Toàn cầu hóa là quá trình các quốc gia, khu vực và con người trên thế giới ngày càng kết nối chặt với nhau về kinh tế, văn hóa, khoa học, chính trị, đến mức tác động và phụ thuộc lẫn nhau trên quy mô cả hành tinh. Tiếng Anh gọi là globalization. Chiếc điện thoại thiết kế ở một nước, lắp ráp ở nước khác rồi bán khắp năm châu là ví dụ dễ thấy nhất của toàn cầu hóa.
| Nghĩa ngắn | Sự kết nối, phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước trên phạm vi toàn thế giới |
| Gốc từ | Hán Việt: toàn (trọn, khắp) + cầu (quả cầu, chỉ Trái Đất) + hóa (biến thành) |
| Tiếng Anh | Globalization |
| Lĩnh vực nổi bật | Kinh tế, thương mại, công nghệ, văn hóa |
| Học ở | Lịch sử, Địa lí; văn bản nghị luận Ngữ văn 12 |
Toàn cầu hóa được định nghĩa thế nào?
Sách chuyên đề Lịch sử 12 (Cánh diều) mô tả toàn cầu hóa là quá trình tăng cường mối liên kết giữa các khu vực, các quốc gia dân tộc, gắn chúng thành một hệ thống mà các bộ phận tác động qua lại và phụ thuộc vào nhau trên quy mô toàn cầu. Sách cũng lưu ý quá trình này diễn ra ở gần như mọi lĩnh vực, trong đó kinh tế là mặt được đẩy mạnh nhất.
Các giáo trình quan hệ quốc tế thường tách hai cách hiểu. Hiểu rộng, toàn cầu hóa là xu thế liên kết làm các nước phụ thuộc nhau về nhiều mặt của đời sống: kinh tế, chính trị, an ninh, văn hóa, môi trường. Hiểu hẹp, đó là khái niệm kinh tế, chỉ việc hình thành một thị trường chung toàn cầu, nơi hàng hóa, vốn, công nghệ và lao động đi lại giữa các nước ngày càng dễ dàng.
Từ này được dùng rộng rãi từ khoảng cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990, khi trật tự thế giới thay đổi lớn và giao thương giữa các nước tăng mạnh.
Nhận ra toàn cầu hóa quanh mình
Không cần đọc sách kinh tế, chỉ cần nhìn quanh một ngày bình thường là thấy dấu vết của toàn cầu hóa.
- Thương mại: trong siêu thị có táo New Zealand, sữa Úc, còn cà phê, gạo, tôm Việt Nam lại có mặt ở chợ châu Âu, Mỹ.
- Sản xuất và đầu tư: một đôi giày có thể dùng vải nước này, đế nước kia, may ở Việt Nam và mang nhãn hiệu một công ty ở nước khác. Các tập đoàn xuyên quốc gia mở nhà máy ở nhiều nơi.
- Tổ chức quốc tế: Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) ra đời năm 1995; Việt Nam được kết nạp, thành thành viên thứ 150 kể từ ngày 11/1/2007.
- Văn hóa và thông tin: học sinh xem phim Hàn, nghe nhạc Mỹ, chơi game của công ty Nhật; ngược lại, phở, bánh mì, áo dài cũng được bạn bè khắp nơi biết tới.
Những chữ như deadline, online, trend chen vào lời nói hằng ngày của giới trẻ cũng là một dấu hiệu nhỏ của việc ngôn ngữ và lối sống đang giao thoa.
Vì sao có toàn cầu hóa, và nó kéo theo những gì?
Động lực lớn nhất là khoa học công nghệ. Máy bay, tàu container, rồi Internet và điện thoại thông minh khiến khoảng cách địa lý gần như không còn là rào cản: một cuộc gọi video từ Hà Nội sang Paris mất vài giây, một đơn hàng xuyên lục địa chỉ cần vài ngày. Thêm vào đó, nhiều nước chuyển sang kinh tế thị trường, mở cửa đón vốn nước ngoài, ký các hiệp định giảm thuế để hàng hóa đi lại dễ hơn.
Mặt tích cực khá rõ. Thị trường mở rộng giúp hàng hóa đến được nhiều người hơn; dòng vốn đầu tư tạo việc làm; công nghệ, tri thức lan nhanh; người dân có nhiều lựa chọn hơn khi học tập, làm việc, giải trí.
Nhưng cái giá đi kèm cũng không nhỏ. Khoảng cách giàu nghèo giữa các nước và trong từng nước có thể giãn ra. Nhu cầu khai thác tài nguyên tăng khiến môi trường chịu sức ép, đó là lý do người ta nói nhiều tới phát triển bền vững. Về văn hóa, nếu tiếp nhận thiếu chọn lọc, những phong tục, tiếng nói, nếp sống truyền thống có nguy cơ bị lấn át, mờ nhạt dần.
Nhà báo Thomas Friedman gói hệ quả của những công nghệ ấy vào một hình ảnh dễ nhớ, thế giới phẳng, nơi khoảng cách địa lý gần như không còn ngăn người ta cạnh tranh.
Toàn cầu hóa, quốc tế hóa và hội nhập quốc tế
| Toàn cầu hóa | Quốc tế hóa | Hội nhập quốc tế | |
|---|---|---|---|
| Là gì | Xu thế chung của cả thế giới, các nước gắn thành một hệ thống | Các quan hệ, hoạt động vượt khỏi biên giới một nước | Việc một quốc gia chủ động tham gia vào hệ thống khu vực và thế giới |
| Phạm vi | Toàn cầu | Giữa hai hay nhiều nước | Từ phía một quốc gia |
| Ví dụ | Chuỗi cung ứng điện thoại trải khắp các châu lục | Một trường đại học mở chương trình liên kết với trường nước ngoài | Việt Nam gia nhập ASEAN, WTO |
Có thể hình dung thế này: toàn cầu hóa là dòng chảy lớn, còn hội nhập quốc tế là cách mỗi nước chọn bước xuống dòng chảy ấy.
Trước khi có chữ toàn cầu, sách báo cũ hay viết hoàn cầu; hai chữ này cùng thế giới, năm châu được so trong đồng nghĩa, trái nghĩa với hoàn cầu.
Hòa nhập mà không hòa tan: góc nhìn cho bài văn nghị luận
Trong chương trình Ngữ văn 12 bộ Cánh diều có văn bản nghị luận bàn về toàn cầu hóa và bản sắc văn hóa dân tộc; học sinh có thể xem lại phần soạn bài Toàn cầu hóa và bản sắc văn hóa dân tộc. Đề nghị luận xã hội về chủ đề này thường xoay quanh câu hỏi: làm sao mở cửa với thế giới mà vẫn giữ được mình?
Vài hướng triển khai gợi ý:
- Toàn cầu hóa là xu thế khách quan, không thể đứng ngoài; quay lưng với thế giới đồng nghĩa với tụt hậu.
- Bản sắc dân tộc không phải thứ đóng băng trong bảo tàng mà sống được nhờ được dùng, được làm mới: áo dài cách tân, nhạc dân gian phối lại, món ăn Việt bán ở nước ngoài.
- Người trẻ cần tiếp nhận có chọn lọc: học ngoại ngữ, công nghệ, kỹ năng của thế giới, đồng thời hiểu lịch sử, tiếng mẹ đẻ và văn hóa dân tộc mình.
Dẫn chứng nên gần gũi và có thật, như những sản phẩm Việt được biết tới ở nước ngoài hoặc những dịp lễ truyền thống vẫn được giữ trong gia đình hiện đại.
Hỏi đáp quanh khái niệm toàn cầu hóa
Toàn cầu hóa kinh tế là gì?
Là mặt kinh tế của toàn cầu hóa: thương mại, đầu tư, tài chính và sản xuất giữa các nước gắn chặt với nhau, dần hình thành một thị trường chung của thế giới. Đây là mặt diễn ra mạnh và dễ đo đếm nhất.
Toàn cầu hóa tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh là globalization (Anh – Anh còn viết globalisation), từ chữ global nghĩa là toàn cầu.
Toàn cầu hóa có ảnh hưởng gì đến học sinh?
Học sinh được tiếp cận tri thức, khóa học, sách và công nghệ từ khắp nơi, có nhiều cơ hội du học, làm việc với người nước ngoài. Đi kèm là áp lực phải giỏi ngoại ngữ, kỹ năng số, và thách thức giữ gìn tiếng Việt, nếp sống của gia đình giữa vô số trào lưu trên mạng.
Toàn cầu hóa là tốt hay xấu?
Không thể trả lời một chiều. Toàn cầu hóa mang lại cơ hội phát triển lớn nhưng cũng tạo ra bất bình đẳng, sức ép môi trường và nguy cơ mai một văn hóa. Kết quả phụ thuộc vào việc mỗi nước, mỗi người tham gia một cách chủ động và có chọn lọc tới đâu.