Cào bằng là đối xử với mọi người, mọi việc như nhau một cách máy móc, không phân biệt cao thấp, hay dở, hơn kém. Từ này gần như luôn mang ý chê: khen thưởng cào bằng, chấm điểm cào bằng, chia việc cào bằng đều là cách làm bỏ qua sự khác biệt thật về công sức và năng lực. Hỏi tư duy cào bằng là gì, câu trả lời nằm ngay ở hình ảnh cái cào san phẳng mặt đất.
| Nghĩa ngắn | San phẳng mọi khác biệt, coi người giỏi và người kém như nhau |
| Cấu tạo | Từ ghép: cào (dùng cái cào san đất) + bằng (phẳng, ngang nhau) |
| Loại từ | Động từ; “sự cào bằng”, “lối cào bằng” là cách danh từ hóa |
| Sắc thái | Phê phán; hay dùng khi bàn về lương thưởng, thi đua, đánh giá |
Cái cào ngoài ruộng và chữ cào bằng
Ai từng ra ruộng, ra vườn đều biết cái cào: một thanh ngang có nhiều răng, tra vào cán dài, dùng để san đất cho phẳng, gom cỏ, vơ rơm. Kéo cào qua một luống đất, chỗ cao bị gạt xuống, chỗ trũng được lấp lên, cuối cùng cả mặt luống bằng nhau.
Với đất thì đó là việc tốt. Nhưng đem hình ảnh ấy sang chuyện con người, nghĩa bóng lại thành điều đáng chê. Từ điển mở tiếng Việt giảng cào bằng là không phân biệt cao thấp, hay dở, hơn kém, với ví dụ cào bằng cán bộ. Từ điển Việt – Anh VDict dịch là level out, equalize indiscriminately và chú thích rõ: thường dùng với ý không tán thành, khi những trường hợp không như nhau lại bị đối xử y hệt nhau.
Chữ quan trọng ở đây là “máy móc”. Chia đều không phải lúc nào cũng là cào bằng. Năm bạn góp tiền mua chung chiếc bánh rồi chia năm phần bằng nhau là hợp lý. Nhưng năm bạn làm bài nhóm, một bạn làm gần hết, bốn bạn ngồi chơi, mà cô cho cả nhóm cùng một điểm, thì đó mới là cào bằng.
Một số câu dùng đúng:
- Thưởng Tết chia đều mỗi người một phong bì như nhau, ai làm nhiều cũng nản vì bị cào bằng.
- Bảng đánh giá cuối năm tích “hoàn thành tốt” cho tất cả, thành ra cào bằng người chăm với người lười.
- Thầy không muốn cào bằng nên chấm riêng phần đóng góp của từng thành viên trong nhóm.
Khi nào cào bằng làm hỏng một tập thể?
Đề nghị luận kiểu “Bàn về sự công bằng trong học tập” hay “Suy nghĩ về thói dựa dẫm khi làm việc nhóm” rất hợp để đưa khái niệm này vào. Có thể đi theo ba ý:
- Cào bằng làm người cố gắng mất động lực. Một học sinh thức khuya làm bài nhóm mà nhận điểm bằng bạn không làm gì sẽ dễ nghĩ: lần sau cố làm gì.
- Cào bằng nuôi thói ỷ lại. Khi phần thưởng không gắn với công sức, người lười có chỗ dựa, và thói lười biếng, ngại động tay lan ra cả tập thể.
- Nhưng chống cào bằng không có nghĩa là bỏ mặc người yếu. Giúp bạn học chậm hơn, chia việc theo sức, ưu tiên người có hoàn cảnh khó khăn là chuyện khác hẳn; đó là quan tâm đúng chỗ, không phải san phẳng.
Ý thứ ba giúp bài viết không bị một chiều. Người đọc sẽ thấy người viết phân biệt được “đối xử như nhau” với “đối xử đúng với từng người”.
Cào bằng khác công bằng, bình đẳng thế nào?
Ba từ này thường bị đặt chung một rổ, trong khi cào bằng thậm chí đi ngược với công bằng.
| Từ | Cốt lõi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cào bằng | Ai cũng nhận như nhau, bất kể làm nhiều hay ít | Cả tổ cùng mức thưởng dù kết quả chênh nhau xa |
| Công bằng | Mỗi người nhận đúng phần xứng với công sức, hoàn cảnh của mình | Thưởng theo kết quả công việc từng người |
| Bình đẳng | Ai cũng có quyền và cơ hội ngang nhau trước một luật lệ | Học sinh nào cũng được dự thi theo cùng một quy chế |
| Phân hóa, phân loại | Trái nghĩa trong nhiều văn cảnh: tách theo mức độ, năng lực | Đề thi có câu phân hóa học sinh khá giỏi |
Bình đẳng nói về điểm xuất phát, công bằng nói về phần nhận được, còn cào bằng là xóa luôn chỗ khác nhau ở phần nhận được. Ai cần thêm ý cho bài văn về lẽ phải này có thể xem bài nghĩa chữ công bằng 公平 và cách viết nghị luận.
Cuối cùng là chuyện dấu. Gõ thiếu dấu, “cao bang” có thể thành tên tỉnh Cao Bằng ở Đông Bắc, nơi có thác Bản Giốc và có cả một bài đọc trong sách Tiếng Việt lớp 5. Muốn tìm bài về vùng đất ấy, xem bài đọc Cao Bằng lớp 5 Cánh diều; còn khi viết về chuyện chia đều máy móc thì nhớ dấu huyền ở chữ “cào”.
Chia đều, chấm đều: chỗ nào hợp, chỗ nào thành cào bằng?
Tư duy cào bằng là gì?
Là lối nghĩ cho rằng cứ chia đều là yên chuyện, không cần xem ai đóng góp bao nhiêu. Lối nghĩ này tránh được va chạm trước mắt nhưng lâu dần làm người giỏi chán và người kém không có lý do để cố.
Cào bằng là động từ hay danh từ?
Cào bằng là động từ: “cào bằng thành tích”, “đừng cào bằng mọi người”. Muốn dùng như danh từ thì thêm chữ đứng trước, thành “sự cào bằng”, “lối cào bằng”, “tư duy cào bằng”.
Cào bằng tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là level out, equalize indiscriminately, hoặc nói “đối xử như nhau bất kể khác biệt” là treat everyone the same regardless of merit. Danh từ “sự cào bằng” là levelling.
Chia đều có phải lúc nào cũng là cào bằng không?
Không. Khi mọi người góp như nhau, hoặc khi thứ được chia là quyền lợi tối thiểu ai cũng cần, chia đều là hợp lý. Chỉ khi công sức khác nhau rõ ràng mà phần nhận vẫn như nhau thì mới gọi là cào bằng.