Bài học đường đời đầu tiên của Tô Hoài là văn bản mở đầu nhiều bộ sách Ngữ văn 6: Bài 1 “Tôi và các bạn” sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức (tập 1), Bài 4 “Những trải nghiệm trong đời” sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (tập 1) và Bài 6 “Truyện” sách Ngữ văn 6 Cánh diều (tập 2). Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm về tác giả Tô Hoài, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, giá trị nội dung và nghệ thuật của đoạn trích, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Bài học đường đời đầu tiên
Tô Hoài mất năm 2014, tác phẩm của ông vẫn còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vì vậy em hãy đọc toàn văn đoạn trích trong SGK. Phần dưới đây tóm lược nội dung theo hai phần của văn bản, kèm vài câu trích tiêu biểu.
Phần 1 – Bức chân dung tự họa của Dế Mèn. Dế Mèn tự giới thiệu mình là một chàng dế thanh niên cường tráng nhờ biết ăn uống, làm việc điều độ. Chú say sưa kể về đôi càng mẫm bóng, những chiếc vuốt nhọn hoắt, đôi cánh dài kín tận chấm đuôi, cái đầu to nổi từng tảng, hai chiếc răng đen nhánh và cặp râu dài uốn cong. Đi đứng thì oai vệ, “cho ra kiểu cách con nhà võ”; chú cà khịa với bà con trong xóm, quát mấy chị Cào Cào, đá ghẹo anh Gọng Vó. Kết thúc đoạn tự họa là một câu nói lên tất cả sự tự mãn của nhân vật:
“Tôi càng tưởng tôi là tay ghê gớm, có thể sắp đứng đầu thiên hạ rồi.”
Phần 2 – Câu chuyện về bài học đường đời đầu tiên. Hàng xóm của Dế Mèn là Dế Choắt, một chú dế gầy gò, ốm yếu, hang ở bới nông sát mặt đất. Sang chơi, Dế Mèn buông lời chê bai rồi thẳng thừng từ chối khi Choắt nhờ đào giúp một cái ngách thông sang nhà mình để phòng thân. Một buổi chiều, thấy chị Cốc đứng rỉa lông gần hang, Dế Mèn bày trò hát trêu chị rồi chui tọt vào hang nằm khểnh. Chị Cốc không thấy kẻ trêu mình, chỉ thấy Dế Choắt loay hoay ở cửa hang nên mổ cho Choắt trọng thương. Trước khi tắt thở, Dế Choắt để lại cho Dế Mèn lời khuyên:
“Ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình đấy.”
Dế Mèn hối hận, chôn cất bạn dưới một vùng cỏ bùm tum rồi đứng lặng hồi lâu trước nấm mộ, suy nghĩ về bài học đường đời đầu tiên của mình.
Thông tin tác giả Tô Hoài
Tô Hoài (1920 – 2014) tên khai sinh là Nguyễn Sen, sinh ở quê nội thôn Cát Động, Kim Bài, huyện Thanh Oai nhưng lớn lên ở quê ngoại làng Nghĩa Đô, phủ Hoài Đức (nay thuộc quận Cầu Giấy, Hà Nội). Bút danh Tô Hoài ghép từ tên hai địa danh gắn bó với ông: sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức.
Thời trẻ, ông phải làm nhiều nghề để kiếm sống như dạy trẻ, bán hàng, làm kế toán hiệu buôn, có lúc thất nghiệp. Ông viết văn từ trước Cách mạng tháng Tám và nổi tiếng từ rất sớm với Dế Mèn phiêu lưu kí. Năm 1943, ông tham gia Hội Văn hóa cứu quốc; sau này là thành viên sáng lập và Tổng thư kí đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam (1957 – 1963).
Tô Hoài là cây bút có sức sáng tạo bền bỉ với hơn 100 tác phẩm thuộc nhiều thể loại: truyện ngắn, truyện dài, hồi kí, kịch bản phim, tiểu luận. Văn ông giàu chất hiện thực, lối kể hóm hỉnh, vốn từ phong phú; ông đặc biệt thành công khi viết về loài vật, về cuộc sống miền núi Tây Bắc và phong tục Hà Nội xưa. Năm 1996, ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.
Tác phẩm tiêu biểu: Dế Mèn phiêu lưu kí (1941), O chuột (1942), Nhà nghèo (1944), Truyện Tây Bắc (1953, trong đó có Vợ chồng A Phủ), Miền Tây (1967), Cát bụi chân ai (1992), Chiều chiều (1999)… Em có thể đọc thêm về tiểu sử và nhận định trong bài Nhà văn Tô Hoài: tiểu sử, nhận định và những tác phẩm tiêu biểu của Tô Hoài.
Thông tin tác phẩm Bài học đường đời đầu tiên
Xuất xứ của Bài học đường đời đầu tiên
Văn bản trích từ chương I của truyện Dế Mèn phiêu lưu kí; nhan đề “Bài học đường đời đầu tiên” do người biên soạn sách đặt. Dế Mèn phiêu lưu kí in lần đầu năm 1941, gồm 10 chương, kể về những cuộc phiêu lưu của Dế Mèn qua thế giới loài vật nhỏ bé. Đây là tác phẩm nổi tiếng nhất của Tô Hoài viết cho thiếu nhi, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới.
Bài học đường đời đầu tiên thuộc thể loại gì?
Văn bản thuộc thể loại truyện đồng thoại – loại truyện viết cho trẻ em, nhân vật thường là loài vật hoặc đồ vật được nhân cách hóa. Dế Mèn, Dế Choắt, chị Cốc vừa mang đặc điểm vốn có của loài vật (dế đào hang, cốc bắt mồi dưới nước) vừa biết nói năng, suy nghĩ, có tính cách như con người.
Phương thức biểu đạt
Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp với miêu tả (chân dung Dế Mèn, Dế Choắt, cảnh đầm nước sau mưa) và biểu cảm (niềm tự hào, sự hối hận của Dế Mèn).
Ngôi kể và người kể chuyện
Truyện được kể theo ngôi thứ nhất, người kể chuyện là Dế Mèn xưng “tôi”. Dế Mèn kể lại câu chuyện khi mọi việc đã qua, nên lời kể vừa tái hiện sự việc vừa xen những lời tự nhận xét, tự phê phán như: “Những gã xốc nổi thường lầm cử chỉ ngông cuồng là tài ba.” Cách kể này khiến câu chuyện chân thực, gần gũi và bài học rút ra thấm thía hơn.
Nhân vật trong truyện
- Dế Mèn (nhân vật chính): khỏe mạnh, cường tráng, yêu đời nhưng kiêu căng, xốc nổi, coi thường người khác; sau cái chết của Dế Choắt thì biết ân hận, tỉnh ngộ.
- Dế Choắt: gầy gò, ốm yếu, nhút nhát nhưng hiền lành, sống tình nghĩa, biết tha thứ.
- Chị Cốc: to lớn, nóng nảy, đại diện cho kẻ mạnh sẵn sàng trút giận lên kẻ yếu.
- Các nhân vật được nhắc qua: chị Cào Cào, anh Gọng Vó.
Bài học đường đời đầu tiên có mấy phần? Bố cục
Văn bản có thể chia làm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “đứng đầu thiên hạ rồi”): Bức chân dung tự họa của Dế Mèn – ngoại hình cường tráng và tính nết kiêu căng.
- Phần 2 (còn lại): Câu chuyện về bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn, gồm ba sự việc nối tiếp: Dế Mèn coi thường, từ chối giúp Dế Choắt; Dế Mèn trêu chị Cốc khiến Dế Choắt bị mổ chết oan; Dế Mèn ân hận và rút ra bài học.
Giá trị nội dung
- Khắc họa vẻ đẹp cường tráng, trẻ trung của Dế Mèn cùng tính nết kiêu căng, xốc nổi của tuổi mới lớn.
- Qua trò nghịch dại gây ra cái chết của Dế Choắt, truyện nêu lên bài học: sống kiêu căng, hung hăng, thiếu suy nghĩ sẽ gây hại cho người khác và cho chính mình.
- Đề cao lối sống khiêm tốn, biết quan tâm, giúp đỡ người yếu thế và dũng cảm nhận lỗi, sửa sai.
Giá trị nghệ thuật
- Kể chuyện theo ngôi thứ nhất tự nhiên, sinh động, giàu cảm xúc.
- Nghệ thuật nhân hóa đặc sắc; miêu tả loài vật chính xác, tinh tế, vừa đúng đặc điểm của loài vừa gợi tính cách con người.
- Ngôn ngữ giàu hình ảnh, dùng nhiều động từ, tính từ, từ láy và so sánh (“như hai lưỡi liềm máy làm việc”, “như một gã nghiện thuốc phiện”).
- Xây dựng nhân vật qua ngoại hình, hành động, lời nói, ý nghĩ; nghệ thuật đối lập Dế Mèn – Dế Choắt làm nổi bật chủ đề. Cách Tô Hoài cho Dế Mèn tự tả mình là một ví dụ quen thuộc khi giải thích nghệ thuật xây dựng nhân vật là gì.
Ý nghĩa nhan đề Bài học đường đời đầu tiên
“Đường đời” là quãng đời trưởng thành của mỗi người, còn “đầu tiên” cho thấy đây là trải nghiệm mở đầu, in đậm trong kí ức. Nhan đề nhấn mạnh rằng bài học Dế Mèn nhận được phải trả bằng một cái giá rất đắt – mạng sống của người bạn hàng xóm. Đó cũng là bài học chung cho tuổi mới lớn: phải biết suy nghĩ trước khi hành động và biết sống vì người khác.
Sơ đồ tư duy Bài học đường đời đầu tiên
Sơ đồ dưới đây gói gọn sáu nội dung chính cần ghi nhớ về đoạn trích.
Tóm tắt Bài học đường đời đầu tiên
Mẫu 1 – Tóm tắt Bài học đường đời đầu tiên ngắn nhất
Dế Mèn là chàng dế thanh niên khỏe mạnh nhưng kiêu căng, coi thường mọi người, nhất là anh hàng xóm yếu ớt Dế Choắt. Chú bày trò trêu chị Cốc rồi trốn vào hang, khiến Dế Choắt bị chị Cốc mổ đến chết. Trước lời khuyên cuối cùng của bạn, Dế Mèn vô cùng ân hận và rút ra bài học đường đời đầu tiên.
Mẫu 2 – Tóm tắt Bài học đường đời đầu tiên trong một đoạn văn
Nhờ ăn uống điều độ, Dế Mèn sớm trở thành một chàng dế cường tráng, càng mẫm bóng, râu dài hùng dũng. Chú tự cho mình là giỏi, hay cà khịa với hàng xóm và tưởng mình sắp đứng đầu thiên hạ. Dế Choắt ở cạnh nhà ốm yếu, xin Dế Mèn đào giúp một ngách thông sang để phòng thân nhưng bị mắng xua đi. Một chiều, Dế Mèn hát trêu chị Cốc rồi lẩn vào hang. Chị Cốc tưởng Dế Choắt gây sự nên mổ Choắt trọng thương. Lúc sắp chết, Choắt khuyên Dế Mèn bỏ thói hung hăng, thiếu suy nghĩ. Dế Mèn hối hận, chôn cất bạn và đứng lặng hồi lâu nghĩ về bài học đường đời đầu tiên.
Em có thể xem thêm nhiều mẫu khác ở bài tóm tắt Bài học đường đời đầu tiên ngắn gọn, đầy đủ.
Lời kết
Bài học đường đời đầu tiên là đoạn trích mở đầu cho cuộc phiêu lưu của Dế Mèn và cũng là bài học đầu tiên về cách sống mà nhiều thế hệ học trò ghi nhớ. Khi học văn bản, em cần nắm chắc đặc điểm truyện đồng thoại, ngôi kể thứ nhất, bố cục hai phần, sự thay đổi của Dế Mèn trước và sau cái chết của Dế Choắt cùng bài học rút ra – đây là những ý thường gặp trong câu hỏi đọc hiểu và đề văn.
Đề cuối kì không chỉ hỏi về một văn bản mà còn kiểm tra cả tiếng Việt và kĩ năng viết; đề cương ôn tập học kì II văn 6 Cánh diều tổng hợp đủ các phần ấy.
Xem thêm:
- Soạn bài Bài học đường đời đầu tiên – Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo
- Phân tích tác phẩm và nhân vật Dế Mèn trong Bài học đường đời đầu tiên
- Bài học đường đời đầu tiên lớp 6: nội dung, bố cục, tóm tắt
- Quan điểm sáng tác và phong cách nghệ thuật của Tô Hoài
- Mở bài, kết bài Bài học đường đời đầu tiên – 22 mẫu hay, ngắn gọn