Soạn bài Về hình tượng bà Tú trong bài Thương vợ – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo

Chia sẻ một vài suy nghĩ, cảm nhận của em về bài thơ Thương vợ (Trần Tế Xương).

Trả lời:

• Điều làm em xúc động trước hết là một nhà nho lại dám làm thơ kể công cho vợ. Trong xã hội phong kiến trọng nam khinh nữ, đó là điều hiếm có. Tú Xương nhìn thấy, ghi nhận và biết ơn từng giọt mồ hôi của bà Tú.
• Bà Tú trong thơ vất vả mà đẹp: quanh năm buôn bán nơi bãi sông chênh vênh, lặn lội như thân cò, chấp nhận mọi nhọc nhằn mà không kêu ca.
• Bài thơ còn là tiếng tự trách của ông Tú. Ông tự xếp mình ngang hàng với những đứa con cần vợ nuôi, rồi tự chửi mình là người chồng hờ hững. Tiếng cười tự trào ấy khiến tình thương vợ càng chân thật.
• Em cũng thích giọng thơ vừa trang trọng của thể Đường luật vừa dân dã nhờ cách dùng thành ngữ, hình ảnh ca dao (thân cò, một duyên hai nợ, năm nắng mười mưa).

Xác định một số từ ngữ, câu văn cho thấy cảm nhận, đánh giá chủ quan của người viết trong đoạn văn này.

Trả lời: Có thể kể những từ ngữ, câu văn mang dấu ấn đánh giá riêng của Chu Văn Sơn:

• Cụm từ gọi tên thời đại “thời buổi Tây Tàu nhộn nhạo”: chữ nhộn nhạo cho thấy thái độ không mấy thiện cảm với xã hội lúc ấy.
• Câu “Không còn đâu cảnh thơ mộng” kèm câu thơ xưa về cảnh chồng đọc sách, vợ quay tơ: bày tỏ sự nuối tiếc.
• Hình ảnh bà Tú bị thời buổi “ném ra ngoài cuộc đời phiền tạp”: động từ ném gợi sự thô bạo, bất lực, thể hiện niềm thương cảm.
• Câu khép đoạn: “Bươn chải đã thành số phận của bà.” Đây là lời kết luận mang cảm xúc xót xa của người viết.

Tác giả so sánh câu thơ “Lặn lội thân cò khi quãng vắng” với câu ca dao “Cái cò lặn lội bờ sông” nhằm mục đích gì?

Trả lời:

• Làm rõ nguồn gốc hình ảnh: thân cò của Tú Xương có gốc từ hình tượng con cò trong ca dao, vốn là biểu tượng của người phụ nữ nông thôn lam lũ. Nhờ đó, bà Tú được đặt vào dòng chảy truyền thống của những người phụ nữ Việt chịu thương chịu khó.
• Chỉ ra nét riêng: con cò ca dao còn gánh gạo đưa chồng trong tiếng khóc nỉ non, còn bà Tú thì nhẫn nại, im lặng, không một lời than. Tiếng nỉ non, nếu có, lại là tiếng lòng của người chồng thương vợ.
• Tô đậm nỗi vất vả: chữ quãng vắng gợi không gian heo hút, nhiều bất trắc; đặt cạnh ca dao, người đọc càng thấm cái cực nhọc mà bà Tú gánh mỗi ngày và cả đời.

Xác định cách trình bày vấn đề khách quan và cách trình bày vấn đề chủ quan trong đoạn đầu tiên.

Trả lời:

Hai cách trình bày đan cài: thông tin khách quan làm nền cho lời đánh giá, còn lời đánh giá chủ quan giúp thông tin có hồn, khơi niềm thương cảm ở người đọc.

Vẽ sơ đồ thể hiện mối quan hệ giữa luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng trong văn bản.

Trả lời: Em có thể vẽ sơ đồ hình cây theo các tầng sau (luận đề ở gốc, bốn nhánh luận điểm, mỗi nhánh có lí lẽ và bằng chứng):

• Luận đề: chân dung bà Tú qua bài thơ của Tú Xương.
  • Luận điểm 1 – Bà Tú trong kiểu gia đình nhà nho giữa thời thế đổi thay.
    • Lí lẽ: gia đình nhà nho trọng danh vị, vợ nuôi chồng học; thời thế nhộn nhạo khiến nền nếp ấy lung lay, bà Tú phải ra đời bươn chải.
    • Bằng chứng: câu thơ xưa về cảnh vợ chồng đọc sách, quay tơ; cảnh phố nửa làng ở Vị Xuyên.
  • Luận điểm 2 – Hai câu đề: cả một kiếp người hiện lên.
    • Lí lẽ: thời gian vòng tròn (quanh năm) và không gian chênh vênh (mom sông) cùng làm nặng gánh của bà; cách đếm chồng như đếm con cho thấy ông Tú tự hạ mình; chữ đủ chứa bao đắng đót.
    • Bằng chứng: hai câu đề; nhận xét tinh tế của Xuân Diệu về cách đếm chồng.
  • Luận điểm 3 – Hai câu thực: bà Tú giữa chợ đời, đảm đang, tảo tần.
    • Lí lẽ: chỗ vắng thì cực, chỗ đông thì nhục; bà nhẫn nại hơn con cò trong ca dao.
    • Bằng chứng: các chữ thân cò, lặn lội, eo sèo, quãng vắng; hai câu ca dao về con cò gánh gạo đưa chồng.
  • Luận điểm 4 – Hai câu luận: bà Tú trong gia đình, thủy chung, thảo hiền.
    • Lí lẽ: âu đành phận là cách chấp nhận điềm tĩnh, rộng lượng; dám quản công là không than thân, lặng lẽ gánh vác; từ đó khái quát vẻ đẹp con người bổn phận, xả kỉ vị tha.
    • Bằng chứng: hai câu luận với các thành ngữ một duyên hai nợ, năm nắng mười mưa.

Em ấn tượng với lí lẽ, bằng chứng nào nhất? Lí lẽ và bằng chứng ấy đã làm sáng tỏ luận đề như thế nào?

Trả lời: Em ấn tượng nhất với đoạn phân tích câu thơ “Nuôi đủ năm con với một chồng”. Chu Văn Sơn dựa vào phát hiện của Xuân Diệu: con thì đếm được, còn người chồng duy nhất cớ sao cũng bị đem ra đếm? Đặt số từ một trước danh từ chồng, nhà thơ tự xếp mình vào hàng những đứa con mà vợ phải nuôi. Rồi ông giảng tiếp chữ đủ: đủ về số lượng, về thành phần, đủ cả mọi nhu cầu, mọi hơn thua. Cuối cùng là hình ảnh chiếc đòn gánh: một đầu năm đứa con, một đầu ông chồng, và chữ chồng nằm cuối câu như làm đầu gánh trĩu xuống. Lí lẽ ấy làm sáng tỏ luận đề ở hai mặt: bà Tú gánh một gánh nặng quá sức, và người chồng nhận ra điều đó với biết bao hổ thẹn và xót thương. Từ một câu thơ, cả hình tượng bà Tú lẫn tấm lòng ông Tú hiện ra rõ nét.

Tác giả bài viết cho rằng hai câu đề bài thơ Thương vợ là “cặp câu hay nhất” của bài thơ. Em có đồng tình với ý kiến này không? Vì sao?

Trả lời:

• Em đồng tình, vì chỉ với mười bốn chữ, hai câu đề đã gói được cả hoàn cảnh, công việc, gánh nặng và tình cảm:
  • Câu đầu cho biết thời gian lao động (quanh năm, không có ngày nghỉ), nơi làm việc (mom sông, một mỏm đất nhô ra chênh vênh) và nghề nghiệp (buôn bán) của bà Tú.
  • Câu sau giải thích vì sao bà phải vất vả như thế: “Nuôi đủ năm con với một chồng”. Cách đếm chồng bộc lộ nỗi tự giễu và sự biết ơn của ông Tú.
  • Những câu sau trong bài chủ yếu triển khai, tô đậm điều mà hai câu đề đã phác họa đầy đủ.
• Tuy vậy, em nghĩ mỗi người có thể có lựa chọn riêng. Nhiều bạn thích hai câu kết, nơi ông Tú tự trách mình hờ hững, vì đó là lời tự phê phán thẳng thắn hiếm thấy. Nhưng xét về độ nén chữ, sức gợi hình và chiều sâu cảm xúc, hai câu đề vẫn nổi bật nhất.

Theo em, suốt đời hi sinh cho chồng cho con có phải là bổn phận của người phụ nữ? Hãy tìm những ví dụ trong thực tế cuộc sống để làm sáng tỏ ý kiến của mình.

Trả lời:

• Theo em, không nên coi đó là bổn phận bắt buộc của riêng người phụ nữ. Đức hi sinh là phẩm chất rất đẹp, và hình tượng bà Tú đáng trân trọng chính vì bà tự nguyện gánh vác. Nhưng nếu biến hi sinh thành nghĩa vụ áp đặt lên một giới, ta vô tình coi những thiệt thòi của người phụ nữ là lẽ đương nhiên.
• Gia đình là trách nhiệm chung. Ngày nay, nhiều ông bố cùng nấu ăn, đưa đón con, chăm con ốm; việc nhà được chia theo khả năng chứ không theo giới. Chẳng hạn, có những gia đình mà người bố đi họp phụ huynh, kèm con học mỗi tối vì người mẹ làm ca đêm ở bệnh viện.
• Phụ nữ cũng có quyền theo đuổi ước mơ. Nhiều nhà khoa học, bác sĩ, doanh nhân nữ vừa chăm lo gia đình vừa thành công trong công việc nhờ được chồng con chia sẻ. Giải thưởng Kovalevskaia dành cho các nhà khoa học nữ ở nước ta là minh chứng cho những đóng góp ấy.
• Hi sinh vẫn cần được ghi nhận. Những người mẹ bán hàng ở chợ, chạy xe ôm, làm công nhân để nuôi con ăn học vẫn đang sống như bà Tú. Điều họ xứng đáng nhận không phải là câu nói rằng đó là bổn phận, mà là lời cảm ơn và sự sẻ chia, như cách Tú Xương đã làm cả một bài thơ để thương vợ.