Soạn bài Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu – Văn 12 Chân trời sáng tạo

Tóm tắt các sự kiện được kể trong văn bản trên.

Trả lời:

• Bị dư luận ở Pháp và Đông Dương thúc ép, tân Toàn quyền Va-ren “nửa chính thức hứa sẽ chăm sóc vụ Phan Bội Châu”, nhưng còn phải chờ yên vị, mà chỉ đi tàu sang đã mất bốn tuần; suốt thời gian ấy người tù vẫn ở trong ngục.
• Tới Sài Gòn, Va-ren bị cuốn vào tiệc tùng, đón rước, rồi diễu qua khu phố của người bản xứ; dân chúng bị roi gân bò của viên đội xếp dồn vào hai bên đường, khom lưng chờ xe quan đi qua.
• Trên đường ra Hà Nội, Va-ren ghé Huế, được vua Khải Định mời thăm cung, mời dự yến và gắn cho tấm “Nam Long bội tinh”.
• Đến Hà Nội, Va-ren vào tận xà lim gặp người tù, tuyên bố đem tự do đến, đòi ông thề trung thành với nước Pháp, khuyên ông bỏ việc chống Pháp, kể gương những kẻ đã quay lưng với lí tưởng, kể cả chính mình.
• Phan Bội Châu không đáp một lời, giữ thái độ dửng dưng khiến Va-ren sững sờ.
• Kết truyện, một anh lính gác kể rằng thấy bộ ria người tù khẽ nhích một lần; phần tái bút còn dẫn lời nhân chứng thứ hai: người tù “đã nhổ vào mặt Va-ren”.

Nhân vật chính trong truyện là ai? Dựa vào đâu để bạn khẳng định như vậy?

Trả lời:

Truyện xoay quanh hai nhân vật chính, viên Toàn quyền và người tù, trong đó Phan Bội Châu là nhân vật trung tâm, giữ vị trí quan trọng nhất. Căn cứ:

• Nhan đề nêu tên cả hai, đặt họ thành một cặp đối lập.
• Cốt truyện xoay quanh “vụ Phan Bội Châu”: lời hứa, chuyến đi, cuộc gặp đều hướng về người tù. Câu văn lặp lại ở cuối mỗi chặng nhắc rằng ông vẫn bị giam, như một điểm tựa của toàn truyện.
• Tư tưởng của tác phẩm được bộc lộ qua cách người tù đáp lại: chính sự im lặng, nụ cười khó thấy và cái nhổ ở phần tái bút mới là đòn quyết định làm Va-ren bẽ mặt.

Va-ren xuất hiện nhiều hơn và nói rất nhiều, nhưng y chủ yếu là đối tượng bị đem ra giễu; người được tôn vinh, người quyết định ý nghĩa câu chuyện là Phan Bội Châu.

Liệt kê những hành động, lời nói của Va-ren trước và trong cuộc hội kiến với Phan Bội Châu tại nhà ngục Hỏa Lò, từ đó nêu nhận xét về: a. Tính cách của nhân vật Va-ren. b. Nghệ thuật miêu tả, thể hiện tính cách nhân vật này của tác giả.

Trả lời:

Va-ren đã làm gì, nói gì:

• Trước cuộc hội kiến: hứa một cách nửa vời sẽ “chăm sóc” vụ Phan Bội Châu nhưng hoãn tới khi ổn định chỗ ngồi; ở Sài Gòn mải mê tiệc tùng, đón rước, diễu qua phố; ở Huế ngoan ngoãn vào cung, ngồi ăn yến, đứng nhận huân chương của vua Khải Định.
• Trong cuộc hội kiến: mở đầu bằng câu “Tôi đem tự do đến cho ông đây!”; tay phải chìa ra bắt tay, tay trái vẫn nâng cái gông đang khóa người tù; ra điều kiện đổi chác, bắt Phan Bội Châu hứa trung thành, hợp tác với Pháp; tâng bốc rồi than thở, khuyên ông bỏ ý phục thù; kể gương Nguyễn Bá Trác và đám bạn cũ từng phản bội lí tưởng; cuối cùng lấy chính mình làm ví dụ: từng là đảng viên Xã hội, nay làm Toàn quyền.

a. Tính cách Va-ren: giả nhân giả nghĩa, hứa suông, ham danh lợi, khoe khoang, trơ trẽn. Y là kẻ phản bội giai cấp mình và đem chính sự phản bội ấy ra làm điều đáng tự hào để dụ người khác cũng phản bội. Càng nói, y càng lố bịch và lộ rõ bản chất tay sai cao cấp của bộ máy thực dân.

b. Nghệ thuật khắc họa:

• Tác giả để nhân vật tự bộc lộ qua việc làm, lời lẽ, nhất là đoạn độc thoại dài dòng, tự mâu thuẫn, nghe như một bài diễn văn rỗng.
• Dùng chi tiết đối lập ngay trong một cử chỉ (tay bắt mặt mừng nhưng tay kia giữ cái gông) để lật tẩy cái gọi là “tự do”.
• Giọng kể nói mỉa, nhiều câu nghi vấn, cách dùng từ trang trọng cho những việc tầm thường (tuần du, dự yến, gắn mề đay) tạo hiệu quả giễu nhại.
• Đặt Va-ren cạnh một người tù lặng thinh khiến y càng nói nhiều càng trở nên lố.

Kẻ bảng sau vào vở và liệt kê các chi tiết góp phần khắc họa chân dung của nhân vật Phan Bội Châu trong văn bản (theo các sự kiện: Va-ren đến Sài Gòn; Va-ren đến Huế; Va-ren đến Hỏa Lò và hội kiến với Phan Bội Châu; Kết thúc cuộc hội kiến và T.B; các cột: Phan Bội Châu qua lời của người kể chuyện, qua lời thoại của Va-ren, qua lời của đám đông và nhân chứng, tin tức từ truyền thông). Từ bảng trên, cho biết: a. Một số nét khác biệt trong tính cách của hai nhân vật Phan Bội Châu và Va-ren. b. Sự khác biệt trong cách miêu tả, thể hiện tính cách của hai nhân vật.

Trả lời:

a. Khác biệt về tính cách:

• Va-ren: kẻ cầm quyền nhưng hèn, hứa suông, ba hoa, phản bội lí tưởng, thích được tung hô.
• Phan Bội Châu: người tù mang gông nhưng hiên ngang, kiên định, coi thường mọi lời dụ dỗ, giữ trọn khí tiết của người yêu nước.

b. Khác biệt về cách miêu tả:

• Va-ren được miêu tả trực tiếp và rất nhiều: hành động, trang phục, lời nói dài dòng, giọng kể luôn mỉa mai.
• Nhà chí sĩ hầu như không có lời thoại, không được tả ngoại hình; chân dung ông hiện ra gián tiếp qua lời người kể, qua lời chính kẻ thù và qua lời nhân chứng. Tác giả lấy im lặng làm vũ khí, lấy ít chọi nhiều: một cái nhếch mép đủ thắng cả bài diễn văn.

Câu chuyện được kể từ ngôi kể nào? Nhân vật, sự việc trong câu chuyện được nhìn từ điểm nhìn của ai? Cách sử dụng ngôi kể, điểm nhìn như vậy có tác dụng gì?

Trả lời:

• Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể không tham gia câu chuyện, nhưng nhiều lúc xưng “chúng ta” để kéo người đọc cùng theo dõi và bình luận.
• Điểm nhìn: chủ yếu là cái nhìn của người kể; có lúc chuyển sang mắt Va-ren (lần đầu thấy phố xá Đông Dương), sang đám đông bên đường (từ đứa trẻ, cô gái, cậu học trò đến người kéo xe, ông đồ), rồi sang anh lính gác và nhân chứng thứ hai ở cuối truyện.
• Tác dụng: người kể đứng ngoài nên được tự do giễu cợt, chen lời bình mỉa mai; việc di chuyển điểm nhìn giúp câu chuyện tưởng tượng trở nên sinh động, nhiều chiều như một thiên phóng sự; để cách người tù đáp trả được kể qua người khác, tác giả giữ được vẻ bí ẩn, đồng thời tăng sức thuyết phục cho sự khinh bỉ của ông.

Nêu suy nghĩ của bạn về cách đặt nhan đề và cách kết thúc của văn bản.

Trả lời:

Nhan đề gồm hai vế nối bằng chữ “hay là”, kiểu đặt tên truyện quen thuộc của văn học Pháp. Vế đầu “Những trò lố” là lời đánh giá: mọi việc Va-ren làm, từ lời hứa, chuyến tuần du, bữa yến đến cuộc thuyết phục trong ngục, chỉ là những màn diễn lố bịch, đáng cười. Vế sau nêu tên hai nhân vật đối lập, báo trước một cuộc đối đầu. Nhan đề vì thế vừa gây tò mò vừa bộc lộ ngay thái độ châm biếm của người viết, hạ một sự kiện chính trị trọng đại thành trò hề.

Cách kết thúc rất độc đáo:

• Truyện không khép lại bằng một lời kết luận, mà bằng lời đồn của anh lính gác và một đoạn “T.B.” (tái bút) như cuối một bức thư, tạo cảm giác ngẫu hứng, tinh nghịch.
• Người tù đáp trả theo từng nấc: lặng thinh, mặc kệ, nhếch mép, và theo nhân chứng thứ hai thì ông “đã nhổ vào mặt Va-ren”. Mỗi nấc là một mức khinh bỉ cao hơn.
• Lời bình rất nhẹ (“cái đó thì cũng có thể”) mà sức đả kích rất mạnh, khiến người đọc bật cười và tự rút ra kết luận về thất bại của kẻ thuyết hàng.
• Kết thúc để ngỏ, chưa ai biết điều gì thực sự xảy ra, đúng với tinh thần một câu chuyện được kể bằng trí tưởng tượng.

Xác định chủ đề, thông điệp của tác phẩm.

Trả lời:

• Chủ đề: đả kích, lột trần bộ mặt giả dối, lố bịch của viên Toàn quyền, qua đó tố cáo chính sách lừa bịp của thực dân Pháp; đồng thời ca ngợi khí phách kiên cường, bất khuất của nhà chí sĩ Phan Bội Châu.
• Thông điệp: đừng tin vào lời hứa của những kẻ đi cai trị, bởi đó chỉ là trò diễn để xoa dịu dư luận; trước sự dụ dỗ của kẻ thù, người yêu nước chân chính giữ vững lập trường, và sự im lặng khinh bỉ có khi là câu trả lời đanh thép nhất. Truyện còn ngầm kêu gọi công chúng tiếp tục lên tiếng đòi thả nhà chí sĩ.

Nhận xét về mức độ phù hợp giữa mục đích sáng tác với nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của tác phẩm trên.

Trả lời:

• Mục đích sáng tác: góp tiếng nói từ Pa-ri ủng hộ cuộc vận động đòi thả nhà chí sĩ, vạch mặt vị Toàn quyền mới và cảnh tỉnh dư luận đang trông chờ vào lời hứa của y.
• Nội dung tư tưởng phù hợp hoàn toàn với mục đích: một bên tố cáo sự giả trá, bên kia tôn vinh nhân cách người tù; câu “vẫn nằm tù” lặp lại như lời nhắc liên tục rằng lời hứa chẳng mang lại điều gì.
• Hình thức nghệ thuật cũng phục vụ đúng mục đích: lối viết trào phúng, nhan đề giễu nhại, tình huống tưởng tượng, đối lập gay gắt giữa kẻ nói nhiều và người im lặng, độc thoại dài của Va-ren, đoạn tái bút bất ngờ. Viết bằng tiếng Pháp, giọng văn sắc sảo mà dí dỏm, truyện đến được với chính độc giả Pháp và khiến họ bật cười trước “ông Toàn quyền” của mình.

Có thể nói mục đích, nội dung và hình thức của truyện gắn với nhau rất chặt: tiếng cười là vũ khí, và vũ khí ấy trúng đích.