Một cậu học trò mười bảy tuổi ở Quy Nhơn in tập thơ đầu tay đầy sọ người, máu xương và tháp Chàm đổ nát, kèm lời tựa tuyên bố làm thơ là làm điều phi thường. Chế Lan Viên (1920 – 1989), tên thật Phan Ngọc Hoan, là nhà thơ của tập Điêu tàn ấy, về sau là tác giả Ánh sáng và phù sa, Con cò, Tiếng hát con tàu và ba tập Di cảo thơ, được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996.
Từ Phan Ngọc Hoan đến Chế Lan Viên
| Tên thật | Phan Ngọc Hoan |
| Bút danh | Chế Lan Viên; ngoài ra ký Thạch Hãn, Chàng Văn |
| Năm sinh – năm mất | 20/10/1920 (có tài liệu ghi 23/10/1920) – 19/6/1989 |
| Quê quán | Xã Cam An, huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị; lớn lên ở Quy Nhơn, Bình Định |
| Thể loại | Thơ, bút ký, tạp văn, tiểu luận phê bình |
| Tác phẩm tiêu biểu | Điêu tàn (1937), Ánh sáng và phù sa (1960), Hoa ngày thường – Chim báo bão (1967), Hoa trên đá, Di cảo thơ (3 tập, 1992 – 1995) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt I, 1996, truy tặng) |
| Trong SGK | Tình ca ban mai (Ngữ văn 11 Cánh diều); trước đó: Con cò (Ngữ văn 9), Tiếng hát con tàu (Ngữ văn 12) |
Về nơi sinh, các nguồn không hoàn toàn khớp. Wikipedia tiếng Việt và bài trên trang Hội Nhà văn Việt Nam ghi ông sinh ở Cam An, Cam Lộ; một bài khác cũng trên trang Hội Nhà văn ghi ông sinh ở Diễn Châu (Nghệ An), quê ở Cam Lộ. Điều các nguồn thống nhất: gốc Quảng Trị, tuổi thơ và tuổi học trò ở Bình Định.
Bút danh có hai lớp nghĩa. Chữ “Lan Viên” ông thêm vào sau khi kết thân với nhà thơ Yến Lan ở Quy Nhơn. Họ “Chế” là họ của các vua Chiêm Thành như Chế Củ, Chế Bồng Nga: một người họ Phan tự nhận mình là bông lan trong vườn nhà họ Chế, vì thương một vương quốc đã mất. Wikipedia tiếng Anh lưu ý rằng ông không phải người gốc Chăm, chỉ chọn họ ấy làm bút danh.
Mười bảy tuổi và tập Điêu tàn
Ông làm thơ từ năm mười hai, mười ba tuổi. Năm 1937, Điêu tàn ra đời. Cả tập là cảm xúc của một người trẻ đứng trước phế tích Chàm ở Bình Định: thành Đồ Bàn, những ngọn tháp, những nấm mồ, những hồn ma. Lời tựa của tập thơ được coi là tuyên ngôn của “Trường thơ Loạn”. Mở đầu lời tựa, ông dẫn câu của Hàn Mặc Tử rồi viết tiếp:
“Làm thơ là làm sự phi thường.” Và về người thi sĩ: “Nó là Người Mơ, Người Say, Người Điên.”
Trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh ví Chế Lan Viên thời Điêu tàn như một ngọn tháp Chàm đột ngột mọc lên giữa đồng bằng văn học Việt Nam, vừa chắc chắn vừa lẻ loi, bí mật. Hình ảnh so sánh ấy đến nay vẫn là câu được nhắc nhiều nhất khi giới thiệu thơ Chế Lan Viên thời Thơ mới.
Năm 1942, ông in tập văn Vàng sao, những suy tưởng nhuốm màu siêu hình. Rồi Cách mạng tháng Tám đến, và giọng thơ ma quái của tuổi mười bảy dừng lại ở đó.
Bàn thành tứ hữu và người bạn Hàn Mặc Tử
Ở Quy Nhơn, Chế Lan Viên cùng Hàn Mặc Tử, Yến Lan và Quách Tấn được người đương thời gọi là “Bàn thành tứ hữu”: bốn người bạn ở đất thành Đồ Bàn. Có nơi gọi nhóm là “Bình Định tứ hữu” và gán cho mỗi người một con vật trong bộ tứ linh, với Chế Lan Viên là phượng hoàng; cách gọi này chưa thấy trong nguồn đáng tin.
Quan hệ với Hàn Mặc Tử là quan hệ của hai người cùng đi một đường thơ lạ. Hàn Mặc Tử nói làm thơ tức là điên; Chế Lan Viên nói thêm làm thơ là làm sự phi thường. Những nhận xét của Chế Lan Viên về bạn mình được nhiều người dẫn lại; bài Chế Lan Viên, Hoài Thanh nhận xét về Hàn Mặc Tử tổng hợp những ý kiến ấy.
Quy Nhơn 1945, Huế, rồi Hà Nội
Tháng Tám năm 1945, ông tham gia Việt Minh ở Quy Nhơn, rồi ra Huế. Trong kháng chiến chống Pháp, ông viết và biên tập cho các báo Quyết thắng, Cứu quốc, Kháng chiến. Thơ ông thời kỳ này thưa, đổi giọng chậm; tập Gửi các anh chỉ ra đời năm 1954.
Năm 1954, ông ra Bắc, làm biên tập viên báo Văn học (sau là Văn nghệ). Từ năm 1963, ông là ủy viên thường vụ, ủy viên Ban thư ký Hội Nhà văn Việt Nam, rồi nhiều khóa là đại biểu Quốc hội. Ở báo Văn học, ông phụ trách mục trả lời bạn đọc, ký tên Chàng Văn; năm 1961, hai tập Vào nghề và Nói chuyện thơ văn in dưới cái tên này.
Ánh sáng và phù sa, Hoa ngày thường – Chim báo bão
Năm 1960, Ánh sáng và phù sa đánh dấu sự trở lại thật sự của Chế Lan Viên, lần này là một nhà thơ của đời sống mới và của suy tưởng. Bài Tiếng hát con tàu nằm trong tập này, với hai câu về cuộc hóa thân giữa con người và đất đai:
Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn!
Hai năm sau, năm 1962, ông viết Con cò (in trong tập Hoa ngày thường – Chim báo bão), phát triển hình ảnh con cò trong ca dao thành một khúc hát ru về tình mẹ:
Con dù lớn vẫn là con của mẹ
Đi hết đời, lòng mẹ vẫn theo con.
Những năm chống Mỹ, ông in liền Hoa ngày thường – Chim báo bão (1967), Những bài thơ đánh giặc (1972), Đối thoại mới (1973), thơ nghiêng về chính luận và sử thi. Đây cũng là cụm tác phẩm được ghi trong quyết định truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996, cùng Hoa trước lăng Người.
Giáo sư Phong Lê, nguyên Viện trưởng Viện Văn học, có một nhận xét đáng chú ý (theo bài báo Đại Đoàn Kết đăng lại trên trang Hội Nhà văn): từ khoảng năm 1960, Nguyễn Du và Truyện Kiều trở thành một mạch suy tư liên tục trong thơ Chế Lan Viên, từ Ánh sáng và phù sa đến Ta gửi cho mình (1986). Theo ông Phong Lê, có thể xem Chế Lan Viên là người tiếp nối và khơi sâu nhiều giá trị của Nguyễn Du trong tư cách một nhà thơ.
Nét chung của thơ ông qua mọi chặng: chất trí tuệ, suy tưởng, triết lý và những hình ảnh đối lập bất ngờ; phân tích kỹ có ở bài phong cách sáng tác của Chế Lan Viên.
Người hay tranh luận
Bạn văn nhớ Chế Lan Viên như một người thẳng tính, khó tính và rất giỏi cãi. Wikipedia tiếng Việt, dẫn nhiều bài trên báo Công an nhân dân, kể lại rằng nhiều người từng phải nghe ông phê bình gay gắt, từ Phan Khôi, Xuân Diệu, Tú Mỡ đến chính Yến Lan, bạn thân thời trẻ. Xuân Diệu nhận xét tranh luận với ông rất khó, mình có lý mà cuối cùng vẫn hóa đuối lý. Ở phía khác, nhà phê bình Mai Quốc Liên nhớ ông là người đa cảm, dễ mủi lòng, dễ tha thứ.
Ông cũng khắt khe với chữ của mình. Wikipedia kể bản thảo bài Người thay đổi đời tôi gửi Đài Tiếng nói Việt Nam ban đầu dài 80 trang, trước khi phát sóng ông xin lại để cắt còn hai trang. Một tập tiểu luận của ông, Từ gác Khuê Văn đến quán Trung Tân (1981), mượn tên quán Trung Tân mà Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng ở quê nhà.
Di cảo thơ: phần viết cho riêng mình
Sau năm 1975, ông vào sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, vẫn viết đều: Hái theo mùa (1977), Hoa trên đá (hai tập, 1984 – 1988), Ta gửi cho mình (1986), cùng các tập phê bình Nghĩ cạnh dòng thơ, Ngoại vi thơ. Ông mất ngày 19/6/1989 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 69 tuổi (Wikipedia tiếng Anh ghi ngày 24/6).
Sau khi ông mất, vợ ông là nhà văn Vũ Thị Thường sưu tầm những bài chưa in, công bố thành ba tập Di cảo thơ (1992, 1993, 1995). Sách giáo khoa Văn học 12 (2007) mô tả thơ ông sau 1975 là sự trở về với đời sống thế sự và những trăn trở của cái tôi; ba tập di cảo cho thấy rõ nhất chặng ấy, với nhiều bài ngắn như những ghi chú tự vấn. Nhận xét riêng của người biên tập: với nhiều người đọc hôm nay, đây là phần thơ Chế Lan Viên dễ gần nhất. Con gái ông, Phan Thị Vàng Anh, cũng là một nhà văn.
Thơ Chế Lan Viên trong chương trình Ngữ văn
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Tình ca ban mai | Ngữ văn 11 Cánh diều, tập 2 – Bài 6 (Thơ), phần thực hành đọc hiểu | — |
| Con cò | Ngữ văn 9, tập 2 (chương trình 2006) | Bài thơ Con cò · Phân tích Con cò |
| Tiếng hát con tàu | Ngữ văn 12, tập 1 (chương trình 2006) | Soạn bài Tiếng hát con tàu |
Ngoài ba bài trên, người đọc thường tìm đến Người đi tìm hình của nước, bài thơ về hành trình ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc, và chùm Nghĩ về thơ. Toàn bộ các tập thơ, bút ký, tiểu luận của ông được liệt kê trong bài tuyển tập tác phẩm Chế Lan Viên; có thể đọc trọn bài Người đi tìm hình của nước trên Văn VN.