Nghệ danh là tên riêng mà ca sĩ, diễn viên, danh hài, vũ công hay người làm nghề biểu diễn dùng khi đứng trên sân khấu, xuất hiện trên phim ảnh, thay cho họ tên trong giấy khai sinh. Hiểu theo nghĩa đen, nghệ danh nghĩa là “tên dùng trong nghề nghệ thuật”. Tiếng Anh gọi cái tên ấy là stage name, tức tên sân khấu.
| Nghĩa ngắn | Tên gọi người làm nghệ thuật biểu diễn dùng khi hoạt động nghề |
| Gốc từ | Hán Việt 藝名: nghệ (nghề, tài nghệ) + danh (tên) |
| Loại từ | Danh từ |
| Gần nghĩa | Tên sân khấu; phân biệt với bút danh, biệt danh, bí danh |
Nghệ danh, cái tên sinh ra cho sân khấu
Ai cũng có một cái tên cha mẹ đặt. Người đi hát, đi diễn thường có thêm một cái tên nữa, cái tên in trên áp phích, đọc lên ở cuối mỗi tiết mục, nằm trên bìa album. Đó là nghệ danh. Khán giả nhớ cái tên này, gọi theo cái tên này, nhiều khi chẳng biết tên khai sinh của người mình mến mộ là gì.
Nghệ danh có khi chính là tên thật để nguyên. Có khi là tên thật bỏ bớt họ và chữ đệm, ghép thêm một chữ cho kêu. Có khi lại là một cái tên mới hẳn, nghe như tên tiếng nước ngoài. Miễn người đó dùng nó một cách ổn định trong nghề, công chúng gắn nó với giọng hát, vai diễn của họ, thì cái tên ấy đã thành nghệ danh.
Chữ này chỉ dùng cho giới biểu diễn: ca hát, đóng phim, sân khấu, múa, xiếc, tấu hài, rồi đến những người làm nội dung trên mạng muốn gây dấu ấn riêng. Đặt câu: Chị ấy đi hát hơn hai mươi năm với nghệ danh do người thầy đầu tiên đặt cho.
Chữ nghệ, chữ danh trong 藝名
Nghệ (藝) trong Hán văn trước hết là nghề, tài năng, kĩ thuật; người xưa còn gọi sáu môn lễ, nhạc, bắn cung, đánh xe, viết chữ, làm tính là “lục nghệ”. Chữ này có mặt trong một họ từ rất quen: nghệ thuật, nghệ sĩ, nghệ nhân, công nghệ, văn nghệ, tài nghệ.
Danh (名) là tên, và kéo theo nghĩa tiếng tăm: danh tính, danh xưng, nổi danh, danh tiếng. Ghép hai chữ lại, nghệ danh là tên gắn với tài nghệ. Cái hay của chữ này nằm ở chỗ nó vừa là một cái tên, vừa là một lời hứa: cái tên ấy sẽ được nhắc tới cùng với tiếng hát, vai diễn.
Nghệ danh, bút danh, biệt danh và tên thật
Bốn cách gọi này hay bị dùng lẫn, nhất là khi nói về người nổi tiếng. Bảng dưới tách theo chỗ dùng và mục đích.
| Từ | Dùng ở đâu | Để làm gì |
|---|---|---|
| Tên thật (tên khai sinh) | Giấy tờ, hợp đồng, hồ sơ | Xác định một người trước pháp luật |
| Nghệ danh | Sân khấu, phim, đĩa nhạc, chương trình | Dễ nhớ, hợp hình ảnh nghề nghiệp |
| Bút danh | Dưới bài thơ, truyện, bài báo | Tên ký của người viết |
| Biệt danh | Bạn bè, gia đình, người hâm mộ gọi | Gọi thân mật, thường do người khác đặt |
Ranh giới giữa nghệ danh và bút danh nằm ở nghề: người hát, người diễn có nghệ danh; người viết có bút danh. Một người làm cả hai việc có thể mang cả hai, như nhiều nhạc sĩ vừa sáng tác vừa đứng hát. Chuyện cái tên dùng để che danh tính thì lại là việc của bí danh, có giải thích riêng ở bài cái tên dùng để giấu danh tính. Muốn xem một người có thể mang bao nhiêu tên ký trong đời, có thể đọc danh sách những bút danh, bút hiệu của Bác Hồ.
Vì sao người đi diễn cần thêm một cái tên?
Lý do thường gặp nhất là để dễ nhớ. Một họ tên bốn chữ đọc lên trên sân khấu rất dài; hai chữ gọn thì khán giả hô theo được. Có người thấy tên mình quá phổ biến, sợ trùng với người cùng nghề. Có người muốn cái tên hợp với dòng nhạc, hợp với hình ảnh mình chọn. Lại có người đơn giản muốn tách đời riêng khỏi đời diễn: ra khỏi nhà hát là trở về với cái tên cha mẹ đặt.
Cái tên cũng là tài sản. Hai người dùng trùng một nghệ danh dễ khiến khán giả nhầm lẫn. Những ai xem nghệ thuật là nghề lâu dài, như bài ai mới được gọi là nghệ sĩ đã bàn, thường tính chuyện giữ tên cho kĩ ngay từ đầu.
Một lưu ý nhỏ khi viết: đã nói “nghệ danh” thì đừng thêm “tên nghệ danh”. Chữ danh đã là tên rồi, nói “tên nghệ danh của cô ấy” là lặp ý, cũng như nói “tên bút danh”.
Nghệ danh trên sân khấu, trên giấy tờ và trên mạng
Nghệ danh tiếng Anh là gì?
Thường dùng stage name. Trong văn bản chung về tên không phải tên thật, tiếng Anh còn có pseudonym; riêng tên ký của nhà văn là pen name, tức bút danh.
Nghệ danh có phải tên thật không?
Không nhất thiết. Có nghệ sĩ dùng nguyên tên khai sinh làm nghệ danh, có người chỉ giữ một phần tên, có người đặt hẳn tên mới. Điều làm nên nghệ danh là việc dùng cái tên ấy ổn định khi làm nghề.
Nghệ danh có được ghi trên căn cước, hợp đồng không?
Giấy tờ tùy thân ghi họ tên khai sinh, không có ô cho nghệ danh. Khi ký hợp đồng biểu diễn, người ta vẫn ghi tên thật, có thể kèm nghệ danh để các bên dễ nhận ra. Muốn dùng nghệ danh làm tên chính thức thì phải làm thủ tục đổi tên theo quy định về hộ tịch.
Đặt nghệ danh sao cho dễ nhớ?
Nên ngắn, dễ đọc với cả người lớn tuổi, không trùng người đã nổi tiếng cùng ngành, và không khiến người nghe hiểu sai. Trước khi dùng, gõ thử cái tên lên mạng xem đã có ai dùng chưa.
Trên báo mạng, tên thật và nghệ danh hay được nối bằng ba chữ cái, kiểu “Nguyễn Thanh Tùng aka Sơn Tùng”; muốn biết aka nghĩa là gì thì có bài giảng riêng.