Soạn bài Bài học đường đời đầu tiên – Ngữ văn 6 Cánh diều (trang 4–10)

Trả lời:

• Ngoại hình: càng mẫm, vuốt ở chân và khoeo cứng, nhọn; cánh từ ngắn đã dài phủ kín xuống đuôi; thân màu nâu bóng; cái đầu to và bướng; răng đen bóng, khỏe như máy nhai; râu dài, cong, rất hãnh diện.
• Hành động: đạp phanh phách vào ngọn cỏ cho cỏ gãy rạp, đi đứng oai vệ, rung râu, cà khịa với hàng xóm.
• Đó là chân dung một chàng dế thanh niên khỏe khoắn, đẹp đẽ nhưng đã bắt đầu tự mãn về sức vóc của mình.

Trả lời: Dế Choắt hiện lên ốm yếu, xấu xí: thân hình gầy gò, dài lêu khêu, cánh cụt ngắn đến giữa lưng để lộ cả sườn, càng bè bè nặng nề, râu cụt một mẩu, mặt lúc nào cũng ngơ ngác. Cách Mèn tả (ví Choắt với gã nghiện thuốc phiện, gọi là “chú mày”) cho thấy Mèn coi thường bạn ra mặt.

Trả lời: Bức tranh khớp với lời kể: Dế Mèn to khỏe, đứng ưỡn ngực, tay chỉ trỏ, vẻ mặt kênh kiệu như đang lên giọng dạy đời; Dế Choắt nhỏ, gầy, dáng rụt rè, có vẻ khép nép trước Mèn. Sự đối lập về vóc dáng và tư thế trong tranh cũng chính là sự đối lập giữa hai nhân vật trong đoạn văn.

Trả lời: Thấy chị Cốc đứng rỉa lông bên vũng nước, Mèn rủ Choắt cùng trêu nhưng Choắt sợ, không dám. Mèn bèn chui vào hang, đứng ở cửa cất giọng véo von hát những câu khiêu khích chị Cốc, rồi chui tọt vào hang sâu nằm khểnh, yên trí rằng mình đã có lối thoát. Đó là trò đùa xấc láo, liều lĩnh, chỉ để tỏ ra mình tài giỏi.

Trả lời: Chị Cốc nghe tiếng chửi, tưởng Dế Choắt là kẻ trêu mình nên mổ liền mấy cái vào Choắt. Tai họa giáng xuống đầu Dế Choắt – người hàng xóm yếu ớt, không có lỗi – khiến Choắt bị thương nặng rồi chết.

Trả lời (gợi ý): Khi chị Cốc bay đi, Mèn mới dám bò ra; nét mặt chắc hẳn tái mét, đôi mắt mở to hoảng hốt, râu cụp xuống. Nhìn bạn nằm thoi thóp, gương mặt ấy chuyển sang đau đớn, ân hận, không còn chút nào vẻ vênh váo lúc trước.

Trả lời: Tranh vẽ Dế Mèn đứng cúi đầu, rơi nước mắt bên nấm mộ có mấy bông hoa trắng – cảnh Mèn chôn cất Dế Choắt trong bụi cỏ và đứng lặng suy nghĩ về bài học đầu tiên của đời mình.

Trả lời: Người kể chuyện là Dế Mèn, xưng “tôi” (ngôi thứ nhất). Các nhân vật tham gia: Dế Mèn, Dế Choắt, chị Cốc; chị Cào Cào, anh Gọng Vó chỉ được nhắc đến khi Mèn kể về thói bắt nạt hàng xóm.

Trả lời: Mèn ân hận vì trò trêu chị Cốc đã làm Dế Choắt chết oan. Tóm tắt: Cậy khỏe, Dế Mèn hát khiêu khích chị Cốc rồi trốn sâu trong hang. Chị Cốc giận dữ, tưởng Dế Choắt gây sự nên mổ Choắt trọng thương. Trước khi chết, Choắt khuyên Mèn bỏ thói hung hăng; Mèn hối hận, chôn cất bạn và tự rút ra bài học.

Trả lời:

• Trước: kiêu căng, coi trời bằng vung, khinh miệt Choắt, coi việc trêu chị Cốc là chuyện vui.
• Trong và sau sự việc: sợ hãi nằm im trong hang; rồi cuống cuồng chạy tới đỡ bạn dậy, nói lời hối lỗi; xót thương bạn, ân hận vì sự ngông cuồng của mình; đem xác bạn đi chôn và đứng lặng hồi lâu suy nghĩ.
• Vì sao: tận mắt thấy hậu quả nặng nề do chính mình gây ra, lại nghe lời khuyên chân thành của người bạn sắp chết, Mèn mới nhận ra thói xấu của bản thân. Đó là sự thức tỉnh từ bên trong.

Trả lời:

• Tự họa: Mèn tả mình rất kĩ, với giọng khoe khoang, cho rằng mình đẹp, mình giỏi – thấy rõ sự tự tin quá mức, tự phụ.
• Với Dế Choắt: xưng “ta”, gọi bạn là “chú mày”, giọng trịch thượng, bĩu môi chê bai, từ chối giúp đỡ – thái độ khinh thường, ích kỉ.
• Với chị Cốc: hát giễu cợt, láo xược rồi trốn – liều lĩnh, xấc xược mà hèn nhát.
• Nhận xét: Dế Mèn có vẻ đẹp cường tráng nhưng tự phụ, ngạo mạn, bồng bột, thích ra oai với kẻ yếu. Tuy vậy, cuối truyện Mèn biết hối hận, cho thấy đây là nhân vật còn non nớt nhưng có thể thay đổi, trưởng thành.

Trả lời: Đó là bài học về sự khiêm tốn và lòng tử tế: không được kiêu căng, hung hăng, ỷ mạnh bắt nạt người khác; sống cẩu thả, thiếu suy nghĩ thì sớm muộn sẽ gây họa cho người khác và cho chính mình. Muốn có bạn bè, được mọi người quý mến, phải biết thương yêu, giúp đỡ người yếu thế, biết nghĩ trước khi làm và dám nhận lỗi.

Trả lời:

Nhờ giữ đúng đặc điểm sinh học của loài dế mà vẫn gán cho chúng suy nghĩ, tình cảm của con người, nhà văn làm cho câu chuyện vừa chân thực vừa gần gũi, giàu ý nghĩa giáo dục.