Tương phản là gì? Thủ pháp tương phản trong văn học và bài tập

Tương phản là trái ngược, đối chọi nhau rõ rệt, như trắng với đen, sáng với tối. Trong văn học, tương phản (hay thủ pháp tương phản, nghệ thuật tương phản) là cách đặt hai hình ảnh, hai nhân vật, hai cảnh có tính chất ngược nhau cạnh nhau để cái này làm nổi bật cái kia. Học sinh hay gặp thuật ngữ này khi phân tích Hai đứa trẻ, Bánh trôi nước và nhiều câu ca dao, tục ngữ.

Khái niệm	Đặt những yếu tố trái ngược nhau trong cùng một văn cảnh để làm rõ đặc điểm của từng yếu tố
Thuộc	Thủ pháp nghệ thuật, biện pháp tu từ ở cấp hình ảnh, chi tiết, kết cấu
Gốc chữ	Tương (相): lẫn nhau; phản (反): ngược lại
Dấu hiệu	Có ít nhất hai vế đối nghịch: sáng/tối, giàu/nghèo, ồn/lặng, đẹp/khổ
Tiếng Anh	Contrast

Tương phản trong văn học là gì?

Ngoài đời, “tương phản” là tính từ: hai màu tương phản, hai tính cách tương phản. Từ điển tiếng Việt định nghĩa là có tính chất trái ngược, đối chọi nhau rõ rệt, với ví dụ trắng và đen là hai màu tương phản. Hai chữ Hán Việt ghép lại cũng nói đúng như thế: tương là với nhau, phản là ngược.

Khi bước vào phân tích tác phẩm, chữ này thành tên một thủ pháp. Người viết cố ý xếp những thứ trái chiều nằm cạnh nhau: ánh đèn với bóng đêm, tiếng ồn với im lặng, vẻ đẹp bên ngoài với số phận bên trong. Đứng một mình, mỗi vế chỉ là một chi tiết. Đứng cạnh nhau, chúng soi vào nhau, và người đọc thấy cái tối tối hơn, cái khổ khổ hơn, cái đẹp đẹp hơn.

Tương phản có thể nằm trong một câu, một đoạn, cũng có thể là xương sống của cả tác phẩm. Ở cấp nhỏ nhất, nó là một cặp từ trái nghĩa trong một dòng thơ; ở cấp lớn, nó là cách dựng hai thế giới đối lập để làm hiện lên chủ đề.

Ba ví dụ quen thuộc trong chương trình

Hồ Xuân Hương, Bánh trôi nước

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.

Câu đầu là một vẻ đẹp đầy đặn: trắng, tròn. Câu sau lập tức kéo xuống bằng thành ngữ “bảy nổi ba chìm”. Cái đẹp của chiếc bánh, cũng là của người phụ nữ, đặt sát cạnh số phận lênh đênh. Nhờ tương phản, lời tự giới thiệu tưởng vui hóa thành lời than, và nỗi bất công trong thân phận người phụ nữ xưa hiện ra rõ hơn bất kỳ lời kể lể nào. Bài thơ có thể đọc trọn ở trang Bánh trôi nước trong chương trình Ngữ văn 7.

Thạch Lam, Hai đứa trẻ

Cả truyện dựng trên cặp sáng – tối. Phố huyện chìm trong bóng tối, chỉ có những đốm sáng nhỏ: ngọn đèn con trên hàng nước của chị Tí, chấm lửa nhỏ nơi gánh phở bác Siêu. Rồi đoàn tàu đêm chạy qua, sáng rực, ồn ào, mang theo hình ảnh Hà Nội xa xôi. Tàu đi rồi, phố huyện trở lại tối và lặng hơn trước. Chính sự đối lập ấy cho thấy cuộc sống quẩn quanh, mòn mỏi của người phố huyện và niềm khao khát ánh sáng của Liên và An. Muốn đi sâu, xem bài phân tích truyện ngắn của Thạch Lam.

Ca dao, tục ngữ

Tục ngữ “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng” đặt đen cạnh sáng, mực cạnh đèn, để nói về ảnh hưởng của môi trường sống. Câu ca dao “Con vua thì lại làm vua / Con sãi ở chùa thì quét lá đa” đối vua với sãi, ngai vàng với cái chổi, để nói về sự bất công của lối cha truyền con nối. Người bình dân không cần giải thích dài: chỉ đặt hai cảnh cạnh nhau là người nghe hiểu.

Nhận ra phép tương phản qua mấy dấu hiệu

Khi đọc một đoạn văn, có thể dựa vào ba câu hỏi để biết tác giả có dùng tương phản hay không.

Có hai vế ngược chiều không? Phải có ít nhất hai yếu tố mang tính chất trái nhau: sáng – tối, giàu – nghèo, động – tĩnh, ồn – lặng, trẻ – già. Một chi tiết đơn lẻ, dù rất u buồn, chưa phải tương phản.

Hai vế có đứng gần nhau không? Hai vế phải nằm trong cùng một câu, một đoạn hoặc được tác giả cố ý đặt kế nhau trong mạch truyện. Nếu một cảnh ở chương đầu, cảnh kia ở chương cuối và không có liên hệ, người đọc khó thấy được hiệu quả.

Sự đối lập có làm nổi bật điều gì không? Tương phản luôn có mục đích. Nếu bỏ một vế đi mà ý của vế còn lại yếu hẳn, đó là dấu hiệu tác giả đang dùng thủ pháp này.

Khi viết phần tác dụng trong bài đọc hiểu, cứ theo trình tự: chỉ ra hai vế, nói chúng đối lập ở điểm nào, rồi nêu điều được làm nổi bật (cảnh, người, cảm xúc, tư tưởng tác giả).

Tương phản, phép đối và so sánh: phân biệt thế nào?

Ba khái niệm này hay đi cùng nhau trong đề đọc hiểu, nên dễ lẫn.

Tiêu chí	Tương phản	Phép đối	So sánh
Bản chất	Đặt hai cái trái ngược cạnh nhau	Xếp hai vế cân xứng về từ loại, nhịp, ý	Đối chiếu sự vật này với sự vật khác có nét giống
Quan hệ giữa hai vế	Khác, ngược nhau	Có thể ngược, có thể cùng chiều	Giống nhau ở một điểm
Yêu cầu hình thức	Không bắt buộc cân đối câu chữ	Bắt buộc cân đối	Thường có từ “như, là, tựa”
Phạm vi	Từ một câu đến cả tác phẩm	Thường trong một câu, cặp câu	Thường trong một câu

Một câu có thể vừa đối vừa tương phản: “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng” có hai vế cân nhau về cấu trúc và ngược nhau về ý. Ngược lại, đoạn tả đoàn tàu trong Hai đứa trẻ là tương phản nhưng không phải phép đối, vì câu chữ không xếp cân xứng. Để nắm kỹ hơn hai biện pháp còn lại, xem phép đối trong thơ văn và cách nhận ra và biện pháp so sánh qua các kiểu hay gặp.

Thử sức với bốn bài tập

Tương phản ngoài trang sách và trong đề thi

Tương phản và đối lập có giống nhau không?

Gần như cùng nghĩa. Nhiều tài liệu gọi gộp là “tương phản đối lập”. “Đối lập” nhấn mạnh hai bên đứng ngược phía nhau; “tương phản” nhấn mạnh hiệu quả làm nổi bật khi đặt chúng cạnh nhau.

Tác dụng của tương phản trong văn học là gì?

Làm nổi bật đặc điểm của sự vật, nhân vật; tạo ấn tượng mạnh, dễ nhớ; bộc lộ cảm xúc và tư tưởng của tác giả, thường là sự cảm thông hoặc phê phán. Khi trả lời, nhớ gắn tác dụng với chính văn bản đang đọc.

Độ tương phản trên màn hình là gì?

Đó là nghĩa kỹ thuật, dịch từ contrast: mức chênh lệch giữa vùng sáng nhất và tối nhất của hình ảnh. Độ tương phản cao thì hình rõ, đậm; thấp thì hình nhạt, mờ. Nghĩa này cùng gốc “trái ngược rõ rệt” nhưng không phải thuật ngữ văn học.