Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Trong tập thơ Nhật kí trong tù, bên cạnh những trang ghi chép cảnh lao tù cực khổ, có nhiều bài thơ tả thiên nhiên rất đẹp. Mộ (Chiều tối) là một bài như vậy. Chỉ bằng bốn câu thơ chữ Hán, Hồ Chí Minh đã vẽ nên bức tranh chiều muộn nơi núi rừng và cho thấy một tâm hồn luôn hướng về sự sống.

Bài thơ ra đời vào cuối thu năm 1942, khi Người bị giải đi trên đường núi ở Quảng Tây. Hai câu đầu mở ra cảnh trời chiều: “Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ, / Cô vân mạn mạn độ thiên không”. Cánh chim mỏi bay về rừng tìm chốn ngủ, chòm mây lẻ loi lững lờ trôi giữa bầu trời. Chỉ hai nét vẽ mà gợi đủ thời gian lẫn không gian: trời đã về chiều, núi rừng rộng lớn và vắng lặng. Cánh chim “quyện” (mỏi) và chòm mây “cô” (lẻ loi) như mang tâm trạng của người tù: cũng mệt mỏi sau một ngày dài, cũng cô đơn nơi đất khách. Nhưng điều đáng quý là giữa lúc chân mang xiềng, người tù vẫn ngẩng lên ngắm trời, ngắm mây với phong thái ung dung.

Hai câu sau, cảnh chuyển từ trời cao xuống xóm núi: “Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc, / Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”. Hiện lên là hình ảnh cô gái trẻ đang xay ngô. Cách lặp vòng “ma bao túc – bao túc ma hoàn” gợi vòng quay đều đặn của cối xay và sự chăm chỉ, mải miết của người lao động. Khi ngô xay xong thì lò than đã rực hồng. Chữ “hồng” ở cuối bài như một đốm lửa làm sáng cả bài thơ: bóng tối lùi đi, hơi ấm lan tỏa, gợi một bữa cơm chiều sum họp.

Như vậy, bài thơ vận động từ chiều sang tối, từ buồn sang vui, từ bóng tối đến ánh sáng. Người tù không nghĩ đến nỗi khổ của mình mà vui với niềm vui bình dị của người khác. Đó chính là tình yêu thương con người và tinh thần lạc quan của Hồ Chí Minh.

Với bút pháp chấm phá cổ điển và cái nhìn hướng về sự sống rất hiện đại, Chiều tối là bài thơ nhỏ mà sâu. Đọc bài thơ, em hiểu rằng nghị lực thật sự không chỉ là chịu đựng gian khổ mà còn là giữ được một tâm hồn biết yêu cái đẹp trong mọi hoàn cảnh.

Hồ Chí Minh không coi mình là nhà thơ, nhưng những bài thơ Người viết trong lúc bị giam cầm lại trở thành di sản quý của văn học Việt Nam. Tập Nhật kí trong tù, gồm hơn một trăm bài thơ chữ Hán viết trong những năm 1942–1943, vừa ghi lại bộ mặt tàn bạo của nhà tù Tưởng Giới Thạch, vừa khắc họa chân dung một người tù có tâm hồn lớn. Trong số đó, bài Mộ (Chiều tối) là một bức tranh nhỏ, đẹp và ấm, cho thấy rõ sự hòa quyện giữa chất thi sĩ và chất chiến sĩ.

Cuối thu năm 1942, Hồ Chí Minh bị giải qua nhiều nhà lao ở tỉnh Quảng Tây. Có những ngày Người phải đi bộ hàng chục cây số trên đường núi, chân tay bị trói, dầm mưa dãi nắng. Chiều tối được viết trên một chặng đường như thế, khi ngày đã tàn mà hành trình của người tù vẫn chưa kết thúc.

Hai câu thơ đầu vẽ bức tranh thiên nhiên chiều núi rừng:

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,
Cô vân mạn mạn độ thiên không;

Cảnh chiều không được tả bằng ánh hoàng hôn hay màu nắng tắt mà được gợi qua hai hình ảnh quen thuộc của thơ cổ: cánh chim về rừng và chòm mây trôi. Trong thơ xưa, chim bay về tổ là dấu hiệu của chiều tà; Lí Bạch từng viết về đàn chim bay cao hết và chòm mây cô độc trôi đi thong thả, Bà Huyện Thanh Quan cũng có “chim bay mỏi” trong cảnh chiều hôm. Hồ Chí Minh kế thừa thi liệu ấy nhưng không sao chép. Cánh chim của Người là cánh chim “quyện” – mỏi mệt sau một ngày kiếm ăn, và nó “tầm túc thụ” – tìm cây để ngủ. Nhìn cánh chim, người đọc cảm nhận được sự mệt mỏi của chính người tù đã đi suốt ngày. Chim còn có cây để về, người tù thì chưa biết đêm nay nghỉ ở đâu; nỗi khao khát được nghỉ ngơi, được tự do lặng lẽ ẩn sau câu thơ.

Câu thứ hai mở rộng không gian lên bầu trời. “Cô vân” là chòm mây lẻ loi, “mạn mạn” là chậm chạp, lững lờ. Chòm mây như dừng lại giữa khoảng trời bao la, nhỏ bé và cô đơn. Hình ảnh ấy khiến ta nghĩ đến người tù một mình nơi đất khách, xa quê hương, xa đồng chí. Hai câu thơ dùng bút pháp chấm phá: chỉ một cánh chim, một chòm mây mà gợi cả không gian rộng lớn, tĩnh lặng của núi rừng lúc chiều muộn. Lấy cái động (chim bay, mây trôi) để tả cái tĩnh, lấy cái nhỏ để tả cái mênh mông – đó là lối vẽ quen thuộc của thơ Đường và tranh thủy mặc phương Đông.

Cảnh buồn, nhưng người ngắm cảnh không hề bi lụy. Chân bị xiềng, người mỏi mệt, Hồ Chí Minh vẫn ngước mắt dõi theo cánh chim, chòm mây, vẫn rung động trước vẻ đẹp của trời chiều. Chỉ một tâm hồn thật sự tự do mới làm được điều đó.

Đến hai câu cuối, điểm nhìn chuyển từ trời cao xuống mặt đất:

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,
Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng.

Hiện lên là một xóm núi và cô gái đang xay ngô. Con người xuất hiện, và ngay lập tức trở thành trung tâm của bức tranh. Cô gái không được tả dung nhan, chỉ được thấy qua công việc: xay ngô cho bữa tối. Vẻ đẹp của cô là vẻ đẹp của lao động – khỏe khoắn, cần mẫn, trẻ trung, làm cho cảnh núi rừng bớt hoang vắng. Câu thơ thứ tư có phép lặp vòng rất đặc biệt: “ma bao túc” ở cuối câu ba được đảo thành “bao túc ma” ở đầu câu bốn. Cách lặp ấy mô phỏng vòng quay đều đặn của cối xay, diễn tả công việc liên tục, nhẫn nại, đồng thời cho thấy thời gian đang trôi – từ chiều sang tối.

Rồi “bao túc ma hoàn” – ngô xay vừa xong – thì “lô dĩ hồng” – lò than đã rực đỏ. Bài thơ kết lại ở chữ “hồng”. Ánh lửa ấy xua đi bóng tối, xua đi cái lạnh của núi rừng, gợi một gian bếp ấm, một bữa cơm gia đình. Không cần nói “trời tối”, nhà thơ vẫn cho ta biết đêm đã xuống, bởi chỉ khi trời tối, ánh lửa mới hiện ra rõ như thế. Người tù đứng ngoài niềm vui ấy – không có nhà, không có bữa cơm ấm – nhưng vẫn vui với niềm vui của người lao động. Đó là tấm lòng nhân ái, là tinh thần “quên mình” hướng về con người rất đặc trưng ở Hồ Chí Minh.

Nhìn lại cả bài, ta thấy tứ thơ vận động rất rõ: từ thiên nhiên đến con người, từ trời cao đến mặt đất, từ chiều đến tối, và quan trọng nhất là từ bóng tối đến ánh sáng, từ nỗi buồn mỏi đến niềm vui ấm áp. Cách vận động ấy phản ánh cái nhìn lạc quan của một nhà cách mạng luôn tin vào tương lai. Bài thơ không có một chữ “thép” nào, nhưng “thép” nằm ở bản lĩnh của người tù biết vượt lên hoàn cảnh để thưởng thức cái đẹp và yêu thương con người.

Chiều tối vì thế vừa mang vẻ đẹp cổ điển ở thể thơ, thi liệu, bút pháp, vừa mang tinh thần hiện đại ở cách nhìn con người và sự sống. Bài thơ bốn câu đã góp một nét đẹp vào chân dung tinh thần Hồ Chí Minh: một nhà thơ yêu thiên nhiên, một chiến sĩ kiên cường và một con người giàu lòng nhân ái.

Khi đọc Thiên gia thi, Hồ Chí Minh từng nhận xét thơ xưa thích tả thiên nhiên đẹp, rồi đề ra yêu cầu cho thơ thời đại mới: trong thơ phải có “thép”, nhà thơ phải biết “xung phong”. Thế nhưng chính thơ của Người lại rất giàu mây, gió, trăng, hoa. Điều thú vị là trong những bài thơ tưởng chỉ tả cảnh ấy, “thép” vẫn hiện diện – không ồn ào mà thấm vào cách nhìn, cách cảm. Bài Mộ (Chiều tối) là một minh chứng tiêu biểu cho sự kết hợp hài hòa giữa vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại trong thơ Hồ Chí Minh.

Trước hết, Chiều tối mang đậm màu sắc cổ điển. Đó là một bài tứ tuyệt chữ Hán, cô đọng trong hai mươi tám chữ, theo mạch khai – thừa – chuyển – hợp. Đề tài chiều tối và nỗi niềm người lữ khách là đề tài quen thuộc của thơ Đường, thơ trung đại Việt Nam. Hình ảnh cánh chim về rừng, chòm mây cô độc giữa trời vốn là thi liệu ước lệ, từng xuất hiện trong thơ Lí Bạch, thơ Bà Huyện Thanh Quan. Bút pháp chấm phá, “ý tại ngôn ngoại” cũng rất cổ điển: nhà thơ không tả trực tiếp hoàng hôn, không nói ra nỗi mệt mỏi hay cô đơn, mà để cánh chim “quyện”, chòm mây “cô” nói thay. Cảnh là cảnh thiên nhiên nhưng cũng là cảnh ngộ con người – đúng tinh thần “tả cảnh ngụ tình” của thi ca phương Đông. Ngay cách dựng không gian với một vài nét nhỏ trên nền trời bao la cũng giống cách bố cục của tranh thủy mặc.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, Chiều tối sẽ giống bao bài thơ chiều khác. Điều làm bài thơ mới mẻ là tinh thần hiện đại thể hiện ở hai câu cuối. Trong thơ xưa, cảnh chiều thường khép lại bằng nỗi buồn, nỗi nhớ nhà: người lữ khách của Thôi Hiệu nhìn khói sóng mà buồn, người khách qua Đèo Ngang “một mảnh tình riêng ta với ta”. Hồ Chí Minh thì khác: sau cánh chim và chòm mây, Người hướng cái nhìn xuống cuộc sống con người – “Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc”. Nhân vật trung tâm không phải tao nhân mặc khách mà là một cô gái lao động bình thường của xóm núi. Công việc xay ngô vốn tầm thường, ít khi được đưa vào thơ cổ, nay trở thành hình ảnh đẹp nhất bài thơ. Con người không nhỏ bé, chìm lấp giữa thiên nhiên mà nổi bật, làm chủ cảnh vật. Đó là quan niệm thẩm mĩ mới, lấy con người lao động làm trung tâm của cái đẹp.

Tính hiện đại còn nằm ở sự vận động của hình tượng thơ. Thơ cổ thường tĩnh, còn Chiều tối luôn chuyển động: chim đang bay về, mây đang trôi, cối xay đang quay, ngô đang được xay “hoàn” (xong), lò đang rực lên. Nhịp thời gian được tính bằng nhịp lao động; điệp vòng “ma bao túc – bao túc ma hoàn” khiến câu thơ như quay theo cối xay. Và cuối cùng, hình tượng thơ vận động từ bóng tối ra ánh sáng: chữ “hồng” bừng lên ở cuối bài. Đây không chỉ là thủ pháp “nhãn tự” của thi pháp cổ; chữ “hồng” còn mang ý nghĩa của niềm tin, của sự sống ấm áp mà người chiến sĩ luôn hướng tới. Hầu hết thơ Hồ Chí Minh trong tù đều có hướng vận động như thế: từ tối đến sáng, từ lạnh đến ấm, từ buồn đến vui. Đó là kiểu vận động của một tâm hồn lạc quan cách mạng.

Chính ở đây, “thép” của bài thơ hiện ra. Người tù sau một ngày bị giải đi trên đường núi có đủ lí do để than mệt, than đói, than nhớ nhà. Nhưng bài thơ không có tiếng than nào. Nỗi mệt mỏi, nỗi cô đơn chỉ được gửi kín đáo vào cánh chim, chòm mây, rồi nhanh chóng nhường chỗ cho niềm vui trước ánh lửa của một gia đình xa lạ. Quên nỗi khổ của mình để vui với niềm vui của người khác – đó là tinh thần nhân ái lớn lao và bản lĩnh phi thường của người chiến sĩ. “Thép” không nằm ở từ ngữ mà nằm ở tư thế làm chủ hoàn cảnh.

Cũng cần nói thêm, bản dịch thơ của Nam Trân rất gần gũi, dễ nhớ, nhưng chưa chuyển tải trọn vẹn tinh thần nguyên tác. Chữ “cô” (lẻ loi) và “mạn mạn” (chậm chạp) bị thay bằng “trôi nhẹ”, khiến nỗi buồn cô đơn nhạt đi; chữ “tối” được thêm vào câu ba làm lộ điều mà nguyên tác chỉ gợi. Vì vậy, khi thưởng thức Chiều tối, người đọc nên trở về với phiên âm để thấy hết sự tinh tế của ngòi bút Hồ Chí Minh.

Tóm lại, Chiều tối là bài thơ tiêu biểu cho phong cách thơ Hồ Chí Minh: cổ điển mà hiện đại, giản dị mà sâu sắc, trữ tình mà vẫn có “thép”. Qua bức tranh chiều núi rừng và ánh lửa hồng nơi xóm núi, người đọc gặp một nhà thơ yêu thiên nhiên, một chiến sĩ kiên định và một trái tim luôn hướng về con người.

Nếu hai câu đầu bài Chiều tối là bức tranh thiên nhiên đẹp mà buồn, thì hai câu cuối là nơi bài thơ “bừng sáng”. Chỉ mười bốn chữ Hán, Hồ Chí Minh đã chuyển toàn bộ không khí bài thơ từ mỏi mệt, lẻ loi sang ấm áp, tươi vui.

Câu thứ ba mở ra bằng một cú chuyển điểm nhìn: “Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc”. Từ bầu trời với cánh chim và chòm mây, ánh mắt người tù hạ xuống một xóm núi. Ở đó có một cô gái trẻ đang xay ngô. Chỉ một hình ảnh mà cả xóm núi như có hơi thở. Cô gái không được miêu tả nét mặt hay dáng người; vẻ đẹp của cô hiện ra qua công việc giản dị và qua tuổi trẻ (“thiếu nữ”). Giữa không gian núi rừng đang chìm dần vào bóng tối, sự xuất hiện của con người lao động đem lại cảm giác sống động và gần gũi. Người tù đi trên đường xa, nhìn thấy cảnh ấy hẳn cũng thấy lòng mình dịu lại.

Câu thơ cuối có cấu trúc rất đặc biệt: “Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”. Ba chữ “ma bao túc” cuối câu ba được lặp lại theo lối đảo vòng thành “bao túc ma” ở đầu câu bốn. Cách lặp ấy khiến câu thơ quay tròn như cối xay ngô, diễn tả sự nhẫn nại, liên tục của người lao động. Nó cũng làm thời gian trôi đi rất tự nhiên: cối xay quay mãi, quay mãi, cho đến khi “hoàn” – xong. Không một chữ nào nói “trời tối”, nhưng người đọc hiểu rằng màn đêm đã buông, bởi lúc ấy “lô dĩ hồng” – lò than đã đỏ rực.

Chữ “hồng” là chữ cuối cùng, cũng là chữ sáng nhất bài thơ. Các nhà nghiên cứu gọi đó là “nhãn tự” – con mắt của bài thơ. Ánh lửa hồng xua đi bóng tối, xua đi cái lạnh lẽo của núi rừng, mang lại hơi ấm của một mái nhà, một bữa cơm. Toàn bài thơ nhờ chữ ấy mà vận động từ tối ra sáng, từ lạnh sang ấm, từ buồn sang vui. Với người tù, ánh lửa ấy không phải của mình; Người vẫn đang bị giải đi, vẫn chưa biết ngủ nơi nào. Thế nhưng Người vẫn thấy ấm lòng trước niềm vui bình dị của người dân lao động. Đó là tấm lòng nhân hậu đặt con người lên trên bản thân mình.

Ánh lửa hồng còn có thể hiểu là biểu tượng của niềm tin. Trong hoàn cảnh ngục tù tăm tối, người chiến sĩ vẫn tin vào ánh sáng, vào sự sống, vào ngày mai. Cách nhìn ấy không phải sự lạc quan hời hợt, mà là bản lĩnh của một người đã vượt lên mọi gian khổ.

Hai câu cuối bài Chiều tối vì thế là nơi hội tụ vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: yêu con người lao động, trân trọng cuộc sống bình dị và luôn hướng về ánh sáng. Đọc lại câu thơ “Xay hết, lò than đã rực hồng”, em cảm thấy như chính mình cũng được sưởi ấm bởi ngọn lửa của niềm tin ấy.

Chiều tối được đông đảo bạn đọc Việt Nam biết đến qua bản dịch thơ của Nam Trân – một bản dịch trôi chảy, dễ thuộc. Nhưng muốn hiểu hết cái hay của bài thơ, ta cần đặt bản dịch bên cạnh nguyên tác chữ Hán, bởi nhiều sắc thái tinh tế của Hồ Chí Minh nằm ở từng chữ trong phiên âm.

Câu thơ đầu “Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ” được dịch là “Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ”. Bản dịch khá sát. Chữ “quyện” (mỏi) được giữ lại, và đây là chữ quan trọng: nó cho thấy nhà thơ không chỉ nhìn thấy cánh chim mà còn cảm được sự mệt mỏi của cánh chim, vì chính mình cũng đang mệt. Cảnh vật được nhìn bằng tâm trạng – một nét tinh tế của thơ cổ điển.

Câu thứ hai là chỗ bản dịch “hụt” nhiều nhất. Nguyên tác “Cô vân mạn mạn độ thiên không” có chữ “cô” (lẻ loi, cô độc) và láy “mạn mạn” (chầm chậm, lững lờ). Bản dịch “Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không” bỏ mất chữ “cô”, còn “trôi nhẹ” thì gợi sự thanh thản, nhẹ nhàng. Trong nguyên tác, chòm mây lẻ loi chậm chạp trôi như không muốn rời bầu trời, như chính người tù đang lê bước trên đường xa, một mình nơi đất khách. Mất chữ “cô”, câu thơ mất đi cái bóng dáng con người ẩn trong hình ảnh thiên nhiên.

Câu thứ ba “Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc” được dịch “Cô em xóm núi xay ngô tối”. Người dịch thêm chữ “tối”, có lẽ để tạo vần và làm rõ thời gian. Nhưng trong nguyên tác, Hồ Chí Minh không hề nói trời tối; bóng tối chỉ được gợi ra qua ánh lửa hồng ở câu cuối. Thêm chữ “tối” khiến ý thơ lộ ra sớm, giảm bớt sự hàm súc. Cách gọi “cô em” cũng thân mật, dân dã hơn chữ “thiếu nữ” trang nhã trong nguyên tác.

Câu cuối “Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng” được dịch “Xay hết, lò than đã rực hồng”. Bản dịch không giữ được phép lặp vòng “ma bao túc – bao túc ma”, vốn gợi vòng quay cối xay và nhịp thời gian. Còn chữ “hồng” trong nguyên tác không chỉ là màu sắc; đặt sau “dĩ” (đã), nó diễn tả một trạng thái vừa diễn ra: lò than đã đỏ rực lên. Chữ “hồng” vì thế mang sức sống và ánh sáng, là “nhãn tự” làm bừng sáng cả bài thơ. Bản dịch “rực hồng” vẫn giữ được màu sắc tươi ấm, nhưng dễ bị hiểu như một tính từ tả màu, chưa làm nổi bật sự chuyển động từ tối ra sáng.

Qua đối chiếu, ta càng thấy tài năng của Hồ Chí Minh trong việc dùng chữ: mỗi chữ đều được chọn lựa kĩ, vừa tả cảnh vừa gửi tình. Bài thơ đi từ cánh chim mỏi, chòm mây lẻ loi đến ánh lửa hồng; đi từ nỗi cô đơn kín đáo đến niềm vui ấm áp. Bản dịch thơ đã giúp bài thơ đến gần người đọc Việt Nam, nhưng chính nguyên tác mới cho thấy trọn vẹn một tâm hồn thi sĩ tinh tế và một tinh thần chiến sĩ luôn hướng về ánh sáng.

Kết luận

Năm bài văn mẫu trên cho thấy nhiều cách tiếp cận bài thơ Chiều tối: phân tích theo trình tự câu thơ, khai thác vẻ đẹp cổ điển – hiện đại, tập trung vào hai câu cuối hay đối chiếu nguyên tác với bản dịch. Dù chọn hướng nào, em cần làm nổi bật sự vận động từ bóng tối đến ánh sáng và tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu con người của Hồ Chí Minh.

Xem thêm:

• Tác giả – tác phẩm Mộ (Chiều tối) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức
• Phân tích bài thơ Ngắm trăng (Vọng nguyệt)
• Phân tích bài thơ Đi đường (Tẩu lộ) của Hồ Chí Minh
• Phong cách sáng tác của Hồ Chí Minh