Văn hóa truyền thống là những cách sống, cách nghĩ, phong tục, lễ nghi, nghệ thuật và đạo lý được một cộng đồng tạo ra trong lịch sử, rồi giữ lại, trao truyền qua nhiều thế hệ đến tận bây giờ. Nói cách khác, đó là phần văn hóa đã “qua tay” cha ông và còn sống trong đời con cháu, từ mâm cỗ ngày Tết đến câu ru con buổi trưa.
| Nghĩa ngắn | Văn hóa hình thành từ lâu đời, được lưu truyền qua các thế hệ |
| Gồm | Tiếng nói, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật dân gian, đạo lý ứng xử |
| Tính chất | Bền vững nhưng không đứng yên; có phần đáng giữ và phần cần bỏ |
| Đối lập thường gặp | Văn hóa hiện đại, văn hóa du nhập |
Văn hóa truyền thống là cái được trao lại
Chữ “tradition” của tiếng Anh đi từ tiếng Latin traditio, gốc động từ tradere: trao lại, chuyển giao. Tiếng Việt dùng chữ Hán Việt truyền thống, cũng mang ý truyền nối từ đời trước sang đời sau. Hai ngôn ngữ cách xa nhau mà gặp nhau ở cùng một hình ảnh: một thứ được trao từ tay người này sang tay người kia. Ghép với chữ văn hóa và các tầng nghĩa của nó, văn hóa truyền thống là phần văn hóa đã đi qua bàn tay nhiều thế hệ.
Các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh hai điểm. Một, cái làm nên văn hóa truyền thống không chỉ là tuổi đời mà là việc nó được cộng đồng chấp nhận, giữ gìn, thấy có ý nghĩa với mình. Hai, trong văn hóa truyền thống có cả mặt tích cực lẫn tiêu cực; khi nói “giá trị văn hóa truyền thống” người ta mới lọc ra phần tốt đẹp. Một bài viết trên Tạp chí Triết học mô tả giá trị văn hóa truyền thống là những giá trị sinh ra trong điều kiện lịch sử riêng, mang bản sắc của cộng đồng và có sức sống lâu dài.
Còn bản thân chữ truyền thống, chiết tự 傳統 và chuyện khác “truyền thông” ra sao, đã có bài giải nghĩa chữ truyền thống nói riêng.
Văn hóa truyền thống hình thành từ đâu, để lại gì?
Với người Việt, mấy cái nền lớn dễ thấy nhất là nghề trồng lúa nước, đời sống làng xã và một lịch sử dài phải giữ nước. Trồng lúa thì phải đoàn kết đắp đê, chờ mùa, xem trời; từ đó sinh ra các lễ cầu mùa, những câu ca dao về thời tiết, nếp sống trọng tình làng nghĩa xóm. Sống quần cư trong làng thì có hương ước, có đình làng, có lễ hội. Nhiều lần đánh giặc thì thành đạo lý nhớ ơn người có công, thờ các vị anh hùng.
Những thứ ấy để lại dấu ấn rất rõ:
- Tạo ra cảm giác thuộc về: người Việt đi xa vẫn nhớ Tết, nhớ giỗ, nhớ món ăn quê.
- Định hướng ứng xử: kính trên nhường dưới, hiếu thảo, trọng thầy, biết ơn tổ tiên.
- Làm nên nét riêng để phân biệt với cộng đồng khác, tức là cái mà người ta gọi là bản sắc văn hóa dân tộc.
Nhưng cũng chính đời sống làng xã khép kín đã để lại những mặt hạn chế: tâm lý cào bằng, nặng sĩ diện, trọng nam khinh nữ, mê tín. Văn bản Nhìn về vốn văn hóa dân tộc của Trần Đình Hượu trong Ngữ văn 12 là một cách nhìn tỉnh táo như vậy: trân trọng những nét riêng nhưng không tô hồng.
Không được gìn giữ, nhiều nét đẹp ấy sẽ mai một dần theo thời gian, điều mà không ít làng nghề và làn điệu dân ca đã gặp.
Văn hóa truyền thống, hủ tục và cái mới khác nhau thế nào?
| Văn hóa truyền thống | Hủ tục | Văn hóa mới, du nhập | |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Có từ lâu, qua nhiều đời | Cũng có từ lâu | Mới xuất hiện hoặc mới du nhập |
| Giá trị | Phần lớn được cộng đồng coi là tốt, đáng giữ | Lạc hậu, gây hại, tốn kém | Có cái hay, có cái chưa hợp |
| Ví dụ | Thờ cúng tổ tiên, hát quan họ, gói bánh chưng | Tảo hôn, ma chay kéo dài nhiều ngày gây tốn kém | Đón Giáng sinh, quà Valentine |
Hủ tục là phần “cũ mà hỏng” bên trong truyền thống, nên muốn giữ văn hóa truyền thống thì phải biết gạn lọc; ranh giới giữa phong tục, tập quán và hủ tục có ở bài phong tục tập quán và hủ tục. Cái mới cũng không đối địch với cái cũ: nhiều thứ ta coi là truyền thống hôm nay từng là cái mới của vài trăm năm trước.
Gặp văn hóa truyền thống ở mái đình, chiếu chèo, bữa giỗ
Văn hóa truyền thống chẳng nằm riêng trong bảo tàng. Nó hiện diện ở nhiều lớp:
- Tiếng nói và văn chương dân gian: tục ngữ, ca dao, truyện cổ tích, lời ru.
- Phong tục, lễ nghi: Tết Nguyên đán, giỗ tổ tiên, lễ cưới hỏi, tục mừng thọ.
- Lễ hội và tín ngưỡng: hội làng, rước kiệu, thờ Thành hoàng.
- Nghệ thuật: chèo, tuồng, cải lương, quan họ, đờn ca tài tử, múa rối nước.
- Đời sống vật chất: áo dài, nón lá, nhà rường, làng nghề gốm, dệt, sơn mài, các món ăn theo mùa.
- Đạo lý: uống nước nhớ nguồn, tôn sư trọng đạo, lá lành đùm lá rách.
Lớp cuối cùng là khó thấy nhất mà lại bền nhất. Một gia đình có thể không còn mặc áo dài ngày Tết, nhưng con cháu vẫn về đủ trong bữa giỗ ông bà.
Gợi ý cho đề bàn về văn hóa truyền thống hôm nay
Ngữ văn 7 (Kết nối tri thức) có phần nói và nghe “Trình bày ý kiến về vấn đề văn hóa truyền thống trong xã hội hiện đại”; đề nghị luận ở lớp lớn cũng hay xoay quanh chủ đề này. Một hướng triển khai:
- Giải thích: văn hóa truyền thống là gì, vì sao gọi là “vốn”.
- Thực trạng hai chiều: nhiều bạn trẻ đưa áo dài, tranh Đông Hồ, nhạc cụ dân tộc vào sản phẩm sáng tạo; bên cạnh đó có làng nghề mai một, có lễ hội bị thương mại hóa.
- Nguyên nhân: nhịp sống nhanh, ảnh hưởng của quá trình giao lưu giữa các nước, thiếu cách kể truyền thống hấp dẫn với người trẻ.
- Giải pháp và bài học: giữ có chọn lọc, đổi mới cách thể hiện, bắt đầu từ việc nhỏ như học một câu hò quê mình.
Câu chốt cho một đoạn văn có thể giản dị: giữ truyền thống không phải sống như ông bà, mà là đừng để những gì ông bà trao lại rơi khỏi tay mình.
Văn hóa truyền thống trong bài làm của học trò
Văn hóa truyền thống Việt Nam gồm những gì?
Gồm tiếng Việt và văn học dân gian, các phong tục như Tết, giỗ, cưới hỏi; lễ hội và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên; nghệ thuật như chèo, quan họ, ca trù; trang phục, ẩm thực, làng nghề; và các đạo lý như hiếu thảo, nhớ ơn, đoàn kết.
Ví dụ về văn hóa truyền thống là gì?
Gói bánh chưng ngày Tết, thắp hương tổ tiên ngày giỗ, hát ru con, mặc áo dài trong lễ lớn, chơi các trò chơi dân gian như ô ăn quan, kéo co. Mỗi ví dụ là một nếp có từ lâu và vẫn được giữ.
Giữ gìn văn hóa truyền thống có phải là giữ nguyên mọi thứ cũ?
Không. Giữ gìn là chọn lọc: giữ những giá trị tốt, bỏ hủ tục, và để truyền thống sống được trong cách thể hiện mới. Một bài quan họ được phối lại vẫn là quan họ nếu giữ được lời và hồn.
Văn hóa truyền thống tiếng Anh là gì?
Dịch là traditional culture. “Giá trị văn hóa truyền thống” là traditional cultural values.