Nguyễn Dữ (chưa rõ năm sinh, năm mất; sống vào khoảng thế kỷ XVI) là nhà văn trung đại Việt Nam, tác giả tập truyện chữ Hán Truyền kì mạn lục, trong đó có Chuyện người con gái Nam Xương quen thuộc với học sinh lớp 9. Ông là một nho sĩ quê Hải Dương, làm quan chỉ một năm rồi lui về ở ẩn; đừng nhầm ông với đại thi hào Nguyễn Du của Truyện Kiều. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, sự nghiệp, phong cách và các văn bản của Nguyễn Dữ trong sách giáo khoa.
Tác giả Nguyễn Dữ là ai?
Nguyễn Dữ (chữ Hán: 阮嶼) là một danh sĩ thời Lê sơ – Mạc, học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm theo lời truyền lại, và là tác giả của tập sách duy nhất ông để lại: Truyền kì mạn lục (còn viết là Truyền kỳ mạn lục), gồm 20 truyện. Tập sách được xem là đỉnh cao của thể truyện truyền kì viết bằng chữ Hán ở Việt Nam.
| Tên | Nguyễn Dữ (阮嶼); một số nhà nghiên cứu cho rằng tên đúng phải đọc là Nguyễn Dư |
| Năm sinh – năm mất | Không rõ; sống vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVI |
| Quê quán | Làng Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, xứ Hải Dương (vùng đất nay thuộc thành phố Hải Phòng) |
| Gia đình | Con trai Tiến sĩ Nguyễn Tường Phiêu (đỗ năm 1496, niên hiệu Hồng Đức) |
| Thể loại | Truyện truyền kì viết bằng chữ Hán (tản văn xen biền văn và thơ) |
| Tác phẩm tiêu biểu | Truyền kì mạn lục, với các truyện Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên… |
| Trong SGK hiện hành | Chuyện người con gái Nam Xương (Ngữ văn 9); Tản Viên từ Phán sự lục (Ngữ văn 10); Chuyện chức phán sự đền Tản Viên (Ngữ văn 12) |
Nguyễn Dữ hay Nguyễn Du? Tên hai người gần như trùng nhau, chỉ lệch dấu ngã và dấu không, nên học sinh rất hay viết nhầm. Nguyễn Dữ sống ở thế kỷ XVI và viết văn xuôi chữ Hán (Truyền kì mạn lục); còn Nguyễn Du (1765 – 1820) sống cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, là tác giả Truyện Kiều viết bằng chữ Nôm. Về đại thi hào Nguyễn Du, xem bài giới thiệu tác giả Nguyễn Du.
Cuộc đời Nguyễn Dữ qua các mốc chính
Tư liệu về Nguyễn Dữ rất ít, phần lớn đến từ lời tựa sách và các bộ sử, tục truyền. Các mốc dưới đây đối chiếu giữa bài “Tiểu truyện ông Nguyễn Dữ” của dịch giả Trúc Khê Ngô Văn Triện (in cùng bản dịch năm 1943, nay trên Wikisource) và Wikipedia tiếng Việt; năm tháng cụ thể phần lớn chỉ là ước đoán.
- 1496: thân phụ Nguyễn Tường Phiêu đỗ tiến sĩ; theo Trúc Khê, ông về sau làm quan đến Thượng thư.
- Cuối thế kỷ XV – đầu thế kỷ XVI: Nguyễn Dữ ra đời ở làng Đỗ Tùng, huyện Trường Tân; thuở nhỏ chăm học, đọc rộng, nhớ nhiều.
- Thời đi học: tương truyền theo học Nguyễn Bỉnh Khiêm và là bạn học của Phùng Khắc Khoan (giới nghiên cứu hiện nay còn nghi ngờ chi tiết này).
- Thi cử: đỗ Hương tiến (tương đương cử nhân), từng trúng một vài trường trong kỳ thi Hội.
- Làm quan: được bổ làm tri huyện (Wikipedia ghi huyện Thanh Tuyền, Trúc Khê ghi Thanh Toàn); chỉ sau một năm đã chán cảnh quan trường.
- Từ quan: lấy cớ về nuôi mẹ già cho trọn đạo hiếu; từ đó ở ẩn nhiều năm, không đặt chân đến chốn thành thị.
- Những năm ở ẩn: viết Truyền kì mạn lục; theo nhiều tài liệu, ông sống ở vùng núi rừng Thanh Hóa và mất tại đây.
- 1547: Hà Thiện Hán viết lời tựa cho Truyền kì mạn lục – mốc năm chắc chắn hiếm hoi liên quan đến tác phẩm.
- Về sau: Nguyễn Thế Nghi dịch tập sách ra chữ Nôm; đến thế kỷ XVIII, Tiến sĩ Vũ Khâm Lân (sinh 1702) khen tác phẩm là “thiên cổ kỳ bút”.
- 1943: Trúc Khê Ngô Văn Triện in bản dịch quốc ngữ, đến nay vẫn là bản dịch được dùng nhiều nhất.
Nguyễn Dữ sống vào giai đoạn nhà Lê sơ suy yếu, nhà Mạc lên thay, đất nước chia cắt và chiến tranh kéo dài. Việc ông từ bỏ quan trường sau một năm phản ánh tâm thế của nhiều nhà nho bất mãn thời ấy; và chính nỗi bất mãn đó trở thành mạch ngầm phê phán chạy suốt tập truyện của ông.
Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Dữ
Một tác phẩm duy nhất. Toàn bộ sự nghiệp văn chương của Nguyễn Dữ gói trong Truyền kì mạn lục – bốn chữ của tên sách có thể hiểu là “chép tản mạn những truyện lạ lưu truyền”. Sách viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện, dùng tản văn xen những đoạn biền văn và thơ; cuối hầu hết các truyện (trừ truyện thứ 19) đều kèm một đoạn bình, do chính tác giả hay một người đồng quan điểm viết.
Viết lại để gửi gắm. Các câu chuyện chủ yếu diễn ra vào các đời Lý, Trần, Hồ, Lê sơ ở vùng từ Nghệ An trở ra Bắc. Nguyễn Dữ dựa vào truyện cổ, truyền thuyết có sẵn nhưng dựng lại kết cấu, xây dựng lại nhân vật, thêm thắt tình tiết – vì thế nhà nghiên cứu Bùi Duy Tân khẳng định tập sách là một sáng tạo văn chương, khác hẳn những bộ sưu tập truyện cổ.
Số phận văn bản. Sách được người cùng thời là Hà Thiện Hán đề tựa năm 1547; tương truyền Nguyễn Bỉnh Khiêm từng đọc và phê chữa. Về sau tác phẩm được dịch ra chữ Nôm, rồi chữ quốc ngữ. Danh sách đủ 20 truyện cùng phần giới thiệu nội dung nằm trong bài Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ: 20 truyện và tác phẩm tiêu biểu.
Các tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Dữ
Chuyện người con gái Nam Xương
Truyện thứ 16 trong tập, kể về Vũ Nương – người vợ hiền thảo bị chồng là Trương Sinh nghi oan vì lời nói ngây thơ của đứa con về “cái bóng”, phải gieo mình xuống sông tự minh oan. Từ một truyện cổ dân gian, Nguyễn Dữ thêm phần kì ảo ở thủy cung và cảnh Vũ Nương hiện về rồi biến mất, khiến bi kịch của người phụ nữ càng thấm thía. Đọc thêm: phân tích nhân vật Vũ Nương, ý nghĩa chi tiết cái bóng, yếu tố kì ảo trong truyện.
Chuyện chức phán sự đền Tản Viên
Truyện thứ 8, nhan đề chữ Hán là Tản Viên từ Phán sự lục. Ngô Tử Văn, một kẻ sĩ cương trực, đốt ngôi đền bị hồn ma tên tướng giặc chiếm giữ, bị kiện xuống âm phủ và đã dũng cảm đối chất đến cùng. Thắng kiện, chàng được giao chức phán sự đền Tản Viên. Truyện đề cao khí phách của kẻ sĩ và niềm tin vào công lí. Tham khảo: tóm tắt, bố cục Tản Viên từ phán sự lục.
Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên
Từ Thức, một viên tri huyện mê thơ, mê cảnh, bỏ quan đi chơi rồi lạc vào cõi tiên và kết duyên cùng Giáng Hương. Khi nhớ nhà xin về, chàng thấy trần gian đã qua mấy chục năm, người xưa không còn. Truyện gửi gắm khát vọng thoát khỏi vòng danh lợi – cũng là tâm sự của chính tác giả.
Câu chuyện đối đáp của người tiều phu núi Na
Một ông tiều ẩn cư từ chối lời mời ra làm quan dưới triều Hồ và thẳng thắn chỉ ra cảnh chính sự rối ren. Đây là truyện thể hiện rõ nhất thái độ phê phán triều chính và lí tưởng ở ẩn giữ mình của Nguyễn Dữ.
Câu chuyện ở đền Hạng Vương
Truyện mở đầu tập sách: văn thần Hồ Tông Thốc đề thơ chê Hạng Vũ, đêm ấy gặp Hạng Vương trong mộng và tranh luận về thành bại. Qua đó tác giả bày tỏ quan niệm nhà nho: trị nước phải dựa vào nhân nghĩa chứ không dựa vào sức mạnh.
Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Dữ
- Kết hợp kì và thực: thế giới thần tiên, ma quỷ, thủy cung, âm phủ được dùng để nói về những vấn đề rất thực của xã hội thế kỷ XVI – tham quan, hôn quân, chiến tranh, thân phận người phụ nữ.
- Tư tưởng nhà nho nhân hậu: ông đề cao nhân nghĩa, lên án cái ác, nhưng cũng cảm thông với những con người bị số phận đẩy đưa, nhất là người phụ nữ đẹp người, đẹp nết mà bất hạnh.
- Nghệ thuật kể chuyện vượt trước: nhân vật có tính cách, có đời sống nội tâm; lời văn cô đọng, kết hợp tự sự với trữ tình, đối thoại, xen biền văn và thơ.
- Lời bình cuối truyện: sau mỗi câu chuyện là lời bình bày tỏ trực tiếp quan điểm đạo đức, chính trị của người viết – một dấu ấn riêng của tập sách.
Nhận định về Nguyễn Dữ
Nhận định được nhắc lại nhiều nhất về tác phẩm của Nguyễn Dữ là lời của Tiến sĩ Vũ Khâm Lân (thế kỷ XVIII), người gọi Truyền kì mạn lục là:
“thiên cổ kỳ bút”
tức áng văn hay hiếm có từ ngàn xưa. Ngoài ra, học sinh có thể triển khai các ý sau (nhận xét của người biên tập, không trích của ai):
- Nguyễn Dữ đã nâng truyện truyền kì từ chỗ ghi chép chuyện lạ thành một thể loại văn xuôi nghệ thuật, có nhân vật, có tư tưởng.
- Từ bỏ quan trường nhưng không quay lưng với cuộc đời, ông dùng ngòi bút để phê phán cái xấu và bênh vực con người.
- Hình tượng Vũ Nương và Ngô Tử Văn cho thấy hai cảm hứng lớn của tác giả: niềm thương cảm với người phụ nữ và lòng ngưỡng mộ khí phách kẻ sĩ.
Tác phẩm của Nguyễn Dữ trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Chuyện người con gái Nam Xương | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 1 – Thế giới kì ảo | Soạn bài Chuyện người con gái Nam Xương |
| Chuyện người con gái Nam Xương | Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 4 – Con người trong thế giới kì ảo | Soạn bài Chuyện người con gái Nam Xương |
| Chuyện người con gái Nam Xương | Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 2 | Bài 6 – Truyện truyền kì và truyện trinh thám | Tóm tắt, tác giả – tác phẩm |
| Tản Viên từ Phán sự lục | Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 1 – Sức hấp dẫn của truyện kể | Soạn bài Tản Viên từ phán sự lục |
| Chuyện chức phán sự đền Tản Viên | Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 3 – Sông núi linh thiêng | Tác giả – tác phẩm Tản Viên từ Phán sự lục |
| Chuyện chức phán sự đền Tản Viên | Ngữ văn 12 Cánh diều, tập 1 | Bài 1 – Truyện truyền kì và truyện ngắn hiện đại | Phân tích Tản Viên từ phán sự lục |
Lưu ý: Tản Viên từ Phán sự lục và Chuyện chức phán sự đền Tản Viên là cùng một truyện (một bên giữ nhan đề Hán Việt, một bên là nhan đề dịch). Khi làm bài, cần ghi đúng tên tác giả là Nguyễn Dữ, không nhầm với Nguyễn Du.
Tóm tắt tiểu sử Nguyễn Dữ ngắn gọn
Nguyễn Dữ (chưa rõ năm sinh, năm mất) sống vào khoảng thế kỷ XVI, quê làng Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, xứ Hải Dương, con Tiến sĩ Nguyễn Tường Phiêu. Tương truyền ông học Nguyễn Bỉnh Khiêm, đỗ Hương tiến, ra làm tri huyện nhưng chỉ một năm thì xin về nuôi mẹ rồi sống ẩn dật. Trong thời gian ấy ông viết Truyền kì mạn lục – tập truyện truyền kì chữ Hán gồm 20 truyện, được Hà Thiện Hán đề tựa năm 1547 và được Vũ Khâm Lân khen là “thiên cổ kỳ bút”. Tác phẩm phê phán xã hội phong kiến rối ren và cảm thông với số phận con người, nhất là người phụ nữ.
Câu hỏi thường gặp về Nguyễn Dữ
Nguyễn Dữ và Nguyễn Du có phải là một người không?
Không. Nguyễn Dữ sống ở thế kỷ XVI, tác giả Truyền kì mạn lục; Nguyễn Du (1765 – 1820) là tác giả Truyện Kiều. Hai người cách nhau khoảng hai trăm năm.
Nguyễn Dữ quê ở đâu?
Ông quê làng Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, xứ Hải Dương. Địa danh này đã qua nhiều lần đổi tên; theo địa giới hiện nay, vùng đất ấy thuộc thành phố Hải Phòng.
Nguyễn Dữ sinh năm bao nhiêu, mất năm nào?
Không có tài liệu nào ghi rõ năm sinh, năm mất của ông. Các nhà nghiên cứu chỉ xác định ông sống vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVI, cuối thời Lê sơ sang đầu thời Mạc.
Truyền kì mạn lục có bao nhiêu truyện?
Tập sách gồm 20 truyện viết bằng chữ Hán; Chuyện người con gái Nam Xương là truyện thứ 16, Chuyện chức phán sự đền Tản Viên là truyện thứ 8.
Vì sao có nơi viết tên tác giả là Nguyễn Dư?
Theo Wikipedia tiếng Việt, bản in Truyền kì mạn lục năm 1763 ghi tên tác giả là Nguyễn Dư, và một số nhà nghiên cứu cho rằng chữ Hán trong tên ông phải đọc là “Dư”. Tuy vậy, sách giáo khoa và phần lớn tài liệu hiện nay vẫn dùng tên Nguyễn Dữ.
Lời kết
Chỉ để lại một tập sách, nhưng tác giả Nguyễn Dữ đã đặt nền móng vững chắc cho văn xuôi tự sự Việt Nam. Hiểu cuộc đời ẩn dật và tâm sự của ông giúp ta đọc Chuyện người con gái Nam Xương hay Chuyện chức phán sự đền Tản Viên sâu sắc hơn. Đọc tiếp tuyển tập Truyền kỳ mạn lục trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm · Tóm tắt tác gia Nguyễn Trãi · Giới thiệu tác giả Nguyễn Đình Chiểu