Cô bé bán diêm của nhà văn Đan Mạch Han Cri-xti-an An-đéc-xen là văn bản đọc mở đầu Bài 3 “Yêu thương và chia sẻ” trong Ngữ văn 6 Kết nối tri thức (tập 1). Truyện còn được chọn làm văn bản đọc mở rộng theo thể loại ở Bài 9 “Nuôi dưỡng tâm hồn”, Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (tập 2), và văn bản thực hành đọc ở Bài 6, Ngữ văn 6 Cánh diều (tập 2). Bài viết dưới đây tổng hợp thông tin về tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, giá trị nội dung và nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn để em ôn nhanh.
Nội dung văn bản Cô bé bán diêm
Truyện của An-đéc-xen ra đời từ thế kỉ XIX, nhưng bản dịch tiếng Việt in trong SGK vẫn thuộc quyền của người dịch và nhà xuất bản, vì vậy em nên đọc toàn văn trong sách. Dưới đây là phần tóm lược theo ba đoạn của văn bản, kèm vài câu trích ngắn.
Đoạn (1) – Em bé giữa đêm giao thừa giá rét. Trời rét dữ dội, tuyết rơi, đêm ấy là đêm giao thừa. Truyện mở ra bằng hình ảnh:
“Giữa trời đông giá rét, một em gái nhỏ đầu trần, chân đi đất, đang dò dẫm trong đêm tối.”
Đôi giày vải của mẹ để lại quá rộng nên em đã đánh mất cả hai chiếc khi chạy qua đường. Cả ngày em không bán được bao diêm nào, cũng chẳng ai cho em đồng xu nào. Nhìn những khung cửa sổ sáng đèn, ngửi mùi ngỗng quay, em nhớ đến những ngày còn bà nội, khi gia đình chưa sa sút. Không dám về nhà vì sợ cha đánh, em ngồi nép vào một góc tường, đôi tay cứng đờ vì lạnh.
Đoạn (2) – Những lần quẹt diêm. Em đánh liều quẹt một que diêm để sưởi. Mỗi lần que diêm cháy lên là một mộng tưởng hiện ra: lò sưởi bằng sắt ấm áp, bàn ăn có ngỗng quay, cây thông Nô-en rực rỡ nến, và cuối cùng là người bà hiền hậu đang mỉm cười. Sợ bà biến mất như những lần trước, em quẹt hết cả bao diêm; bà cầm tay em, hai bà cháu bay lên cao, về chầu Thượng đế.
Đoạn (3) – Buổi sáng đầu năm. Sáng mồng một, mặt trời lên trong sáng, mọi người vui vẻ ra khỏi nhà. Ở một xó tường, người ta thấy một em bé đã chết vì rét, bên cạnh những bao diêm, đôi má vẫn hồng và đôi môi như đang mỉm cười. Người qua đường chỉ bảo nhau: “Chắc nó muốn sưởi ấm!”, mà không ai biết những điều kì diệu em đã thấy trong đêm.
Thông tin tác giả An-đéc-xen
Han Cri-xti-an An-đéc-xen (Hans Christian Andersen, 1805 – 1875) là nhà văn Đan Mạch, sinh ở thành phố Ô-đen-xê (Odense) trong một gia đình nghèo: cha là thợ đóng giày, mẹ làm nghề giặt thuê. Cha mất sớm, cậu bé An-đéc-xen phải đi làm từ nhỏ. Năm 14 tuổi, ông lên thủ đô Cô-pen-ha-ghen, mơ ước trở thành diễn viên, ca sĩ nhưng gặp nhiều thất bại, về sau nhờ có người giúp đỡ mới được tiếp tục đi học.
An-đéc-xen viết nhiều thể loại: thơ, kịch, tiểu thuyết, du kí, nhưng nổi tiếng khắp thế giới nhờ truyện cổ tích. Từ năm 1835, ông lần lượt cho ra đời hơn 150 truyện; có truyện ông kể lại từ truyện dân gian, có truyện hoàn toàn do ông sáng tạo. Vì vậy, người ta thường gọi ông là “người kể chuyện cổ tích” của trẻ em thế giới.
Truyện của An-đéc-xen có lối kể giản dị, trong trẻo, đan xen giữa hiện thực và mộng tưởng, thấm đẫm lòng nhân ái và niềm tin vào những điều tốt đẹp. Ông đặc biệt thương cảm với những số phận nhỏ bé, nghèo khổ. Tác phẩm tiêu biểu: Nàng tiên cá, Bộ quần áo mới của hoàng đế, Nàng công chúa và hạt đậu, Bầy chim thiên nga, Chú vịt xấu xí, Bà chúa tuyết, Cô bé bán diêm…
Ngày sinh của ông (2/4) được chọn làm Ngày Quốc tế Sách thiếu nhi, và giải thưởng văn học thiếu nhi quốc tế danh giá nhất cũng mang tên ông – Giải thưởng Hans Christian Andersen.
Thông tin tác phẩm Cô bé bán diêm
Xuất xứ của truyện Cô bé bán diêm
Truyện có nhan đề tiếng Đan Mạch là Den lille Pige med Svovlstikkerne (Cô gái bé nhỏ với những que diêm), in lần đầu vào tháng 12 năm 1845 trên một niên lịch ở Đan Mạch, sau đó được đưa vào tập Truyện cổ tích mới (1848). Văn bản trong SGK Ngữ văn 6 được trích từ bản dịch tiếng Việt Truyện cổ An-đéc-xen.
Hoàn cảnh sáng tác Cô bé bán diêm
Truyện ra đời khi An-đéc-xen đã là nhà văn nổi tiếng, sau khoảng mười năm viết truyện cổ tích. Theo các nhà nghiên cứu, ông viết truyện theo lời mời sáng tác cho một bức tranh vẽ em bé nghèo cầm bó diêm; hình ảnh ấy gợi nhắc tuổi thơ nghèo khó của chính nhà văn và của mẹ ông. Bối cảnh truyện là xã hội châu Âu thế kỉ XIX với khoảng cách giàu nghèo sâu sắc, nơi nhiều trẻ em nghèo phải lang thang kiếm sống.
Cô bé bán diêm thuộc thể loại gì?
Cô bé bán diêm là truyện cổ tích do nhà văn sáng tác (còn gọi là truyện cổ tích văn học). Khác với cổ tích dân gian, truyện có tác giả cụ thể, không có phép màu thật sự và không kết thúc có hậu theo kiểu “ở hiền gặp lành”; nhiều tài liệu vì thế xếp tác phẩm vào thể loại truyện ngắn.
Phương thức biểu đạt
Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp với miêu tả (cảnh đêm giao thừa, những ảo ảnh) và biểu cảm (niềm xót thương của người kể).
Ngôi kể và người kể chuyện
Truyện được kể theo ngôi thứ ba. Người kể giấu mình, không tham gia vào câu chuyện nhưng biết hết mọi việc, kể cả những mộng tưởng trong đầu em bé. Dù vậy, giọng kể không lạnh lùng: những câu cảm thán như “Chà!” hay cách gọi “em bé đáng thương” cho thấy người kể luôn đứng về phía nhân vật.
Nhân vật trong truyện Cô bé bán diêm
- Nhân vật chính: cô bé bán diêm – mồ côi mẹ, mất bà, sống với người cha hay mắng nhiếc.
- Nhân vật trong hồi ức và mộng tưởng: người bà hiền hậu – người duy nhất thương yêu em.
- Nhân vật khác: người cha, khách qua đường, thằng bé lượm chiếc giày, những người nhìn thấy em vào sáng mồng một.
Cô bé bán diêm có mấy phần? Bố cục
Văn bản Cô bé bán diêm có bố cục 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “…đôi bàn tay em đã cứng đờ ra”): hoàn cảnh đáng thương của cô bé bán diêm trong đêm giao thừa.
- Phần 2 (tiếp theo đến “…Họ đã về chầu Thượng đế”): những lần quẹt diêm và các mộng tưởng hiện ra.
- Phần 3 (còn lại): cái chết thương tâm của em bé và thái độ của mọi người trong buổi sáng đầu năm.
Giá trị nội dung
Truyện kể về số phận bất hạnh của một em bé nghèo phải đi bán diêm và chết rét trong đêm giao thừa. Qua đó, An-đéc-xen bày tỏ niềm thương cảm sâu sắc với trẻ em nghèo khổ, trân trọng những ước mơ giản dị mà chính đáng của các em (được ấm, được no, được vui đón năm mới, được yêu thương), đồng thời phê phán sự thờ ơ, lạnh lùng của người đời. Thông điệp của truyện vẫn nguyên giá trị: hãy yêu thương, sẻ chia và để trẻ em được sống hạnh phúc.
Giá trị nghệ thuật
- Nghệ thuật tương phản, đối lập xuyên suốt: đêm giao thừa ấm cúng trong nhà – em bé đói rét ngoài đường; quá khứ có bà – hiện tại bị mắng nhiếc; mộng tưởng rực rỡ – thực tế lạnh lẽo; cái chết đau thương – đôi má hồng, đôi môi mỉm cười.
- Đan xen khéo léo giữa hiện thực và mộng tưởng; các mộng tưởng xuất hiện theo trình tự hợp lí, đúng với tâm lí trẻ thơ.
- Kết cấu chặt chẽ theo trình tự những lần quẹt diêm, mỗi lần diêm tắt là một lần trở về thực tại.
- Giọng kể giản dị, giàu cảm xúc; kết thúc để lại nhiều suy ngẫm.
Ý nghĩa nhan đề Cô bé bán diêm
Nhan đề gọi tên nhân vật bằng chính công việc nhọc nhằn của em: một đứa trẻ phải đi bán diêm kiếm sống. Nó hướng sự chú ý của người đọc vào số phận em bé, đồng thời gắn với hình ảnh trung tâm của truyện: những que diêm nhỏ bé vừa là kế sinh nhai, vừa là ngọn lửa thắp lên ước mơ và cũng là chứng tích cho cái chết của em.
Sơ đồ tư duy Cô bé bán diêm
Tóm tắt Cô bé bán diêm
Mẫu 1 – Tóm tắt Cô bé bán diêm ngắn nhất
Trong đêm giao thừa giá rét, một em bé mồ côi mẹ, không bán được diêm nên không dám về nhà. Em ngồi nép vào góc tường, lần lượt quẹt những que diêm để sưởi và thấy lò sưởi, bàn ăn, cây thông Nô-en rồi người bà hiền hậu. Em quẹt hết bao diêm để níu bà lại và được bà đưa lên trời. Sáng mồng một, người ta thấy em đã chết rét ở xó tường, môi vẫn mỉm cười.
Mẫu 2 – Tóm tắt Cô bé bán diêm theo bố cục
Đêm giao thừa, trời rét dữ dội, một em bé đầu trần, chân đất lang thang bán diêm. Em mồ côi mẹ, bà nội thương em nhất cũng đã mất, gia đình sa sút, em phải sống với người cha hay chửi mắng. Cả ngày không bán được gì, em sợ bị đánh nên không dám về, đành ngồi nép giữa hai bức tường. Em quẹt diêm để sưởi: lần thứ nhất thấy lò sưởi, lần thứ hai thấy bàn ăn có ngỗng quay, lần thứ ba thấy cây thông Nô-en, lần thứ tư thấy bà. Em quẹt hết số diêm còn lại để giữ bà, rồi hai bà cháu cùng bay lên trời. Sáng hôm sau, mọi người thấy em chết cóng bên những bao diêm, chẳng ai biết những điều kì diệu em đã nhìn thấy.
Lời kết
Nắm chắc tác giả, xuất xứ, bố cục ba phần và nghệ thuật tương phản là chìa khóa để em đọc hiểu Cô bé bán diêm. Khi làm bài, hãy chú ý trình tự các mộng tưởng và ý nghĩa của cảnh buổi sáng đầu năm, vì đây là những nội dung thường được hỏi nhất.
Đề Viết của bài học có hướng dẫn và bài làm tham khảo trong bài văn mẫu kể lại một trải nghiệm của em.
Khi đã nắm chắc văn bản này, em có thể chuyển sang hệ thống kiến thức học kì II lớp 6 sách Cánh diều để ôn rộng ra cả kì.
Xem thêm:
- Soạn bài Cô bé bán diêm – Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo và Kết nối tri thức
- Soạn bài Gió lạnh đầu mùa – văn bản cùng Bài 3 “Yêu thương và chia sẻ”
- Soạn bài Bài học đường đời đầu tiên – văn bản cùng Bài 6 sách Cánh diều
- Mở bài Cô bé bán diêm hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, nâng cao
- Kết bài Cô bé bán diêm hay nhất – 12 mẫu ngắn gọn, mở rộng