Phân tích Ông lão đánh cá và con cá vàng – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Pu-skin là đại thi hào Nga, người đã dùng tài năng của mình để kể lại nhiều câu chuyện dân gian. Truyện Ông lão đánh cá và con cá vàng của ông, qua bản kể văn xuôi trong sách Ngữ văn 6, để lại cho người đọc một bài học thấm thía về lòng tham.

Câu chuyện bắt đầu từ việc ông lão nghèo bắt được cá vàng rồi thả nó đi mà chẳng mong báo đáp. Chi tiết ấy cho thấy ông là người tốt bụng. Trái lại, mụ vợ vừa nghe chuyện đã mắng chồng và bắt ông ra xin chiếc máng lợn. Từ chiếc máng nhỏ bé, mụ đòi nhà đẹp, đòi làm phu nhân, làm nữ hoàng, rồi muốn làm Long Vương để chính cá vàng hầu hạ. Lòng tham của mụ như cái hố không đáy, càng lấp càng sâu. Đi kèm với của cải là thái độ mỗi lúc một tàn nhẫn với người chồng đã cho mụ tất cả.

Cá vàng đền ơn ông lão bốn lần, nhưng đến lần thứ năm thì im lặng lặn xuống biển, khiến mụ vợ trở lại với túp lều nát và cái máng sứt. Hình ảnh biển cả từ êm ả đến nổi dông tố như lời cảnh báo cho kết cục ấy. Bằng lối kể lặp lại tăng tiến, Pu-skin đã cho thấy kẻ tham lam, bội bạc rồi sẽ mất hết, còn lòng tốt luôn được trân trọng.

Truyện cổ tích của mọi dân tộc đều gửi gắm những ước mơ và bài học đạo đức của nhân dân. Từ một truyện dân gian Nga và Đức, Pu-skin đã viết nên Truyện ông lão đánh cá và con cá vàng bằng 205 câu thơ, vừa giữ vẻ mộc mạc của lời kể dân gian, vừa in đậm dấu ấn sáng tạo của mình. Đọc bản kể văn xuôi trong sách Ngữ văn 6 Cánh diều, chúng ta thấy rõ bài học về lòng tham được dựng lên qua những nhân vật và chi tiết hết sức sinh động.

Truyện mở đầu giản dị: hai vợ chồng ông lão sống trong túp lều nát, chồng thả lưới, vợ kéo sợi. Cuộc sống nghèo nhưng bình yên. Tình huống bất ngờ xảy ra khi ông lão bắt được cá vàng. Cá xin tha và hứa ông muốn gì cũng được, vậy mà ông lão chỉ đáp rằng ông không đòi, cũng chẳng cần gì. Câu trả lời ấy cho thấy một tâm hồn nhân hậu, sống bằng sức lao động, không mưu cầu thứ không thuộc về mình.

Nhân vật trung tâm của truyện lại là mụ vợ. Năm lần đòi hỏi của mụ được kể theo trình tự tăng dần, từ của cải đến quyền lực. Chiếc máng lợn là nhu cầu thiết thực; ngôi nhà rộng đã là mong muốn đổi đời; nhưng chức nhất phẩm phu nhân, ngôi nữ hoàng và cuối cùng là làm Long Vương bắt cá vàng hầu hạ thì đã vượt khỏi mọi giới hạn. Lòng tham của mụ không chỉ là muốn có nhiều, mà là muốn đứng trên tất cả, kể cả ân nhân của mình. Song song với lòng tham là sự bội bạc. Mụ mắng chồng là đồ ngốc, đồ ngu; khi thành phu nhân thì bắt ông quét chuồng ngựa; khi ông can ngăn thì tát vào mặt; làm nữ hoàng rồi thì sai lính đuổi ông đi. Người chồng đã đem lại mọi thứ cho mụ bị đối xử còn tệ hơn kẻ hầu.

Ông lão thì đáng thương nhiều hơn đáng trách. Ông hiền lành, nhân hậu, nhưng lại quá nhẫn nhịn. Mỗi lần bị vợ sai, ông lại lủi thủi ra biển, lời nói với cá vàng mang giọng than thở, cầu xin. Chỉ một lần ông dám phản đối khi mụ đòi làm nữ hoàng, rồi lại im lặng chịu đòn. Qua nhân vật này, tác giả vừa ca ngợi lòng tốt, vừa ngầm phê phán sự nhu nhược đã góp phần dung túng cho cái xấu.

Cá vàng và biển cả là hai hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng. Cá vàng đền ơn ông lão bốn lần, chứng tỏ biết ơn người tốt. Nhưng khi mụ vợ muốn biến chính nó thành kẻ hầu, cá vàng không nói một lời, lặng lẽ bỏ đi và lấy lại tất cả. Sự im lặng ấy là bản án đích đáng nhất. Còn biển cả, cứ thêm một lần ông lão đến bờ lại đổi khác: gợn sóng êm ả, nổi sóng, nổi sóng dữ dội, nổi sóng mù mịt, rồi dông tố kinh khủng. Thiên nhiên như cũng nổi giận trước lòng tham vô độ của con người.

Kết thúc truyện, mụ vợ lại ngồi trước túp lều nát và cái máng lợn sứt mẻ. Kết cấu vòng tròn này khiến bài học càng sâu sắc: tham thì thâm, những gì có được nhờ lòng tốt của người khác sẽ mất đi khi ta không biết trân trọng. Truyện của Pu-skin vì thế đến nay vẫn là lời nhắc nhở mỗi người biết đủ, biết ơn và sống tử tế.

Trong truyện Ông lão đánh cá và con cá vàng của Pu-skin, mụ vợ là nhân vật để lại ấn tượng mạnh nhất, bởi qua mụ, nhà văn vẽ nên chân dung điển hình của lòng tham và sự bội bạc.

Lúc đầu, mụ chỉ là một bà lão nghèo, ngày ngày ngồi kéo sợi trong túp lều nát. Nhưng ngay khi biết chồng thả cá vàng mà không đòi gì, bản chất của mụ lộ ra. Mụ mắng chồng là đồ ngốc và đòi một chiếc máng lợn. Đòi hỏi đầu tiên ấy còn nhỏ bé, gắn với nhu cầu của người nghèo, nên người đọc dễ cảm thông.

Thế nhưng lòng tham đã được khơi dậy thì không dừng lại. Có máng mới, mụ chê là chẳng thấm vào đâu, đòi nhà rộng. Có nhà, mụ chê thân phận nông dân, đòi được làm bà nhất phẩm phu nhân. Làm phu nhân được ít tuần, mụ lại đòi làm nữ hoàng. Sau chót, mụ đòi làm Long Vương, muốn con cá thần phải phục tùng mình. Năm lần đòi hỏi là năm nấc thang của lòng tham: từ của cải đến danh vọng, rồi đến quyền lực tối cao, muốn sai khiến cả kẻ đã ban ơn cho mình.

Càng giàu sang, mụ càng tàn nhẫn với chồng. Mụ quát tháo, mắng chửi không tiếc lời, bắt ông xuống quét chuồng ngựa, tát ông khi ông khuyên can, rồi ra lệnh cho thị vệ đuổi ông đi như đuổi một kẻ xa lạ. Tình nghĩa vợ chồng bao năm bị mụ vứt bỏ không chút đắn đo. Đó là sự bội bạc đáng ghê sợ.

Kết cục của mụ là trở lại với túp lều nát và cái máng lợn sứt mẻ. Hình phạt ấy rất công bằng: mụ mất tất cả những gì không do mình làm ra. Qua nhân vật mụ vợ, Pu-skin lên án lòng tham vô đáy và thói vô ơn, đồng thời nhắc nhở người đọc: biết đủ là hạnh phúc, còn tham lam sẽ dẫn đến mất mát.

Nhắc đến truyện Ông lão đánh cá và con cá vàng, người ta thường nghĩ ngay đến mụ vợ tham lam. Nhưng nhân vật ông lão mới là người dẫn dắt câu chuyện, và hình ảnh ông cũng gợi nhiều suy nghĩ.

Ông lão là người lao động nghèo, quanh năm thả lưới nuôi gia đình. Khi bắt được cá vàng, nghe cá van xin, ông thả nó về biển, chúc nó được vùng vẫy nơi biển khơi và khẳng định mình không cần gì. Hành động ấy xuất phát từ lòng thương và sự thật thà. Ông không coi cá vàng là cơ hội đổi đời mà chỉ thấy đó là một sinh linh cần được cứu.

Nhưng ông lão cũng là người quá nhẫn nhục. Vợ bắt ra biển, ông đi; vợ mắng, ông chịu; vợ bắt quét chuồng ngựa, ông làm. Mỗi lần gặp cá vàng, ông đều chào hỏi lễ phép rồi kể lể nỗi khổ bị vợ hành hạ, như một lời cầu cứu. Chỉ khi mụ đòi làm nữ hoàng, ông mới dám can ngăn, cho rằng mụ chẳng biết cách đi đứng, nói năng mà đòi làm vua, thiên hạ sẽ cười. Nhưng bị tát, ông lại lủi thủi ra biển. Sự cam chịu ấy khiến người đọc vừa thương vừa giận.

Những từ ngữ miêu tả ông lão như lóc cóc, lủi thủi, hoảng sợ cho thấy dáng vẻ nhỏ bé, cô đơn giữa một bên là mụ vợ hống hách, một bên là biển cả giận dữ. Ông trở thành người trung gian bất đắc dĩ cho lòng tham của vợ.

Qua nhân vật ông lão, Pu-skin ca ngợi lòng nhân hậu của người lao động, đồng thời gợi ra bài học: lòng tốt cần đi đôi với sự cứng rắn trước cái sai. Nếu ông lão kiên quyết hơn, có lẽ câu chuyện đã khác.

Bên cạnh hai vợ chồng ông lão, truyện Ông lão đánh cá và con cá vàng còn có hai hình ảnh giàu ý nghĩa là biển cả và con cá vàng. Chính chúng làm nên chiều sâu cho câu chuyện cổ tích của Pu-skin.

Cá vàng là nhân vật kì ảo, có thể nói tiếng người và làm ra phép màu. Nó hứa đền ơn và giữ đúng lời hứa: bốn lần ông lão ra biển là bốn lần cá vàng đáp ứng, lời lẽ luôn ân cần, bảo ông đừng lo lắng, cứ yên tâm về nhà. Cá vàng đại diện cho lòng biết ơn và sự tốt bụng. Nhưng lòng tốt ấy có giới hạn. Khi mụ vợ đòi làm Long Vương để bắt nó hầu hạ, cá vàng không nói gì, quay đi và lấy lại mọi thứ. Đó là sự trừng phạt nhẹ nhàng mà thích đáng, thể hiện quan niệm công bằng của nhân dân: ở hiền gặp lành, tham lam sẽ bị trừng trị.

Biển cả thì như một nhân vật không lời, mỗi lần ông lão tới lại mang một vẻ khác. Lần thứ nhất, biển gợn sóng êm ả; lần thứ hai, biển xanh nổi sóng; lần thứ ba, sóng dữ dội; lần thứ tư, sóng mù mịt; lần thứ năm, dông tố kéo đến, sóng gào ầm ầm. Sự thay đổi ấy tăng dần đúng theo mức độ tham lam của mụ vợ, như cơn giận ngày càng lớn của thiên nhiên. Biển cũng báo trước kết cục: khi biển đã nổi giận đến tột cùng, sự trừng phạt không thể tránh khỏi.

Nhờ hai hình ảnh này, câu chuyện không chỉ là chuyện một gia đình mà trở thành bài học về quan hệ giữa con người với thiên nhiên và lẽ công bằng ở đời. Cá vàng và biển cả nhắc chúng ta sống biết ơn, biết đủ và tôn trọng những gì mình được ban tặng.

Kết luận

Để phân tích tốt truyện, em nên bám theo kết cấu năm lần ra biển, so sánh đòi hỏi và thái độ của mụ vợ qua từng lần, rồi làm rõ ý nghĩa của cá vàng và cảnh biển. Đừng quên nhận xét cả sự nhu nhược của ông lão để bài viết sâu sắc hơn.

Xem thêm:

• Soạn bài Ông lão đánh cá và con cá vàng – Ngữ văn 6 Cánh diều
• Mục lục Ngữ văn 6 Cánh diều
• Nhà thơ Pu-skin – mặt trời thi ca Nga và truyện ông lão đánh cá