Giao thừa là thời khắc chuyển từ năm cũ sang năm mới, đúng nửa đêm cuối năm. Với người Việt, giao thừa quan trọng nhất là nửa đêm 30 tháng Chạp âm lịch (tháng thiếu thì là đêm 29), mở đầu Tết Nguyên Đán; còn giao thừa dương lịch rơi vào nửa đêm 31 tháng 12. Hỏi “đêm giao thừa là gì” thì đó là cả quãng đêm cuối năm cũ, khi các gia đình thức đón khoảnh khắc ấy và làm lễ cúng.
| Nghĩa | Lúc năm cũ qua, năm mới đến |
| Gốc chữ | Hán Việt 交承: giao là trao lại, thừa là tiếp nhận |
| Thời điểm | Nửa đêm 30 (hoặc 29) tháng Chạp âm lịch; nửa đêm 31/12 dương lịch |
| Tên gọi khác | đêm trừ tịch, đêm ba mươi |
| Phong tục gắn liền | cúng giao thừa trong nhà và ngoài trời, hái lộc, xông đất, chúc Tết |
Giao thừa: giao là trao, thừa là nhận
Trong Hán Việt từ điển giản yếu, Đào Duy Anh giảng giao thừa là “cũ giao lại, mới tiếp lấy”, tức lúc năm cũ qua, năm mới đến. Chữ giao (交) mang nghĩa trao cho nhau, nối tiếp nhau; chữ thừa (承) là tiếp nhận, kế tục, như trong thừa kế. Ghép lại thành một hình ảnh rất cụ thể: một bên trao, một bên nhận, giữa đúng ranh giới hai năm.
Đêm cuối năm còn được gọi là đêm trừ tịch. Tịch (夕) là đêm, trừ (除) là bỏ đi, qua đi; trừ tịch là đêm của năm sắp qua. Nhiều người nói gọn hơn: đêm ba mươi.
Vì sao có lễ đón giao thừa?
Tên gọi “giao – thừa” gắn với một quan niệm tín ngưỡng dân gian. Người xưa tin mỗi năm có một vị thần, gọi là quan Hành khiển, thay Ngọc Hoàng coi việc nhân gian. Đến nửa đêm cuối năm, vị cũ bàn giao công việc cho vị mới. Phan Kế Bính có ghi lại tục này trong sách Việt Nam phong tục (đầu thế kỉ XX). Lễ cúng giao thừa vì vậy mang ý nghĩa tiễn vị thần năm cũ, đón vị thần năm mới, cầu một năm bình yên.
Bên cạnh lớp tín ngưỡng ấy là một ý nghĩa ai cũng cảm được: giao thừa là lúc gia đình sum họp đông đủ nhất, khép lại những chuyện buồn vui của năm cũ. Dân gian còn truyền tai nhau một câu chuyện giải thích lệ dâng gà trong mâm cúng, được kể lại trong truyện cổ tích Sự tích cúng gà đêm giao thừa.
Đêm ba mươi diễn ra như thế nào?
Lễ cúng thường làm vào giờ Tý, quãng từ 23 giờ đêm ba mươi đến 1 giờ sáng mồng Một. Mỗi vùng, mỗi nhà làm một khác, nhưng trình tự quen thuộc gồm:
- Cúng ngoài trời. Bàn lễ đặt ở sân hoặc trước cửa, dành cho quan Hành khiển. Người ta giải thích rằng các vị thần đi bàn giao rất vội, không vào tận trong nhà được. Lễ vật tùy nhà: hương, hoa, trầu cau, rượu, xôi, gà luộc hoặc mâm hoa quả nếu cúng chay. Truyện Phong tục cúng giao thừa ngoài trời kể lại nguồn gốc tục này theo lối cổ tích.
- Cúng trong nhà. Sau lễ ngoài trời là thắp hương bàn thờ gia tiên, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu.
- Đón khoảnh khắc năm mới. Cả nhà chúc nhau, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ, nhiều nơi xem pháo hoa.
- Hái lộc và xuất hành. Miền Bắc có tục đi lễ đền chùa rồi bẻ một cành lộc mang về; có người chọn hướng tốt để bước ra khỏi nhà đầu năm.
- Xông nhà. Người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được coi là người mở hàng cho cả năm, nên nhiều gia đình chủ động nhờ người hợp tuổi đến, theo tục xông đất đầu năm.
Những tục này là tập quán và niềm tin dân gian, mỗi nhà giữ ở mức khác nhau. Không có quy định bắt buộc nào về lễ vật hay giờ giấc.
Giao thừa, trừ tịch, tất niên: ba từ dễ dùng lẫn
| Từ | Chỉ cái gì | Thời điểm |
|---|---|---|
| Tất niên | Bữa cơm, lễ cúng hoặc buổi tiệc tổng kết năm cũ | Một ngày cuối năm, thường 29 hoặc 30 tháng Chạp, cũng có thể sớm hơn |
| Trừ tịch | Đêm cuối cùng của năm cũ | Cả buổi tối đêm ba mươi |
| Giao thừa | Khoảnh khắc chuyển giao hai năm | Đúng nửa đêm, kéo theo lễ cúng quanh giờ Tý |
Trong lời nói hằng ngày, “đêm giao thừa” và “đêm trừ tịch” gần như dùng thay cho nhau. Với giao thừa dương lịch, người Việt chủ yếu đếm ngược, xem pháo hoa, ít khi kèm nghi lễ thờ cúng.
Đêm giao thừa trong truyện và trang sách học trò
Khoảnh khắc chuyển năm là đề tài quen trong văn học thiếu nhi. Học sinh lớp 1 bộ Chân trời sáng tạo có bài kể chuyện Đêm giao thừa ý nghĩa, còn các tuyển thơ Tết thường có vài bài tả cảnh cả nhà quây quần chờ năm mới. Khi tả đêm giao thừa trong bài văn, nên chọn chi tiết thật của nhà mình: mùi hương trầm, nồi bánh chưng, tiếng chúc đầu tiên, thay vì những câu sáo chung chung.
Giải đáp nhanh về đêm giao thừa
Đêm giao thừa là đêm nào?
Là đêm 30 tháng Chạp âm lịch, hoặc đêm 29 nếu tháng Chạp năm đó chỉ có 29 ngày. Giao thừa dương lịch là đêm 31 tháng 12.
Giao thừa là mấy giờ?
Khoảnh khắc chuyển năm là 0 giờ ngày mồng Một. Lễ cúng giao thừa theo phong tục thường làm trong giờ Tý, khoảng từ 23 giờ đến 1 giờ sáng.
Vì sao gọi là giao thừa?
Vì 交承 nghĩa là giao lại và tiếp nhận: năm cũ trao lại, năm mới tiếp lấy. Theo tín ngưỡng dân gian, đó cũng là lúc quan Hành khiển năm cũ bàn giao việc cho vị năm mới.
Giao thừa tiếng Anh là gì?
Giao thừa dương lịch là New Year’s Eve. Đêm giao thừa Tết âm lịch thường được gọi là Lunar New Year’s Eve.
Cúng giao thừa trong nhà hay ngoài trời trước?
Theo tập quán phổ biến, cúng ngoài trời trước để tiễn và đón quan Hành khiển, sau đó mới cúng gia tiên trong nhà. Nhiều gia đình chỉ cúng trong nhà, điều này tùy phong tục từng nơi.