Sáu câu hệ thống kiến thức và hai phiếu học tập dựng trên hai văn bản ngoài chương trình là toàn bộ phần Ôn tập học kì I Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, in ở trang 124–129 sách tập một. Phiếu số 1 dùng bài thơ Nôm Chiều hôm nhớ nhà của Bà Huyện Thanh Quan, phiếu số 2 dùng đoạn trích Một cuộc đấu vật của Hà Ân. Trang này giải đủ 28 câu có đánh số cùng đề viết, đề nói của hai phiếu; bảng ở Câu 1 là bảng hệ thống 15 văn bản có link bài soạn; cuối trang có đề tham khảo dùng bài Thu ẩm của Nguyễn Khuyến. Mục lục cả sách: Ngữ văn 8 Kết nối tri thức.
Ôn tập kiến thức: 6 câu (trang 124)
Yêu cầu: hệ thống kiến thức đọc, tiếng Việt, viết, nói và nghe của học kì I để làm bài tập tổng hợp ở mục B.
Câu 1 (trang 124): Lập bảng hệ thống hóa thông tin về các văn bản đọc
Xem lại năm bài học ở học kì I, lập bảng hệ thống hoá thông tin về các văn bản đọc theo mẫu sau (Bài – Văn bản – Tác giả – Loại, thể loại – Đặc điểm nổi bật: Nội dung, Hình thức).
Trả lời:
| Bài | Văn bản | Tác giả | Loại, thể loại | Nội dung | Hình thức |
|---|---|---|---|---|---|
| 1. Câu chuyện của lịch sử | Lá cờ thêu sáu chữ vàng | Nguyễn Huy Tưởng | Truyện lịch sử | Trần Quốc Toản không được dự bàn việc nước, bóp nát quả cam, về chiêu mộ quân, dựng cờ đi đánh giặc. | Tâm lí nhân vật khắc họa kĩ; lời văn hợp thời Trần. |
| Quang Trung đại phá quân Thanh | Ngô gia văn phái | Tiểu thuyết lịch sử chương hồi | Quang Trung hành quân thần tốc, đánh tan quân Thanh; Tôn Sĩ Nghị, Lê Chiêu Thống tháo chạy. | Trần thuật theo thời gian, đối lập hai phía. | |
| Ta đi tới (trích) | Tố Hữu | Thơ | Niềm vui chiến thắng năm 1954 và khí thế đi tới của dân tộc. | Liệt kê địa danh, điệp ngữ, nhịp hào hùng. | |
| 2. Vẻ đẹp cổ điển | Thu điếu | Nguyễn Khuyến | Thất ngôn bát cú Đường luật (Nôm) | Cảnh thu làng quê Bắc Bộ tĩnh lặng; tâm sự thầm kín trước thời thế. | Vần “eo”, lấy động tả tĩnh. |
| Thiên Trường vãn vọng | Trần Nhân Tông | Thất ngôn tứ tuyệt (chữ Hán) | Cảnh chiều yên bình ở phủ Thiên Trường; tình quê của một vị vua. | Khai – thừa – chuyển – hợp; cảnh có đường nét, âm thanh. | |
| Ca Huế trên sông Hương | Hà Ánh Minh | Văn bản thông tin (bút kí) | Dân ca, làn điệu, nhạc cụ và cách nghe ca Huế trên thuyền giữa sông Hương. | Thông tin xen cảm xúc. | |
| 3. Lời sông núi | Hịch tướng sĩ | Trần Quốc Tuấn | Hịch (nghị luận trung đại) | Khích lệ tướng sĩ luyện binh thư, quyết thắng quân Mông – Nguyên. | Văn biền ngẫu, giọng vừa tha thiết vừa nghiêm khắc. |
| Tinh thần yêu nước của nhân dân ta | Hồ Chí Minh | Nghị luận xã hội | Lòng yêu nước là truyền thống của dân ta, cần được phát huy trong kháng chiến. | Dẫn chứng theo trình tự lịch sử, so sánh gợi hình. | |
| Nam quốc sơn hà | Chưa rõ tác giả | Thất ngôn tứ tuyệt chữ Hán, tính nghị luận | Khẳng định chủ quyền nước Nam, cảnh cáo kẻ xâm lược. | Ngắn, giọng đanh thép. | |
| 4. Tiếng cười trào phúng trong thơ | Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu | Trần Tế Xương | Thơ trào phúng | Trường thi Nam Định năm 1897 nhốn nháo; nỗi nhục mất nước. | Đảo ngữ, đối lập, giọng mỉa mai. |
| Lai Tân | Hồ Chí Minh | Thơ trào phúng (tứ tuyệt chữ Hán) | Bộ máy cai trị thối nát ở Lai Tân. | Kết bất ngờ, giọng điềm tĩnh mà sâu cay. | |
| Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng | Trần Thị Hoa Lê | Nghị luận văn học | Các giọng điệu của tiếng cười trào phúng. | Luận điểm rõ, dẫn thơ cụ thể. | |
| 5. Những câu chuyện hài | Trưởng giả học làm sang | Mô-li-e | Hài kịch | Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục may ngược hoa mà vẫn tưởng sang. | Lời thoại, hành động gây cười. |
| Chùm truyện cười dân gian Việt Nam | Dân gian | Truyện cười | Chế giễu thói khoe khoang, tham lam, dốt nát. | Ngắn, chi tiết gây cười ở cuối. | |
| Chùm ca dao trào phúng | Dân gian | Ca dao | Phê phán thói xấu, hủ tục ở làng quê xưa. | Lục bát, phóng đại. |
Văn bản thực hành đọc: Minh sư (Thái Bá Lợi), Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan), Chiếu dời đô (Lý Công Uẩn), Vịnh cây vông (Nguyễn Công Trứ), Giá không có ruồi! (A-dít Nê-xin).
Câu 2 (trang 124): Lập bảng so sánh đặc điểm hài kịch, truyện cười, thơ trào phúng
Lập bảng so sánh đặc điểm các thể loại theo mẫu sau (làm vào vở): Thể loại (Hài kịch, Truyện cười, Thơ trào phúng) – Những điểm giống nhau – Những điểm khác nhau.
Trả lời:
| Thể loại | Những điểm giống nhau | Những điểm khác nhau |
|---|---|---|
| Hài kịch | Đều dùng tiếng cười để phê phán cái xấu, cái lố bịch, cái trái tự nhiên; đối tượng bị cười là những thói hư (học đòi, khoe khoang, tham lam, dốt nát…); hướng người đọc tới cái tốt, cái đẹp; hay dùng phóng đại, đối lập, chơi chữ. | Là kịch bản để diễn: có hồi, lớp, lời thoại và chỉ dẫn sân khấu; cái cười bật ra từ xung đột giữa vẻ ngoài và bản chất, từ hành động, điệu bộ của nhân vật (ông Giuốc-đanh). |
| Truyện cười | Tự sự ngắn, ít nhân vật; cốt truyện dồn vào một tình huống trớ trêu, chi tiết gây cười thường ở cuối; ngôn ngữ dân dã; phần lớn là sáng tác dân gian. | |
| Thơ trào phúng | Viết bằng thơ, có vần nhịp (nhiều bài theo luật Đường); tiếng cười đi qua giọng điệu (hài hước, mỉa mai, châm biếm) và cái tôi của nhà thơ; thường gắn với một hiện thực xã hội cụ thể (trường thi Nam Định, nhà lao Lai Tân). |
Câu 3 (trang 124): Giống và khác nhau về thi luật giữa thất ngôn bát cú và tứ tuyệt Đường luật
Nêu những nét giống nhau và khác nhau về thi luật giữa thơ thất ngôn bát cú và thơ tứ tuyệt Đường luật.
Trả lời:
| Tiêu chí | Thất ngôn bát cú | Tứ tuyệt |
|---|---|---|
| Giống nhau | Cùng theo luật Đường: số chữ mỗi câu cố định; luật bằng trắc tính theo chữ thứ hai của câu mở đầu; các chữ 2, 4, 6 phải đúng luật, chữ 1, 3, 5 được linh hoạt; có niêm; thường gieo một vần bằng. | |
| Số câu | Tám câu | Bốn câu, mỗi câu năm hoặc bảy chữ |
| Bố cục | Đề – thực – luận – kết | Khai – thừa – chuyển – hợp |
| Vần | Năm vị trí: câu một, hai, bốn, sáu, tám | Câu một, hai, bốn (có bài chỉ câu hai và bốn) |
| Đối | Bắt buộc ở cặp thực và cặp luận | Không bắt buộc |
Ví dụ: Thu điếu là bát cú, vần “eo”; Thiên Trường vãn vọng là tứ tuyệt, không có cặp câu đối bắt buộc.
Câu 4 (trang 124): Bảng hệ thống hóa kiến thức tiếng Việt học kì I
Lập bảng vào vở theo mẫu sau để hệ thống hoá các kiến thức tiếng Việt đã được học trong học kì I (STT – Nội dung tiếng Việt – Khái niệm cần nắm vững – Dạng bài tập thực hành).
Trả lời:
| STT | Nội dung tiếng Việt | Khái niệm cần nắm vững | Dạng bài tập thực hành |
|---|---|---|---|
| 1 | Biệt ngữ xã hội (Bài 1) | Từ ngữ riêng theo quy ước của một nhóm người, chỉ dùng trong phạm vi hẹp. | Nhận diện, giải thích, nêu tác dụng. |
| 2 | Từ tượng hình, từ tượng thanh (Bài 2) | Gợi dáng vẻ, trạng thái (lơ lửng, quanh co) hoặc mô phỏng âm thanh (lách cách, rì rào). | Tìm trong thơ, phân tích tác dụng, đặt câu. |
| 3 | Đảo ngữ (Bài 2) | Đưa từ ngữ ra khỏi vị trí quen thuộc trong câu để nhấn mạnh đặc điểm, hoạt động hoặc cảm xúc. | Chỉ ra câu đảo ngữ, so với trật tự thường. |
| 4 | Đoạn văn diễn dịch, quy nạp, song song, phối hợp (Bài 3) | Phân biệt theo câu chủ đề: ở đầu, ở cuối, không có, hoặc cả đầu và cuối đoạn. | Xác định kiểu đoạn; viết đoạn theo kiểu cho trước. |
| 5 | Từ Hán Việt (Bài 4) | Từ gốc Hán, chủ yếu là từ phức, gồm các yếu tố Hán Việt ít đứng độc lập (quốc gia, nhân ái). | Giải nghĩa yếu tố, tìm từ cùng yếu tố. |
| 6 | Sắc thái nghĩa của từ (Bài 4) | Lớp nghĩa đi kèm nghĩa gốc, cho biết người dùng quý trọng, coi thường hay thương cảm đối tượng (hi sinh – toi). | So sánh từ gần nghĩa, chọn từ hợp ngữ cảnh. |
| 7 | Câu hỏi tu từ (Bài 5) | Có hình thức hỏi nhưng không chờ trả lời, nhằm nhấn mạnh ý hoặc giãi bày tình cảm. | Nhận diện, nêu tác dụng, chuyển câu kể thành câu hỏi tu từ. |
| 8 | Nghĩa tường minh, nghĩa hàm ẩn (Bài 5) | Tường minh: nói thẳng bằng từ ngữ; hàm ẩn: phải suy từ câu và ngữ cảnh. | Tìm nghĩa hàm ẩn trong lời thoại truyện cười, hài kịch. |
Câu 5 (trang 124): Kiểu bài viết, yêu cầu và đề tài đã thực hành
Nêu các kiểu bài viết, yêu cầu của từng kiểu bài và đề tài đã thực hành trong học kì I theo bảng gợi ý sau (STT – Kiểu bài viết – Yêu cầu của kiểu bài – Đề tài đã thực hành viết).
Trả lời:
| STT | Kiểu bài viết | Yêu cầu của kiểu bài | Đề tài ví dụ |
|---|---|---|---|
| 1 | Kể lại một chuyến đi tham quan di tích | Lí do, mục đích; diễn biến theo thời gian và điểm đến; tả điều ấn tượng ở di tích; xen miêu tả, biểu cảm; suy nghĩ sau chuyến đi. | Một ngày ở Hoàng thành Thăng Long. |
| 2 | Phân tích bài thơ Đường luật | Giới thiệu bài thơ, ý kiến chung; phân tích cảnh, tình, chủ đề gắn với bố cục, đối, vần, nhịp; đánh giá. | Qua Đèo Ngang. |
| 3 | Nghị luận về con người với cộng đồng, đất nước | Nêu, giải thích vấn đề; lí lẽ, bằng chứng; đối thoại với ý kiến khác; bài học hành động. | Học sinh với việc giữ gìn di tích ở địa phương. |
| 4 | Phân tích bài thơ trào phúng | Đối tượng và nội dung trào phúng; thủ pháp gây cười; ý nghĩa. | Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu. |
| 5 | Nghị luận về một thói xấu | Giải thích, biểu hiện, tác hại, nguyên nhân; thái độ phê phán rõ; đối thoại; cách khắc phục. | Thói khoe khoang trên mạng xã hội. |
Câu 6 (trang 124): Điểm chung khi thực hiện các bước nói và nghe
Nêu những điểm chung trong việc thực hiện các bước của hoạt động nói và nghe ở năm bài học trong học kì I.
Trả lời:
Năm đề nói (giới thiệu một cuốn truyện lịch sử; ý kiến về một sản phẩm văn hóa truyền thống; thảo luận về trách nhiệm với cộng đồng; ý nghĩa của tiếng cười; một thói xấu) đều đi qua ba bước giống nhau:
- Trước khi nói: xác định đề tài, mục đích, người nghe; tìm ý, lập dàn ý; chuẩn bị dẫn chứng, tranh ảnh.
- Trình bày: nói theo dàn ý; giọng rõ, nhìn người nghe; thảo luận thì nghe hết ý bạn rồi mới đáp.
- Sau khi nói: trao đổi, trả lời câu hỏi; người nghe nhận xét theo tiêu chí (nội dung, cách trình bày, thái độ); người nói tự rút kinh nghiệm.
Phiếu học tập số 1: Chiều hôm nhớ nhà (trang 125–127)
Bài thơ Nôm của Bà Huyện Thanh Quan, cùng tác giả với Qua Đèo Ngang (thực hành đọc Bài 2):
Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn,
Tiếng ốc xa đưa vẳng trống đồn.
Gác mái ngư ông về viễn phố,
Gõ sừng mục tử lại cô thôn.
Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi,
Dặm liễu sương sa khách bước dồn.
Kẻ chốn Chương Đài người lữ thứ,
Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn.
Đọc – chọn phương án đúng
Câu 1 (trang 125): Nhận định đúng về thể thơ của Chiều hôm nhớ nhà
Nhận định nào sau đây đúng với bài thơ Chiều hôm nhớ nhà? A. Đây là bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật. B. Đây là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật. C. Đây là bài thơ ngũ ngôn bát cú Đường luật. D. Đây là bài thơ ngũ ngôn tứ tuyệt Đường luật.
Trả lời:
A – tám câu, mỗi câu bảy chữ.
Câu 2 (trang 126): Yếu tố không giúp nhận biết thể thơ
Yếu tố nào sau đây không có tác dụng giúp ta nhận biết thể thơ của Chiều hôm nhớ nhà? A. Cách gieo vần, ngắt nhịp trong bài thơ. B. Tính chất đối của một số cặp câu thơ. C. Biện pháp tu từ được sử dụng trong bài thơ. D. Số tiếng trong mỗi câu thơ và số câu trong bài thơ.
Trả lời:
C – biện pháp tu từ có ở mọi thể thơ, không phải dấu hiệu thi luật.
Câu 3 (trang 126): Nghệ thuật đối ở những cặp câu nào
Nghệ thuật đối được thể hiện ở những cặp câu thơ nào? A. Cặp câu 1 – 2 và 7 – 8. B. Cặp câu 1 – 2 và 3 – 4. C. Cặp câu 3 – 4 và 5 – 6. D. Cặp câu 5 – 6 và 7 – 8.
Trả lời:
C – hai câu thực (gác mái ngư ông / gõ sừng mục tử) và hai câu luận (ngàn mai gió cuốn / dặm liễu sương sa) đối nhau từng chữ.
Câu 4 (trang 126): Những câu có tiếng hiệp vần
Những câu nào trong bài thơ có tiếng hiệp vần? A. Các câu 1 – 3 – 5 – 7 – 8. B. Các câu 1 – 2 – 4 – 6 – 8. C. Các câu 1 – 2 – 3 – 4 – 5. D. Các câu 4 – 5 – 6 – 7 – 8.
Trả lời:
B – vần “ôn”: hôn, đồn, thôn, dồn, ôn.
Câu 5 (trang 126): Biện pháp tu từ ở hai câu Gác mái ngư ông… Gõ sừng mục tử…
Biện pháp tu từ nào được tác giả sử dụng ở hai câu thơ sau? Gác mái ngư ông về viễn phố, / Gõ sừng mục tử lại cô thôn. A. So sánh. B. Nhân hoá. C. Đảo ngữ. D. Nói quá.
Trả lời:
C – hành động gác mái, gõ sừng được đặt lên trước chủ thể ngư ông, mục tử, nhấn vào nhịp sống đang khép lại lúc chiều tà.
Câu 6 (trang 126): Mối liên hệ giữa cảnh thiên nhiên và bức tranh sinh hoạt
Trong bài thơ, cảnh thiên nhiên và bức tranh sinh hoạt của con người có mối liên hệ như thế nào? A. Cảnh thiên nhiên làm nền để tôn lên vẻ đẹp bức tranh sinh hoạt của con người. B. Cảnh thiên nhiên và bức tranh sinh hoạt hoà điệu với nhau, cùng thể hiện nỗi niềm của nhà thơ. C. Cảnh thiên nhiên có sắc thái riêng, không liên quan gì đến bức tranh sinh hoạt của con người. D. Bức tranh sinh hoạt làm nền để tôn lên vẻ đẹp đượm buồn của bức tranh thiên nhiên.
Trả lời:
B – cảnh chiều chạng vạng và cảnh người về nhà cùng gợi nỗi nhớ nhà của người lữ khách.
Đọc – trả lời câu hỏi
Câu 1 (trang 126): Căn cứ khẳng định Chiều hôm nhớ nhà là bài thơ trữ tình
Dựa vào đâu để có thể khẳng định Chiều hôm nhớ nhà là một bài thơ trữ tình?
Trả lời:
Bài thơ không kể một câu chuyện mà bộc lộ trực tiếp cảm xúc của chủ thể trữ tình: nhan đề đã nói “nhớ nhà”; cảnh vật được chọn để gợi tâm trạng; hai câu kết lộ diện người lữ thứ với nỗi lòng không biết tỏ cùng ai. Toàn bài là dòng cảm xúc buồn, cô đơn của người xa quê lúc chiều tối.
Câu 2 (trang 126): Hình ảnh làm nổi bật nhan đề
Những hình ảnh nào trong bài thơ có tác dụng làm nổi bật nhan đề Chiều hôm nhớ nhà?
Trả lời:
Hình ảnh làm rõ chữ chiều hôm: trời bảng lảng bóng hoàng hôn, tiếng tù và và tiếng trống đồn vọng xa, sương sa trên dặm liễu. Hình ảnh làm rõ chữ nhớ nhà: ông chài gác mái chèo về bến, trẻ chăn trâu gõ sừng về xóm, chim bay mỏi về rừng mai, khách bước vội trên đường, và người lữ thứ đối diện với Chương Đài (quê nhà).
Câu 3 (trang 126): Cảm nhận về phong cảnh thiên nhiên và bức tranh sinh hoạt
Em cảm nhận như thế nào về phong cảnh thiên nhiên và bức tranh sinh hoạt của con người được khắc hoạ trong bài thơ?
Trả lời:
Thiên nhiên mang vẻ đẹp cổ điển, nhuốm buồn: ánh chiều mờ nhạt, rừng mai, dặm liễu, gió cuốn, sương sa; không gian rộng mà vắng. Bức tranh sinh hoạt thưa thớt, toàn những bóng người lẻ loi đang kết thúc một ngày: ông chài, trẻ chăn trâu, người khách bộ hành. Cảnh có âm thanh (tiếng ốc, trống đồn) nhưng âm thanh xa vắng càng làm không gian thêm hiu quạnh. Cảnh yên bình nhưng nhìn bằng mắt người xa nhà nên thấm buồn.
Câu 4 (trang 126): Tâm trạng của tác giả
Tâm trạng của tác giả thể hiện như thế nào trong bài thơ?
Trả lời:
Tâm trạng chuyển dần từ bâng khuâng trước cảnh chiều sang nhớ nhà da diết và cuối cùng là cô đơn. Hai câu kết đặt hai nơi chốn cách xa nhau (Chương Đài – nơi quê nhà, lữ thứ – đất khách), rồi bật ra câu hỏi không có lời đáp: biết tỏ cùng ai nỗi buồn vui của mình.
Câu 5 (trang 126): Nhận xét về cách dùng từ ngữ qua các chú thích
Đọc các chú thích trong văn bản, em có nhận xét gì về cách dùng từ ngữ của tác giả?
Trả lời:
Tác giả dùng nhiều từ Hán Việt (ngư ông, viễn phố, mục tử, cô thôn, lữ thứ, hàn ôn) và điển cố Chương Đài, kết hợp với từ thuần Việt, từ láy (bảng lảng). Cách dùng từ ấy tạo giọng thơ trang trọng, cổ kính, hàm súc, hợp với thể Đường luật, nhưng vẫn gần gũi nhờ những hình ảnh làng quê Việt (tiếng tù và, trẻ chăn trâu gõ sừng).
Viết
Viết (trang 127): Đoạn văn phân tích cảnh và tình trong Chiều hôm nhớ nhà
Viết đoạn văn (khoảng 10 – 15 câu) phân tích cảnh và tình trong bài thơ Chiều hôm nhớ nhà của Bà Huyện Thanh Quan.
Trả lời:
Đoạn văn tham khảo (11 câu):
Trong Chiều hôm nhớ nhà, Bà Huyện Thanh Quan không gọi tên nỗi buồn ngay từ đầu mà để nó thấm dần qua từng nét cảnh. Câu mở đặt người đọc vào khoảnh khắc trời chuyển tối, ánh sáng chỉ còn bảng lảng, mờ mờ. Âm thanh tù và, trống đồn vọng lại từ xa không làm cảnh vui lên mà càng gợi sự xa cách. Hai câu thực đảo động từ lên trước: ông chài gác mái chèo, trẻ chăn trâu gõ sừng, ai cũng đang trên đường về nhà. Hai câu luận mở rộng sang thiên nhiên: chim bay mỏi về rừng mai, khách bước dồn dưới sương sa, phép đối làm nhịp thơ như chậm lại vì mỏi mệt. Đến đây, cảnh đã mang sẵn tâm trạng của người nhìn cảnh. Mọi sinh vật đều có nơi để về, chỉ riêng người lữ thứ vẫn ở đất khách. Hai câu kết vì thế đặt Chương Đài nơi quê nhà cạnh chốn trọ xa xôi. Câu hỏi cuối không cần trả lời, nó cho thấy nỗi cô đơn khi không có ai để sẻ chia chuyện vui buồn. Cảnh và tình hòa vào nhau theo lối tả cảnh ngụ tình quen thuộc của thơ Đường luật, nhưng chất liệu lại rất Việt. Bài thơ để lại một nỗi buồn kín đáo, trang nhã mà ai từng xa nhà đều thấy mình trong đó.
Nói và nghe
Nói và nghe (trang 127): Thảo luận – Giữ gìn tiếng nói của cha ông phải chăng cũng là một cách thể hiện lòng yêu nước?
Giữ gìn tiếng nói của cha ông phải chăng cũng là một cách thể hiện lòng yêu nước? a. Chuẩn bị nội dung để thảo luận về đề tài trên. b. Tập luyện thảo luận trên cơ sở các nội dung đã chuẩn bị.
Trả lời:
a. Nội dung chuẩn bị (đồng tình):
- Giải thích: tiếng nói của cha ông là tiếng Việt cùng thành ngữ, ca dao, cách nói của từng vùng; giữ gìn là dùng đúng, trong sáng và trân trọng nó.
- Lí lẽ, bằng chứng: qua nghìn năm Bắc thuộc người Việt vẫn giữ tiếng nói nên giữ được bản sắc; chữ Nôm và những bài thơ như Chiều hôm nhớ nhà là minh chứng; nhiều gia đình Việt ở nước ngoài vẫn mở lớp dạy tiếng Việt cho con.
- Ý kiến trái chiều: có bạn cho rằng học ngoại ngữ mới cần. Đáp: ngoại ngữ cần, nhưng không thay được tiếng mẹ đẻ.
- Việc làm: nói, viết đúng chính tả; hạn chế chen từ nước ngoài, viết tắt tùy tiện.
b. Khi tập: phân vai điều phối, thư kí; mỗi người nói 1–2 phút có dẫn chứng; nhắc lại ý bạn trước khi phản biện; thư kí chốt các ý thống nhất.
Phiếu học tập số 2: Một cuộc đấu vật (trang 127–129)
Đoạn trích lấy từ Trên sông truyền hịch của Hà Ân, nhan đề do người biên soạn đặt. Trong lúc Trần Quốc Tuấn ngồi với Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc, một chàng trai chừng mười bảy xin tranh giải nhất, vật sáu keo với đô Trâu (tay chân của Ích Tắc) và thắng; đó là Yết Kiêu.
Đọc – chọn phương án đúng
Câu 1 (trang 128): Yếu tố không giúp nhận biết đặc điểm truyện lịch sử
Yếu tố nào không có tác dụng giúp em nhận biết đoạn trích trên đây mang những đặc điểm của thể loại truyện lịch sử? A. Sự kiện được kể lại. B. Ngôi kể trong đoạn trích. C. Nhân vật trong câu chuyện. D. Ngôn ngữ nhân vật.
Trả lời:
B – ngôi kể có ở mọi truyện; còn sự kiện, nhân vật lịch sử (Trần Quốc Tuấn, Yết Kiêu) và lời lẽ hợp thời đại (đại vương, bạ tịch, gia nô) mới là dấu hiệu của truyện lịch sử.
Câu 2 (trang 128): Câu chuyện xảy ra vào thời nào
Đoạn trích kể lại câu chuyện xảy ra vào thời nào ở nước ta? A. Thời nhà Lý. B. Thời nhà Trần. C. Thời nhà Lê. D. Thời nhà Nguyễn.
Trả lời:
B – có Trần Quốc Tuấn, Trần Ích Tắc, Yết Kiêu.
Câu 3 (trang 128): Câu không đúng với nhân vật đô Trâu
Câu nào sau đây không đúng với nhân vật đô Trâu? A. Một kẻ nguy hiểm trong tay Trần Ích Tắc. B. Một đô vật có tinh thần thượng võ. C. Một đô vật quen giật giải nhất trong các hội vật. D. Một kẻ kiêu ngạo đã phải nếm mùi thất bại.
Trả lời:
B – đô Trâu từng vật chết nhiều hào kiệt theo ý Ích Tắc, lại khinh thường đối thủ, không có tinh thần thượng võ.
Câu 4 (trang 129): Câu cuối cho biết cuộc đấu vật diễn ra lúc nào
Câu “Bây giờ Yết Kiêu đứng kia, ngay bên cạnh ông.” cho biết cuộc đấu vật diễn ra vào lúc nào? A. Cuộc đấu vật đang diễn ra. B. Cuộc đấu vật vừa mới kết thúc. C. Cuộc đấu vật từng diễn ra trước đây. D. Cuộc đấu vật chưa diễn ra.
Trả lời:
C – từ bây giờ kéo người đọc về hiện tại; trận vật là chuyện Trần Quốc Tuấn đang nhớ lại.
Câu 5 (trang 129): Sắc thái của từ tênh hênh
Trong câu “Đô Trâu đã bị quật ngã tênh hênh trên mặt đất.”, từ tênh hênh được dùng với sắc thái gì? A. Cảm phục. B. Ngợi ca. C. Giễu cợt. D. Thông cảm.
Trả lời:
C – từ láy gợi tư thế phơi ra, lố bịch của kẻ vừa kiêu ngạo.
Câu 6 (trang 129): Câu khái quát đúng nội dung đoạn trích
Câu nào sau đây khái quát đúng nội dung của đoạn trích? A. Đoạn trích tái hiện một lễ hội văn hoá truyền thống ở làng xã của nước ta ngày trước. B. Đoạn trích miêu tả một trận đấu vật đầy kịch tính, qua đó cho thấy rõ bản chất của các nhân vật. C. Đoạn trích đề cao tinh thần thượng võ trong truyền thống đánh giặc giữ nước của dân tộc. D. Đoạn trích làm nổi bật khả năng của Trần Quốc Tuấn trong việc thu phục người tài.
Trả lời:
B – các phương án khác chỉ đúng một khía cạnh.
Đọc – trả lời câu hỏi
Câu 1 (trang 129): Ghi tuần tự các sự việc
Hãy ghi tuần tự các sự việc được kể trong đoạn trích.
Trả lời:
- Trần Quốc Tuấn đang uống rượu với Chiêu Quốc Vương thì một bô lão vào báo có người lạ xin tranh giải nhất.
- Ông cụ lo người ấy còn nhỏ tuổi, sẽ bị đô Trâu vật chết; Trần Quốc Tuấn bảo khuyên tranh giải thấp hơn.
- Chàng trai nhất định đòi giải nhất; Trần Quốc Tuấn cho vào, tự ra sới cầm trống trịch, Ích Tắc cũng ra xem.
- Người kể cho biết đô Trâu là tay chân Ích Tắc dùng để hại hào kiệt ở lộ Đà Giang.
- Trận đấu sáu keo: đô Trâu dùng đòn cao thất bại, suýt bị móc khố quật ngã, chuyển sang đòn thấp, cuối cùng bị quật ngã bằng một đòn cao.
- Trần Quốc Tuấn thu nhận chàng trai vào đội gia nô; đó là Yết Kiêu, nay đang đứng cạnh ông.
Câu 2 (trang 129): Ngôi kể và những nhân vật người kể không có thiện cảm
Câu chuyện trong đoạn trích được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy? Qua lời kể, em nhận thấy người kể chuyện không có thiện cảm với những nhân vật nào?
Trả lời:
Người kể ở ngôi thứ ba, giấu mặt. Người kể tỏ ra không ưa đô Trâu (gọi là y, tả là nôn nóng, khinh thường địch thủ, bị quật ngã tênh hênh) và Trần Ích Tắc (nuôi đô vật để hại người không chịu theo mình, ngồi xem mà lặng thinh).
Câu 3 (trang 129): Những cặp nhân vật đối lập và tác dụng
Những cặp nhân vật nào trong đoạn trích có sự đối lập nhau? Sự đối lập đó có tác dụng làm nổi bật điều gì?
Trả lời:
| Cặp nhân vật | Đối lập ở điểm nào |
|---|---|
| Yết Kiêu – đô Trâu | Trẻ, hồn nhiên, nhanh nhẹn, bình tĩnh, gan lì – to xác, nôn nóng, khinh địch, quen dùng sức hại người. |
| Trần Quốc Tuấn – Trần Ích Tắc | Trọng người tài, cười xòa, tự ra cầm trống – nuôi tay chân hại người, lạnh lùng không hé răng. |
Tác dụng: làm nổi bật tài năng, bản lĩnh của Yết Kiêu và tấm lòng biết dùng người của Trần Quốc Tuấn; đồng thời phơi bày sự kiêu ngạo, tàn nhẫn của đô Trâu và tâm địa của Ích Tắc.
Câu 4 (trang 129): Sắc thái nghĩa của cụm từ thằng bé, thử thay từ khác
Trong đoạn trích, tác giả nhiều lần dùng cụm từ thằng bé để chỉ Yết Kiêu – một chàng trai trạc mười bảy tuổi. Theo em, cụm từ thằng bé được sử dụng ở đây có sắc thái nghĩa như thế nào? Thử tìm từ ngữ khác thay thế và rút ra nhận xét.
Trả lời:
Thằng bé ở đây mang sắc thái thân mật, trìu mến, có chút ngạc nhiên, thích thú của người lớn trước một người trẻ dám làm việc lớn; nó cũng nhấn vào sự non tuổi để đối lập với đô Trâu lừng lẫy. Nếu thay bằng chàng trai, chàng đô vật trẻ thì câu văn trang trọng hơn nhưng mất đi vẻ hồn nhiên và cái nhìn yêu mến của người kể; trận thắng cũng bớt bất ngờ.
Câu 5 (trang 129): Ý nghĩa chi tiết Trần Quốc Tuấn thu nhận Yết Kiêu
Theo em, chi tiết Trần Quốc Tuấn thu nhận Yết Kiêu vào đội quân gia nô của mình nói lên điều gì?
Trả lời:
Chi tiết cho thấy Trần Quốc Tuấn biết nhìn người và trọng người tài, không câu nệ tuổi tác hay xuất thân; ông đang lo gom nhân tài cho cuộc chiến chống quân Mông – Nguyên sắp tới. Từ đây Yết Kiêu, một chàng trai vô danh, trở thành người dưới trướng Hưng Đạo Vương.
Viết
Viết (trang 129): Tìm ý, lập dàn ý và viết mở bài cho đề Một chuyến tham quan thú vị
Thực hiện việc tìm ý, lập dàn ý và viết phần Mở bài cho đề tài: Một chuyến tham quan thú vị.
Trả lời:
Tìm ý (chuyến về khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc): đi khi nào, với ai, vì sao; thăm những điểm nào, theo thứ tự nào; điều gì thú vị nhất; học được gì.
Dàn ý: Mở bài – giới thiệu chuyến đi, ấn tượng chung. Thân bài – lên đường; đền Kiếp Bạc thờ Hưng Đạo Vương, nghe kể về các gia tướng như Yết Kiêu, Dã Tượng; leo núi Côn Sơn, Giếng Ngọc, Bàn cờ Tiên; hoạt động của đoàn. Kết bài – cảm xúc khi ra về, điều hiểu thêm về thời Trần.
Mở bài tham khảo: Học xong Hịch tướng sĩ, tôi cứ tò mò về nơi người ta thờ Trần Hưng Đạo. Cuối tháng Mười một, lớp tôi được về khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc. Chỉ một ngày thôi, nhưng chuyến đi làm những trang sử trong sách bỗng có tiếng chuông, mùi trầm và cả những bậc đá mòn dưới chân.
Nói và nghe (trang 129): Chuẩn bị bài nói – Kiêu căng và hiếu thắng, những thói xấu cần tránh
Thực hiện việc chuẩn bị cho bài nói với đề tài: Kiêu căng và hiếu thắng – những thói xấu cần tránh.
Trả lời:
- Mở đầu: nhắc đô Trâu khinh một chàng trai trẻ rồi ngã tênh hênh.
- Giải thích: kiêu căng là coi mình hơn hẳn mọi người; hiếu thắng là việc gì cũng phải hơn, thua không chịu được.
- Biểu hiện, tác hại: gạt bỏ góp ý, cãi bằng được, chê bạn khi thắng, đổ lỗi khi thua; dễ mất bạn, chủ quan nên thất bại.
- Đối thoại: hiếu thắng có giúp cố gắng không? Cần phân biệt ý chí tiến bộ với thói muốn hơn người bằng mọi giá.
- Cách khắc phục: tự đánh giá đúng mình, học từ người khác, biết chúc mừng người thắng.
Đề kiểm tra cuối học kì I Ngữ văn 8 tham khảo (tự soạn, có đáp án)
Đề do Văn VN biên soạn, 90 phút. Ngữ liệu: bài thơ Nôm Thu ẩm (Uống rượu mùa thu) của Nguyễn Khuyến, cùng chùm thơ thu với Thu điếu.
I. Đọc hiểu (4 điểm)
Năm gian nhà cỏ thấp le te,
Ngõ tối đêm sâu đóm lập loè.
Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt,
Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.
Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?
Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe.
Rượu tiếng rằng hay, hay chẳng mấy.
Độ năm ba chén đã say nhè.
(Nguyễn Khuyến, Thu ẩm, theo Thơ văn Nguyễn Khuyến, NXB Văn học, 1971)
Câu 1. Bài thơ được viết theo thể nào? A. Thất ngôn tứ tuyệt B. Thất ngôn bát cú Đường luật C. Song thất lục bát D. Ngũ ngôn
Câu 2. Các tiếng hiệp vần trong bài là: A. te, loè, loe, hoe, nhè B. te, nhạt, ngắt, mấy C. cỏ, giậu, trời, rượu D. loè, khói, trăng, lão
Câu 3. Từ nào sau đây là từ tượng hình? A. nhà cỏ B. lập loè C. da trời D. năm ba
Câu 4. Chỉ ra cặp câu đối nhau ở phần thực (câu 3–4) và nêu tác dụng.
Câu 5. Câu thơ Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt? thuộc kiểu câu gì xét theo mục đích? Câu ấy có tác dụng gì?
Câu 6. Theo em, vì sao nhà thơ nói rượu hay chẳng mấy mà chỉ năm ba chén đã say? Trả lời trong 4–5 câu.
II. Viết (6 điểm)
Chọn một trong hai đề:
Đề 1. Viết bài văn phân tích bài thơ Thu ẩm của Nguyễn Khuyến.
Đề 2. Viết bài văn nghị luận về thói ích kỉ trong lối sống của một bộ phận người trẻ hiện nay.
Đáp án và hướng dẫn chấm
| Câu | Đáp án / gợi ý | Điểm |
|---|---|---|
| 1 | B. Tám câu, mỗi câu bảy chữ, có đối ở câu 3–4, 5–6. | 0,5 |
| 2 | A. Vần e/oe rơi vào câu một, hai, bốn, sáu, tám. | 0,5 |
| 3 | B. Lập loè gợi ánh sáng đom đóm lúc tỏ lúc mờ. | 0,5 |
| 4 | Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt đối với Làn ao lóng lánh bóng trăng loe: lưng giậu – làn ao, phất phơ – lóng lánh, khói nhạt – trăng loe. Tác dụng: dựng cảnh đêm thu làng quê vừa mờ ảo vừa lấp lánh, cân đối, hài hòa; cho thấy cái nhìn tinh tế của nhà thơ. | 0,5 |
| 5 | Câu nghi vấn dùng như câu hỏi tu từ (không nhằm hỏi): bộc lộ sự ngỡ ngàng trước sắc trời thu xanh thẳm, đồng thời gợi nỗi buồn đối lập với đôi mắt già đỏ hoe ở câu sau. | 1,0 |
| 6 | Nêu được: nhà thơ say không vì rượu mạnh mà vì lòng nặng tâm sự (buồn thời thế, tuổi già, cô đơn); cách nói tự giễu nhẹ nhàng che giấu nỗi buồn; liên hệ với tâm trạng trong Thu điếu. Diễn đạt mạch lạc. | 1,0 |
| Viết | Đề 1: cảnh đêm thu (bốn câu đầu), tâm trạng (bốn câu cuối) gắn với vần, đối, từ tượng hình, câu hỏi tu từ. Đề 2: giải thích, biểu hiện, tác hại, nguyên nhân, đối thoại, giải pháp. Chấm: đúng kiểu bài, bố cục (1,0); nội dung, dẫn chứng (3,5); diễn đạt (1,0); sáng tạo (0,5). | 6,0 |
Xem thêm:
- Soạn bài Thu điếu và Qua Đèo Ngang (thơ Đường luật, Bài 2)
- Soạn bài Lá cờ thêu sáu chữ vàng (truyện lịch sử thời Trần, Bài 1)
- Soạn bài Hịch tướng sĩ (Bài 3)
- Mục lục Ngữ văn 8 Kết nối tri thức
- Ôn tập học kì II Ngữ văn 8 Kết nối tri thức (trang 128–133)