộc đời và sự nghiệp
• Phân tích Tuyên ngôn Độc lập
• Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác (Phan Bội Châu)
• Vi hành (Nguyễn Ái Quốc) – Ngữ văn 12: Tác giả, tác phẩm, bố cục, nội dung