Đoàn Giỏi (1925 – 1989) là nhà văn quê miền Tây Nam Bộ, một tên tuổi lớn trong mảng sách viết cho thiếu nhi, tác giả tiểu thuyết Đất rừng phương Nam – cuốn sách gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ bạn đọc. Ông quê làng Tân Hiệp, tỉnh Mỹ Tho cũ (nay thuộc Đồng Tháp), từng làm công an, cán bộ thông tin trong kháng chiến chống Pháp, rồi tập kết ra Bắc và viết những trang văn đẹp nhất về quê nhà trong những năm xa cách. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách sáng tác và các bài học Ngữ văn có đoạn trích của ông.
Nhà văn Đoàn Giỏi là ai?
Đoàn Giỏi là một trong những nhà văn viết về thiên nhiên và con người miền Tây Nam Bộ thành công nhất. Ông làm thơ, viết kịch thơ, ký, truyện và cả sách khảo cứu về các loài vật, nhưng tên tuổi gắn chặt với Đất rừng phương Nam và cậu bé An lưu lạc giữa rừng U Minh. Năm 2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
| Tên | Đoàn Giỏi; Wikipedia ghi tên khác là Đoàn Văn Hòa |
| Bút danh | Nguyễn Hoài, Nguyễn Phú Lễ, Huyền Tư |
| Năm sinh – năm mất | 17/5/1925 – tháng 4/1989 (ngày 2/4 theo Wikipedia và báo Đồng Tháp; Hội Nhà văn ghi 5/4) |
| Quê quán | Làng Tân Hiệp, quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (sau thuộc Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp) |
| Thể loại | Tiểu thuyết, truyện, ký, thơ, kịch thơ, biên khảo |
| Tác phẩm tiêu biểu | Đất rừng phương Nam, Cá bống mú, Hoa hướng dương, Cuộc truy tầm kho vũ khí, Những chuyện lạ về cá |
| Giải thưởng | Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (truy tặng, đợt I năm 2001) |
| Trong SGK hiện hành | Đi lấy mật, Người đàn ông cô độc giữa rừng (Ngữ văn 7), Đất rừng phương Nam (Ngữ văn 10) |
Lớn lên bên dòng sông Tiền, Đoàn Giỏi sớm say mê hội họa và từng theo học Trường Mỹ thuật Gia Định. Vốn quan sát của người học vẽ cùng tình yêu với cây cỏ, muông thú về sau đã giúp ông “vẽ” thiên nhiên Nam Bộ bằng chữ – một nét rất riêng của văn ông.
Cuộc đời Đoàn Giỏi qua các mốc chính
Đời Đoàn Giỏi có thể chia làm ba chặng: những năm kháng chiến ở quê nhà, hơn hai mươi năm sống và viết ở miền Bắc, và những năm cuối đời trở về phương Nam. Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa Wikipedia tiếng Việt, trang Hội Nhà văn Việt Nam và bài tưởng niệm đăng trên báo Đồng Tháp.
- 1925: sinh ngày 17/5 tại làng Tân Hiệp, quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho.
- Khoảng 1942 – 1943: khi còn học Trường Mỹ thuật Gia Định, có truyện ngắn đầu tay Nhớ cố hương đăng trên Nam Kỳ tuần báo.
- 1945: tham gia cách mạng.
- 1947: làm Trưởng công an huyện Châu Thành; cùng năm viết kịch thơ Người Nam thà chết không hàng.
- Khoảng 1949 – 1954: làm Phó ty Thông tin tỉnh Rạch Giá, rồi công tác ở Hội Văn nghệ Nam Bộ, viết cho tạp chí Lá Lúa.
- Sau 1954: tập kết ra Bắc; từ năm 1955 dành trọn thời gian cho việc viết và biên tập, lần lượt công tác ở Đài Tiếng nói Việt Nam và Hội Văn nghệ Việt Nam.
- 1956 – 1957: in Cá bống mú (1956), rồi Đất rừng phương Nam (1957, Nhà xuất bản Kim Đồng).
- 1957: trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam; về sau là Ủy viên Ban Chấp hành Hội các khóa I, II, III.
- Sau 1975: trở về miền Nam, công tác tại Hội Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh.
- 1989: mất vào đầu tháng 4 tại Thành phố Hồ Chí Minh vì bệnh gan.
- 2001: được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho Đất rừng phương Nam, Cá bống mú, Hoa hướng dương.
- 2025: kỷ niệm 100 năm ngày sinh; Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức giao lưu, tặng sách tại Tiền Giang.
Theo hồi ức của nhà báo Trần Quân đăng trên báo Đồng Tháp, Đoàn Giỏi viết Đất rừng phương Nam khi đang làm việc ở Nhà xuất bản Hội Nhà văn tại Hà Nội, và lúc vào bệnh viện lần cuối ông vẫn mang theo đề cương một cuốn tiểu thuyết mới về phương Nam. Chính khoảng cách địa lý đã biến nỗi nhớ quê thành chất liệu cho những trang văn rực rỡ nhất của ông. Tên ông hiện được đặt cho đường phố ở Thành phố Hồ Chí Minh, Cà Mau và Mỹ Tho.
Sự nghiệp sáng tác của Đoàn Giỏi
Sự nghiệp của Đoàn Giỏi trải dài hơn bốn mươi năm, qua nhiều thể loại.
Trong kháng chiến chống Pháp. Ông viết kịch thơ Người Nam thà chết không hàng (1947), Chiến sĩ Tháp Mười (1949), các tập ký Khí hùng đất nước, Những dòng chữ máu Nam Kỳ 1940 (1948), truyện Đường về gia hương (1948) và tập thơ Giữ vững niềm tin (1954).
Những năm ở miền Bắc. Đây là giai đoạn sung sức nhất: Trần Văn Ơn (1955), Cá bống mú (1956), Ngọn tầm vông (1956), Đất rừng phương Nam (1957), Hoa hướng dương (1960), Cuộc truy tầm kho vũ khí (1962).
Chặng cuối. Ông dành nhiều công sức cho sách khảo cứu về các loài vật, tiêu biểu là Những chuyện lạ về cá (1981), Tê giác giữa ngàn xanh (1982), đồng thời viết về những nhân vật cách mạng như cuốn Người thủy thủ già trên hòn đảo lưu đày về Bác Tôn Đức Thắng.
Giới thiệu chi tiết các tác phẩm có trong bài những tác phẩm tiêu biểu nhất của Đoàn Giỏi.
Các tác phẩm tiêu biểu của Đoàn Giỏi
Đất rừng phương Nam (1957)
Câu chuyện diễn ra ở miền Tây Nam Bộ những năm đầu kháng chiến chống Pháp, sau khi quân Pháp quay lại chiếm Nam Bộ. Cậu bé An theo ba má chạy giặc, rồi lạc gia đình, trở thành đứa trẻ lang thang; trên đường lưu lạc, cậu được nhiều người cưu mang, gặp thằng Cò, tía nuôi, má nuôi và người đàn ông kỳ lạ tên Võ Tòng. Sách đã được dịch sang nhiều ngôn ngữ, chuyển thể thành phim truyền hình Đất phương Nam (1997) và phim điện ảnh Đất rừng phương Nam (2023). Đọc tóm tắt Đất rừng phương Nam và tác giả, tác phẩm Đất rừng phương Nam.
Đi lấy mật (trích Đất rừng phương Nam)
Đoạn trích kể chuyến vào rừng U Minh lấy mật ong của An cùng tía nuôi và thằng Cò. Qua cái nhìn tò mò của cậu bé, rừng tràm hiện lên với hương hoa, tiếng chim và cách “ăn ong” độc đáo của người dân vùng này. Xem Đi lấy mật: tác giả, tác phẩm, tóm tắt và phân tích Đi lấy mật.
Người đàn ông cô độc giữa rừng (trích Đất rừng phương Nam)
Đoạn trích khắc họa chú Võ Tòng – người sống một mình giữa rừng, từng một mình giết hổ, mang trong lòng nhiều uất ức với bọn cường hào và sẵn sàng góp sức cho kháng chiến. Tham khảo phân tích nhân vật Võ Tòng và tóm tắt Người đàn ông cô độc giữa rừng.
Cá bống mú (1956)
Truyện dài ra đời một năm trước Đất rừng phương Nam, là một trong ba tác phẩm được nêu khi ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2001.
Hoa hướng dương (1960)
Tập truyện ngắn viết trong những năm ông sống ở miền Bắc, cũng nằm trong cụm tác phẩm được truy tặng Giải thưởng Nhà nước.
Những chuyện lạ về cá (1981)
Cuốn biên khảo cho thấy niềm say mê tìm hiểu thế giới tự nhiên của nhà văn – niềm say mê vốn đã hiện rõ trong những trang tả rắn, cá, ong, chim của Đất rừng phương Nam.
Phong cách nghệ thuật của Đoàn Giỏi
- Nhà văn của Nam Bộ: thiên nhiên sông nước, rừng tràm, rừng đước, sản vật và phong tục miền Tây là chất liệu xuyên suốt.
- Ngòi bút của người họa sĩ: ông tả cảnh bằng màu sắc, mùi hương, âm thanh, như người vẽ tranh bằng chữ.
- Vốn hiểu biết như một nhà tự nhiên học: các loài vật, cây cỏ được miêu tả chính xác, cụ thể, khiến truyện vừa hấp dẫn vừa giàu tri thức.
- Ngôn ngữ đậm chất Nam Bộ: lời thoại dùng nhiều phương ngữ, cách xưng hô “tía”, “má”, tạo không khí chân thực, gần gũi.
- Tinh thần yêu nước: chuyến phiêu lưu của các nhân vật nhỏ tuổi luôn gắn với cuộc kháng chiến và những người dân Nam Bộ can trường.
Nhận định về Đoàn Giỏi
Phần này là nhận xét chung của người biên tập dựa trên tiểu sử và tác phẩm, không trích của nhà phê bình cụ thể:
- Với Đất rừng phương Nam, Đoàn Giỏi đem đến cho văn học thiếu nhi Việt Nam một tiểu thuyết phiêu lưu có tầm vóc, được dịch và đón nhận ở nhiều nước.
- Đất rừng phương Nam vừa là truyện phiêu lưu, vừa là một cuốn sách địa chí sinh động về miền Tây Nam Bộ.
- Những năm xa quê đã biến nỗi nhớ thành động lực sáng tạo, giống như nhiều nhà văn tập kết khác nhưng với giọng điệu rất riêng.
Tác phẩm của Đoàn Giỏi trong sách giáo khoa Ngữ văn
Học sinh hiện nay gặp Đoàn Giỏi qua ba đoạn trích, tất cả đều lấy từ Đất rừng phương Nam:
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Đi lấy mật | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 1 – Bầu trời tuổi thơ | Soạn bài Đi lấy mật |
| Người đàn ông cô độc giữa rừng | Ngữ văn 7 Cánh diều, tập 1 | Bài 1 – Truyện ngắn và tiểu thuyết | Soạn bài Người đàn ông cô độc giữa rừng |
| Đất rừng phương Nam | Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 8 – Đất nước và con người (Truyện) | Soạn bài Đất rừng phương Nam |
Ở chương trình cũ, đoạn Sông nước Cà Mau trích từ tiểu thuyết này từng học ở lớp 6. Khi ôn tập, nên chú ý ngôi kể (nhân vật An xưng “tôi”), nghệ thuật tả cảnh và cách khắc họa tính cách nhân vật qua lời thoại.
Tóm tắt tiểu sử Đoàn Giỏi ngắn gọn
Đoàn Giỏi (1925 – 1989), quê làng Tân Hiệp, quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (nay thuộc Đồng Tháp), bút danh khác là Nguyễn Hoài, Nguyễn Phú Lễ, Huyền Tư. Ông từng học Trường Mỹ thuật Gia Định, tham gia cách mạng năm 1945, làm công an, cán bộ thông tin, văn nghệ ở Nam Bộ thời chống Pháp. Sau 1954, ông tập kết ra Bắc, chuyên sáng tác và biên tập, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1957. Tác phẩm nổi tiếng nhất là tiểu thuyết Đất rừng phương Nam (1957); ngoài ra có Cá bống mú, Hoa hướng dương, Cuộc truy tầm kho vũ khí. Ông mất năm 1989 tại Thành phố Hồ Chí Minh, được truy tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2001.
Câu hỏi thường gặp về Đoàn Giỏi
Đoàn Giỏi quê ở đâu?
Ông quê làng Tân Hiệp, quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho cũ; vùng đất này sau thuộc Tiền Giang và nay thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Đoàn Giỏi sinh năm bao nhiêu, mất năm bao nhiêu?
Ông sinh ngày 17/5/1925 và mất đầu tháng 4/1989 tại Thành phố Hồ Chí Minh (các tài liệu ghi ngày 2/4 hoặc 5/4).
Đoàn Giỏi có những bút danh nào?
Ngoài tên Đoàn Giỏi, ông còn ký các bút danh Nguyễn Hoài, Nguyễn Phú Lễ và Huyền Tư.
Tác phẩm nổi tiếng nhất của Đoàn Giỏi là gì?
Đó là tiểu thuyết Đất rừng phương Nam (1957), viết cho thiếu nhi; sách đã có bản dịch ở nhiều nước và được dựng thành phim.
Đoạn trích nào của Đoàn Giỏi có trong sách giáo khoa?
Đi lấy mật (Ngữ văn 7 Kết nối tri thức), Người đàn ông cô độc giữa rừng (Ngữ văn 7 Cánh diều) và Đất rừng phương Nam (Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo).
Lời kết
Từ một chàng trai mê vẽ bên sông Tiền đến nhà văn được truy tặng Giải thưởng Nhà nước, tác giả Đoàn Giỏi đã gửi cả tình yêu quê hương vào những trang viết về rừng U Minh, sông nước Cà Mau. Mời bạn đọc tiếp tuyển tập tác phẩm Đoàn Giỏi trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Võ Quảng · Nhà văn Tô Hoài · Giới thiệu tác giả Tế Hanh
Xem thêm: