Năm 14 tuổi, cậu học trò từ làng Đo Đo được cha dẫn vào một nhà sách lớn ở Tam Kỳ và đứng lặng như bước vào đền thờ: ở quê, sách hiếm đến mức phải đổi truyện với bạn mà đọc. Nguyễn Nhật Ánh (sinh năm 1955) là cậu bé ấy, nay là nhà văn viết cho thiếu nhi và tuổi mới lớn được đọc nhiều nhất Việt Nam, tác giả Kính vạn hoa, Mắt biếc, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (Giải thưởng Văn học ASEAN 2010).
Sau phần đọc hiểu, em có thể chuyển sang cảm nhận về nhân vật Nghi trong Điều không tính trước để luyện viết bài văn hoàn chỉnh.
Làng Đo Đo, Thăng Bình và những trường học xứ Quảng
| Tên thật | Nguyễn Nhật Ánh (ký tên thật khi viết văn) |
| Bút danh khác | Chu Đình Ngạn (bình luận bóng đá), Anh Bồ Câu (mục tư vấn tình yêu), Lê Duy Cật, Đông Phương Sóc, Sóc Phương Đông |
| Năm sinh | 7/5/1955 |
| Quê quán | Làng Đo Đo, xã Bình Quế, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) |
| Thể loại | Truyện dài, truyện ngắn, thơ, tạp văn, bình luận thể thao |
| Tác phẩm tiêu biểu | Mắt biếc (1990), Kính vạn hoa (1995 – 2002), Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (2008), Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (2010), Mùa hè không tên (2023) |
| Giải thưởng | Giải Văn học Trẻ hạng A của Trung ương Đoàn (1990), Giải thưởng Văn học ASEAN (2010), Giải thưởng Sách quốc gia (2024) |
| Trong SGK | Tuổi thơ tôi (Ngữ văn 6 CTST), Điều không tính trước (Ngữ văn 6 Cánh diều) |
Ông học ở các trường Tiểu La, Trần Cao Vân, Phan Chu Trinh của Quảng Nam – Đà Nẵng; có bài thơ đầu tiên đăng báo năm 13 tuổi. Theo lời ông trên báo Nhân Dân, ông rời quê từ năm 14 tuổi. Nhưng làng Đo Đo thì chưa bao giờ rời trang viết: nó là bối cảnh của Mắt biếc, của Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, và năm 2023 gần như trở thành một nhân vật trong Mùa hè không tên. Gia đình ông về sau mở một quán ăn ở Thành phố Hồ Chí Minh cũng lấy tên Đo Đo.
Bắt đầu bằng thơ, rồi rẽ sang truyện dài
Năm 1973, ông vào Sài Gòn học ngành sư phạm. Sau 1975, ông đi thanh niên xung phong, làm công tác Đoàn, công tác thiếu nhi và dạy học. Cuốn sách đầu tiên mang tên ông là một tập thơ, Thành phố tháng tư (1984), in chung với nhà thơ Lê Thị Kim; sau đó là Đầu xuân ra sông giặt áo (1986), Tứ tuyệt cho nàng (1994). Một số bài thơ của ông có trong tuyển tập thơ Nguyễn Nhật Ánh.
Truyện dài đầu tay Trước vòng chung kết do Nhà xuất bản Măng Non, tiền thân của NXB Trẻ, in năm 1985 (chính ông kể với báo Thanh Niên; Wikipedia và trang NXB Trẻ ghi 1984). Từ đó ông gần như chỉ viết văn xuôi cho tuổi học trò: Bàn có năm chỗ ngồi (1987), Cô gái đến từ hôm qua, Nữ sinh, Chú bé rắc rối (1989), Mắt biếc, Thằng quỷ nhỏ (1990), Hạ đỏ (1991), Bồ câu không đưa thư (1993). Chú bé rắc rối mang về cho ông giải Văn học Trẻ hạng A của Trung ương Đoàn năm 1990.
Chu Đình Ngạn, Anh Bồ Câu: một nhà báo nhiều tên
Từ năm 1986, ông là phóng viên báo Sài Gòn Giải Phóng, nơi ông gắn bó lâu nhất: viết về sân khấu, phụ trách tiểu phẩm, trang thiếu nhi, rồi bình luận bóng đá trên số chủ nhật dưới tên Chu Đình Ngạn. Trong một buổi giao lưu với bạn đọc báo này năm 2004, ông kể chữ “Ngạn” lấy từ nhân vật chính của Mắt biếc, nhân vật ông thương; còn “Chu Đình” là họ ghép tình cờ. Nhiều độc giả theo dõi mục bóng đá ấy nhiều năm mới biết người viết cũng là tác giả Kính vạn hoa. Ba tập bình luận bóng đá của Chu Đình Ngạn đã được in thành sách.
Ở báo Thanh Niên, ông còn là “Anh Bồ Câu” của mục tư vấn tình yêu, sau in thành mấy tập Anh Bồ Câu trò chuyện với tình yêu. Cũng trong buổi giao lưu năm 2004, ông nhắc chuyện thời cấp ba đã định dùng bút danh, nhưng thầy dạy văn bảo tên thật “đâu có tệ”, nên ông giữ tên thật cho văn chương đến nay.
Kính vạn hoa 54 tập và lời hứa mỗi năm một cuốn
Từ 1995 đến 2002, ông viết bộ truyện dài kỳ Kính vạn hoa 45 tập về nhóm bạn Quý ròm, nhỏ Hạnh, Tiểu Long, sau viết thêm 9 tập, thành 54 tập (Wikipedia, báo Thanh Niên). Bộ truyện in ở NXB Kim Đồng, được dựng thành phim truyền hình năm 2004. Tiếp đó là bộ giả tưởng bốn phần Chuyện xứ Lang Biang (2004 – 2006), lần đầu ông viết về phù thủy, phép thuật.
Từ giữa thập niên 2000, ông giữ một nhịp đều đặn: mỗi năm một cuốn, thường ra mắt vào dịp cuối năm. Tôi là Bêtô (2007), Lá nằm trong lá (2011), Ngồi khóc trên cây (2013), Cây chuối non đi giày xanh (2018), Làm bạn với bầu trời (2019, in đầu 150.000 bản), Mùa hè không tên (2023), Tiệm sách của nàng (2024). Cuốn cuối gợi lại một kỷ niệm có thật: ông từng mở tiệm sách tên Kính Vạn Hoa cạnh quán Đo Đo, giữ được chừng mười năm thì đóng. Trả lời VnExpress năm 2024, ông nói một ngày không viết thì thấy như chưa sống đủ. Năm 2024, Mùa hè không tên được Giải thưởng Sách quốc gia ở hạng mục sách được bạn đọc yêu thích, lần đầu ông nhận giải này.
Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và Giải thưởng Văn học ASEAN 2010
Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (2008) kể chuyện cu Mùi và đám bạn với những trò nghịch mà ai cũng từng chơi, nhưng người tìm đọc lại có rất nhiều người lớn. Năm 2009 cuốn sách được Hội Nhà văn Việt Nam tặng thưởng. Tháng 7/2010, theo báo Sài Gòn Giải Phóng, Ban Chấp hành Hội Nhà văn bỏ phiếu kín đề cử tác phẩm dự Giải thưởng Văn học ASEAN với toàn bộ số phiếu, và cuối năm đó ông nhận giải. Sách có bản tiếng Thái (2011) và bản tiếng Anh (2014).
Về số bản in, VnExpress dẫn thống kê của NXB Trẻ đến hết năm 2017: riêng Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ đã hơn 351.000 bản, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh hơn 249.000 bản, và mười trong mười hai đầu sách vượt mốc 100.000 bản của nhà xuất bản năm đó là sách của ông. Những đặc điểm giọng kể khiến sách ông bán chạy được phân tích ở bài phong cách sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh.
Từ trang sách lên màn ảnh
| Phim | Năm | Từ truyện |
|---|---|---|
| Áo trắng sân trường | Wikipedia ghi 1990, VnExpress ghi 1994 | Nữ sinh |
| Chú bé rắc rối | 1998 | Chú bé rắc rối |
| Kính vạn hoa (phim truyền hình) | 2004 | Kính vạn hoa |
| Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (Victor Vũ) | 2015 | Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh |
| Cô gái đến từ hôm qua | 2017 | Cô gái đến từ hôm qua |
| Mắt biếc (Victor Vũ) | 2019 | Mắt biếc |
| Ngày xưa có một chuyện tình | 2024 | Ngày xưa có một chuyện tình |
Hai bộ phim của Victor Vũ góp phần đưa sách cũ của ông đến với lớp độc giả sinh sau năm 2000; theo VnExpress, Mắt biếc thu khoảng 180 tỷ đồng.
Tuổi thơ tôi, Điều không tính trước: Nguyễn Nhật Ánh trong sách giáo khoa lớp 6
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Tuổi thơ tôi | Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, tập 2 – Bài 6 (Điểm tựa tinh thần) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
| Điều không tính trước | Ngữ văn 6 Cánh diều, tập 2 – Bài 9 (Truyện ngắn) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt |
| Từ “Thằng quỷ nhỏ” của Nguyễn Nhật Ánh nghĩ về những phẩm chất của một tác phẩm viết cho thiếu nhi (Trần Văn Toàn, bàn về truyện của ông) | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 4 | Soạn bài |
Hai văn bản lớp 6 đều là chuyện bạn bè tuổi học trò: chú dế lửa và cậu bạn “trùm sò” trong Tuổi thơ tôi, trận đánh nhau định sẵn mà rốt cuộc không thành trong Điều không tính trước. Các truyện quen thuộc như Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh hay Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ thường xuất hiện trong đề đọc hiểu, nhưng chúng tôi chưa thấy cuốn nào được chọn làm văn bản chính trong ba bộ sách hiện hành.
“Hiệp sĩ tuổi thơ” và mấy câu nhận định bị gán nhầm
Năm 2015, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội in tập sách nhiều tác giả Nguyễn Nhật Ánh – Hiệp sĩ của tuổi thơ; năm 2025, nhân sinh nhật bảy mươi của ông, NXB Trẻ ra tập phê bình Nguyễn Nhật Ánh – Người giữ lửa cho văn học thiếu nhi do PGS.TS Văn Giá chủ biên. “Hiệp sĩ tuổi thơ” vì thế là cách gọi có sách vở hẳn hoi, theo báo Sài Gòn Giải Phóng và Đại Đoàn Kết. Còn những danh xưng như “cây bút của tuổi thơ”, “người tô màu tuổi thơ” mà một số trang giới thiệu dùng thì chưa tìm thấy xuất xứ.
Trên mạng cũng lưu hành bốn câu nhận xét được gán cho Phạm Xuân Nguyên, Lê Minh Khuê, Trần Hoài Dương và một “nhà phê bình Nguyễn Vinh”; chúng tôi không tìm thấy câu nào trong số đó ở báo chí hay sách, nên không dẫn lại ở đây. Điều ông tự nói thì có ghi lại: trả lời báo chí năm 2023 và 2025, ông bảo mình viết sách để kéo tuổi thơ lại gần.