Truyền thống là những nếp sống, nếp nghĩ, phong tục và giá trị có từ rất lâu trong một cộng đồng, một dòng họ hay một ngôi trường, rồi được thế hệ trước trao lại cho thế hệ sau. Khi đứng trước danh từ khác như “áo dài truyền thống”, từ này mang nghĩa tính từ: theo lối cũ, được giữ từ đời trước. Đừng lẫn với truyền thông, chỉ khác nhau một dấu sắc mà nghĩa xa hẳn.
| Nghĩa ngắn | Nếp sống, nếp nghĩ có từ lâu đời, được truyền qua nhiều thế hệ |
| Gốc từ | Hán Việt 傳統: truyền (trao lại) + thống (mối nối liền một mạch) |
| Loại từ | Danh từ (“truyền thống hiếu học”); tính từ (“món ăn truyền thống”) |
| Dễ nhầm với | Truyền thông (傳通): báo chí, mạng xã hội, việc đưa tin |
Truyền thống 傳統: sợi tơ nối các đời
Chữ truyền (傳) được Thiều Chửu giảng là đem cái của người này trao cho người kia, như truyền ngôi, truyền đạo. Chữ thống (統) có nghĩa gốc rất đẹp: mối tơ. Từ mối tơ, người xưa dùng chữ này cho mọi thứ nối dõi liền mạch không đứt, như huyết thống (dòng máu), hoàng thống (dòng vua), đạo thống (mạch truyền của đạo học).
Đặt hai chữ cạnh nhau, truyền thống là một sợi dây được trao tay qua từng đời. Hình ảnh ấy giải thích vì sao không phải thói quen nào cũng thành truyền thống: thói quen của riêng một người, hay một trào lưu vài năm rồi tắt, chưa đủ dài để thành sợi dây nối các thế hệ.
Tiếng Anh gọi là tradition, từ chữ Latin traditio, cũng xoay quanh ý “trao lại”. Hai nền văn hóa cách xa nhau mà đặt tên cho khái niệm này theo cùng một hình ảnh, khá thú vị.
Truyền thống trong câu nói hằng ngày
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, từ này có hai cách dùng:
- Danh từ: thói quen, lối sống, cách nghĩ đã thành nếp qua nhiều đời và được đời trước trao lại cho đời sau. Ví dụ: Làng ấy có truyền thống làm gốm hơn ba trăm năm.
- Tính từ: có tính chất của cái được truyền lại từ đời trước. Ví dụ: Đám cưới tổ chức theo nghi lễ truyền thống.
Học sinh lớp 5 gặp từ này trong tiết mở rộng vốn từ chủ đề Truyền thống. Bài tập ở đó tách chữ “truyền” thành ba nghĩa: trao lại cho người sau (truyền thống, truyền ngôi, truyền nghề), loan ra cho đông người cùng biết (truyền hình, truyền tin, truyền tụng), và đưa vào cơ thể (truyền máu, truyền nhiễm). Nhờ cách xếp đó, các em thấy chữ truyền trong truyền thống thuộc nhóm thứ nhất.
Trong đời sống, từ này hay đi với những cụm quen: truyền thống hiếu học, truyền thống yêu nước, truyền thống gia đình, truyền thống nhà trường, ngày truyền thống của một ngành. Ở trường, “phòng truyền thống” là nơi trưng bày ảnh, kỷ vật, thành tích qua nhiều khóa học trò.
Truyền thống, truyền thông, phong tục: đặt cạnh nhau
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Truyền thống | Nếp sống, giá trị được trao qua nhiều đời | Truyền thống tôn sư trọng đạo |
| Truyền thông (傳通) | Việc truyền tải thông tin tới công chúng; báo chí, mạng xã hội | Ngành truyền thông đa phương tiện |
| Phong tục | Thói quen có tính lệ làng, lệ nước, thường gắn với nghi lễ | Phong tục gói bánh chưng ngày Tết |
| Tập quán | Cách làm quen thuộc, thành nếp của một cộng đồng | Tập quán canh tác ruộng bậc thang |
| Hiện đại, cách tân | Trái nghĩa: mới, đổi khác cái cũ | Áo dài cách tân |
Phong tục và tập quán là những phần cụ thể; truyền thống rộng hơn, gồm cả tinh thần, như truyền thống đoàn kết hay hiếu học. Nói “phong tục hiếu học” nghe đã lạ tai. Còn với truyền thông, chỉ cần nhớ: một bên là chuyện giữa các đời, một bên là chuyện đưa tin cho nhiều người cùng lúc.
Gần nghĩa còn có cổ truyền (võ cổ truyền, Tết cổ truyền) và gia phong (nếp nhà). Muốn hiểu truyền thống nằm ở đâu trong bức tranh lớn hơn, đọc thêm phần giải nghĩa văn hóa là toàn bộ giá trị một cộng đồng tạo ra.
Những từ thay được cho truyền thống như cổ truyền, lâu đời, cùng các vế đối hiện đại, tân thời, được xếp ở đồng nghĩa, trái nghĩa với truyền thống.
Giữ nếp cũ hay đổi mới: gợi ý cho bài nghị luận
Đề kiểu “Suy nghĩ về việc giữ gìn truyền thống của dân tộc” hay “Người trẻ và truyền thống” xuất hiện khá đều ở THCS, THPT. Có thể triển khai theo ba ý:
- Truyền thống là cái gốc. Lòng biết ơn tổ tiên, ý thức về cội nguồn được ông cha gửi vào rất nhiều câu như “Uống nước nhớ nguồn”; trang những câu ca dao nhắc con cháu nhớ cội nguồn có thể dùng làm dẫn chứng.
- Không phải cái cũ nào cũng đáng giữ. Tục thách cưới nặng nề, tư tưởng trọng nam khinh nữ cũng từng được coi là “nếp xưa”. Giữ truyền thống là giữ cái tốt, có chọn lọc.
- Đổi mới để truyền thống sống tiếp. Hát chèo lên sân khấu hiện đại, tranh Đông Hồ thành thiệp, áo dài được may lại cho tiện mặc hằng ngày.
Học sinh lớp 10 có thể mượn thêm ý từ văn bản của Nguyễn Văn Huyên trong bài soạn Nghệ thuật truyền thống của người Việt, nơi ông nhìn tâm hồn người Việt qua kiến trúc, điêu khắc, đúc đồng. Một câu kết cho bài văn: truyền thống không phải chiếc tủ kính để ngắm, mà là sợi tơ phải được nối dài thêm bằng tay của người đang sống.
Truyền thống chỉ đối với hiện đại theo ngữ cảnh; từ trái nghĩa thật của hiện đại là cổ điển, lạc hậu, được giải ở các từ cùng nghĩa với hiện đại.
Truyền thống gia đình, truyền thống lớp 5 và tiếng Anh
Truyền thống nghĩa là gì theo cách hiểu đơn giản nhất?
Là điều tốt hoặc nếp quen mà người đi trước như ông bà, cha mẹ, thầy cô đã làm, rồi người đời sau tiếp tục làm theo. Ví dụ: cả nhà sum họp chiều ba mươi Tết năm nào cũng vậy.
Truyền thống là gì lớp 5?
Trong sách Tiếng Việt 5, truyền thống được giải thích là nếp sống, nếp nghĩ đã có từ xa xưa và cứ thế nối tiếp qua các thế hệ. Các em cần phân biệt chữ “truyền” (trao lại) ở đây với chữ “truyền” trong truyền hình, truyền máu.
Truyền thống gia đình là gì?
Là những nếp tốt riêng của một nhà được giữ qua nhiều đời: hiếu học, làm nghề thuốc, giữ chữ tín trong buôn bán, kính trên nhường dưới. Nhiều gia đình ghi lại điều này trong gia phả hoặc lời dặn của ông bà.
Truyền thống tiếng Anh là gì?
Danh từ là tradition, tính từ là traditional, ví dụ traditional costume (trang phục truyền thống). Còn truyền thông là media hoặc communication, đừng dịch lẫn.