Phân tích Ý nghĩa văn chương (Hoài Thanh) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Văn chương có ý nghĩa gì với con người? Năm 1936, nhà phê bình Hoài Thanh đã trả lời câu hỏi ấy bằng một bài viết ngắn mà giàu sức thuyết phục: Ý nghĩa văn chương.

Ông mở đầu bằng câu chuyện về một nhà thơ Ấn Độ thương xót con chim trúng thương đến bật khóc, và nỗi xót thương ấy sinh ra thơ ca. Từ câu chuyện mang màu huyền thoại, tác giả rút ra kết luận: “Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương cả muôn vật, muôn loài.” Muốn viết được, nhà văn phải có trái tim biết rung động trước nỗi đau của mọi sinh linh.

Tiếp đó, Hoài Thanh bàn về nhiệm vụ của văn chương. Cuộc đời có biết bao vẻ đẹp nhưng người ta vì miếng cơm manh áo mà bỏ lỡ. Nghệ sĩ là người khám phá và trao lại những vẻ đẹp ấy cho chúng ta. Vì thế, văn chương vừa là hình ảnh của cuộc sống, vừa “còn sáng tạo ra sự sống”, như Nguyễn Du đã làm cho nàng Kiều sống mãi trong lòng người đọc.

Cuối cùng, ông khẳng định công dụng lớn lao của văn chương: “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có”. Nếu thiếu văn chương, đời sống tâm hồn của loài người sẽ trở nên nghèo nàn biết bao.

Bằng lối viết vừa có lí lẽ chặt chẽ vừa giàu cảm xúc, Hoài Thanh đã giúp người đọc hiểu rằng văn chương sinh ra từ tình thương và có sứ mệnh nuôi dưỡng tình thương. Đọc bài viết, em càng thêm trân trọng những trang sách đã làm tâm hồn mình phong phú hơn.

Trong nền phê bình văn học Việt Nam hiện đại, Hoài Thanh là một cây bút đặc biệt: ông không chỉ phân tích văn chương bằng trí tuệ mà bằng cả tâm hồn. Bài nghị luận Ý nghĩa văn chương, viết từ năm 1936, kết tinh quan niệm ấy. Chỉ trong mấy trang ngắn, tác giả đã trả lời ba câu hỏi lớn: văn chương từ đâu mà có, văn chương làm gì và văn chương có ích gì.

Trước hết là câu hỏi về nguồn gốc. Thay vì định nghĩa khô khan, Hoài Thanh kể một câu chuyện: một nhà thơ Ấn Độ nhìn con chim bị thương giãy giụa bên chân, lòng đau như cắt, bật khóc, và tiếng khóc ấy làm nên thi ca. Tác giả tỉnh táo thừa nhận câu chuyện có thể hoang đường, nhưng ông tin vào ý nghĩa của nó. Từ đó, luận điểm được phát biểu gọn và chắc: “Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương cả muôn vật, muôn loài.” Chữ “cốt yếu” rất đáng chú ý: Hoài Thanh không phủ nhận những nguồn gốc khác, nhưng ông chỉ ra cái gốc quan trọng nhất. Ông còn đòi hỏi người viết phải biết đặt mình sang một bên để thấu hiểu thế giới. Một nhà văn chỉ biết đến mình sẽ không thể viết nên những trang thấm đẫm tình người.

Thứ hai, tác giả bàn đến việc văn chương phải làm. Ở đoạn này, ngòi bút Hoài Thanh trở nên đặc biệt đẹp. Ông ví cảnh trời và lòng người như một khu rừng sâu thẳm đầy hương sắc, còn người đời giống những khách vào rừng chỉ mải tìm cái ăn, bỏ qua bao điều kì thú. Hình ảnh so sánh ấy giúp người đọc hình dung rõ vai trò của nghệ thuật: vén tấm màn, chỉ cho ta thấy cái đẹp mà ta đã lướt qua. Hoài Thanh viết tiếp rằng khi hoàn thành sứ mệnh đó, người viết sẽ thoát khỏi cái tôi chật hẹp, và “Văn chương sẽ là hình dung của sự sống muôn hình vạn trạng.” Nhưng ông không dừng ở chức năng phản ánh. Văn chương “còn sáng tạo ra sự sống”: khi thế giới thực không đủ chỗ cho tình cảm dồi dào của mình, nhà văn tạo nên những thế giới khác. Dẫn chứng Nguyễn Du và Thúy Kiều thật đắt: người yêu Kiều nhất, hơn cả Kim Trọng, chính là Nguyễn Du, người đã trao cho nàng cả sự sống của mình. Lập luận này khép lại phần 1 bằng một kết luận thống nhất: dù phản ánh hay sáng tạo, gốc rễ của văn chương vẫn là tình yêu thương, sự vị tha.

Thứ ba là công dụng của văn chương. Hoài Thanh khẳng định: “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có”. Nhờ văn chương, cuộc đời nhỏ hẹp của mỗi cá nhân được nhân lên nghìn lần. Ông dẫn ý kiến cho rằng núi non, hoa cỏ chỉ thật sự đẹp từ khi thi sĩ ca ngợi chúng, và đồng tình rằng điều đó không quá đáng. Cảnh vật vẫn thế từ thuở có loài người, nhưng cách con người nhìn cảnh vật thì đổi thay theo những gì nhà văn đã viết. Để làm nổi bật vai trò của văn chương, ông dùng phép giả định: nếu xóa hết dấu vết của thi nhân, văn nhân trong lịch sử và trong tâm hồn con người thì “cái cảnh tượng nghèo nàn sẽ đến bực nào!”. Câu cảm thán chứa đựng cả nỗi lo lẫn niềm tin của tác giả. Ông còn mạnh dạn phản bác quan niệm cho rằng cái đẹp phải vô ích của trường phái nghệ thuật vị nghệ thuật, khẳng định cái đẹp vốn đã có ích bởi nó làm cho đời người sâu sắc, đẹp đẽ hơn.

Về nghệ thuật, Ý nghĩa văn chương là mẫu mực của lối nghị luận giàu chất văn. Bố cục mạch lạc, luận điểm rõ ràng; lí lẽ đi liền với dẫn chứng; giọng văn khi nhẹ nhàng kể chuyện, khi khẳng định dứt khoát, khi bộc lộ cảm xúc. Những hình ảnh như khu rừng sâu, tấm màn đen khiến những vấn đề lí luận trở nên gần gũi.

Gần một thế kỉ đã trôi qua, Ý nghĩa văn chương vẫn giữ nguyên giá trị. Bài viết nhắc người cầm bút phải viết bằng trái tim, và nhắc người đọc rằng mỗi trang văn hay là một món quà tinh thần quý giá.

Có những bài văn ngắn nhưng sống lâu trong ký ức nhiều thế hệ học trò. Ý nghĩa văn chương của Hoài Thanh là một bài như thế. Phân tích văn bản theo từng luận điểm, ta càng thấy rõ sự chặt chẽ trong tư duy và sự tinh tế trong cảm xúc của nhà phê bình.

Luận điểm thứ nhất khẳng định văn chương sinh ra từ lòng yêu thương. Hoài Thanh không vội đưa ra định nghĩa mà dẫn dắt người đọc qua một câu chuyện cổ Ấn Độ. Hình ảnh nhà thơ khóc trước con chim sắp chết, trái tim như đập cùng nhịp run rẩy của sinh linh bé nhỏ, là một bằng chứng hình tượng giàu sức gợi. Từ đó, ông đi đến nhận định trung tâm của cả phần mở đầu: “Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương cả muôn vật, muôn loài.” Lí lẽ đi kèm cho thấy yêu cầu đối với nhà văn: phải biết đặt mình sang một bên để hòa vào đời sống bên ngoài. Luận điểm này có giá trị nhân văn sâu sắc, bởi nó đặt tình thương lên hàng đầu trong sáng tạo nghệ thuật.

Luận điểm thứ hai làm rõ nhiệm vụ của văn chương: phản ánh và sáng tạo sự sống. Hoài Thanh dùng hình ảnh khu rừng để nói về thế giới quanh ta: phong phú, kì lạ nhưng bị con người bỏ quên vì gánh nặng mưu sinh. Nghệ sĩ là người dẫn đường, mượn lời văn, tiếng hát, bức tranh để mọi người cùng nhìn thấy. Nhưng văn chương không chỉ chép lại thực tại. Theo Hoài Thanh, văn chương “còn sáng tạo ra sự sống”, tạo nên những thế giới, những con người chưa có. Lấy Nguyễn Du làm ví dụ, ông cho thấy nhân vật văn học được sống nhờ tình yêu của chính người viết. Hai ý phản ánh và sáng tạo được thống nhất bằng một sợi chỉ đỏ là tình cảm, lòng vị tha.

Luận điểm thứ ba nêu công dụng của văn chương đối với con người. Câu văn then chốt “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có” có cấu trúc cân đối, dễ nhớ. Hoài Thanh chứng minh bằng thực tế: phần lớn những rung cảm của người đời nay trước thiên nhiên, cuộc sống là do người xưa có tài truyền lại. Cùng một cảnh núi non, người xưa và người nay nhìn không giống nhau, vì nhà văn đã biến cảm giác riêng của họ thành của chung. Phép giả định về một lịch sử không có văn nhân, thi sĩ là lập luận phản chứng mạnh mẽ, dẫn tới kết luận: văn chương làm tròn nhiệm vụ của nó đã là có ích.

Ba luận điểm nối tiếp nhau theo trình tự hợp lí: từ cội nguồn đến nhiệm vụ rồi công dụng, cùng hướng về luận đề chung là ý nghĩa của văn chương. Giữa các luận điểm có sự liên kết chặt chẽ, luận điểm trước làm tiền đề cho luận điểm sau. Chính sự chặt chẽ ấy, cộng với giọng văn ấm áp, đã làm nên sức thuyết phục bền lâu của bài viết.

Đọc Ý nghĩa văn chương, người ta không chỉ được thuyết phục bởi những điều Hoài Thanh nói mà còn bởi cách ông nói. Bài viết là một ví dụ đẹp về nghệ thuật lập luận trong văn nghị luận văn học.

Đặc sắc đầu tiên là cách vào đề. Hoài Thanh mở bài bằng một câu chuyện thay cho một định nghĩa. Câu chuyện thi sĩ Ấn Độ khóc con chim bị thương lôi cuốn người đọc ngay từ những dòng đầu, đồng thời là bằng chứng gợi mở cho luận điểm về nguồn gốc văn chương. Đặc biệt, tác giả rất trung thực: ông thừa nhận câu chuyện có thể hoang đường. Sự thừa nhận ấy không làm yếu lập luận mà còn tăng độ tin cậy, vì người đọc thấy người viết tỉnh táo, không cường điệu.

Đặc sắc thứ hai là sự kết hợp giữa lí lẽ và hình ảnh. Khi bàn về nhiệm vụ của nghệ thuật, thay vì những khái niệm trừu tượng, Hoài Thanh vẽ ra hình ảnh khu rừng sâu thẳm đầy hoa thơm cỏ lạ và những người khách vào rừng chỉ biết tìm cái ăn. Chỉ bằng một so sánh, ông nói được cả sự phong phú của đời sống lẫn sự vô tình của con người khi mải lo sinh kế, và vai trò của nghệ sĩ là vén tấm màn che. Văn nghị luận mà đọc lên như văn xuôi trữ tình.

Đặc sắc thứ ba là dẫn chứng chọn lọc. Hoài Thanh chỉ dùng ít dẫn chứng nhưng dẫn chứng nào cũng đắt. Ví dụ về Nguyễn Du và Thúy Kiều vừa quen thuộc với người Việt vừa chứa một phát hiện bất ngờ: người yêu Kiều tha thiết nhất là Nguyễn Du. Ý kiến của Gâu-chê được dẫn ra để phản bác, giúp quan điểm của tác giả nổi bật hơn.

Đặc sắc thứ tư là sự kết hợp giữa khách quan và chủ quan. Những hiện tượng văn học có thật làm điểm tựa cho lập luận, còn những từ ngữ như “cốt yếu”, “chẳng những thế”, câu hỏi tu từ, câu cảm thán “cái cảnh tượng nghèo nàn sẽ đến bực nào!” bộc lộ rõ niềm tin và cảm xúc của người viết. Nhờ vậy, bài văn vừa có sức nặng của trí tuệ vừa có hơi ấm của tâm hồn.

Cuối cùng là bố cục chặt chẽ. Văn bản đi từ nguồn gốc, qua nhiệm vụ, đến công dụng, mỗi phần kết thúc bằng một nhận định khái quát, phần sau tiếp nối phần trước. Người đọc được dẫn dắt từng bước mà không thấy mệt.

Với những đặc sắc ấy, Ý nghĩa văn chương không chỉ là một quan niệm đẹp về văn chương mà còn là bài học quý về cách viết văn nghị luận: muốn thuyết phục người khác, ta cần lí lẽ sáng rõ, dẫn chứng xác đáng và một tấm lòng chân thành.

Đã có lúc em tự hỏi: giữa bao môn học, vì sao chúng ta cần học văn? Câu trả lời đến với em một cách bất ngờ khi đọc Ý nghĩa văn chương của Hoài Thanh.

Em nhớ mãi hình ảnh nhà thơ Ấn Độ ngồi khóc bên con chim bị thương. Một giọt nước mắt cho một sinh linh nhỏ bé, vậy mà theo Hoài Thanh, đó là nơi thơ ca bắt đầu. Em chợt hiểu vì sao những bài văn em thích nhất đều là những bài viết bằng tình thương: Cô bé bán diêm khiến em thương những đứa trẻ nghèo, Lão Hạc khiến em hiểu sự cao quý của những con người khốn khổ. Đúng như tác giả nói, gốc rễ của văn chương là tấm lòng biết thương người, thương vạn vật.

Em cũng thấy mình trong hình ảnh những người khách vào rừng chỉ lo tìm cái ăn mà Hoài Thanh nhắc tới. Ngày ngày đi học, em đi qua hàng cây, dòng sông mà chẳng mấy khi dừng lại ngắm. Chỉ đến khi đọc một bài thơ tả mùa thu, em mới để ý những chiếc lá vàng rơi trên đường. Văn chương đã vén tấm màn che mắt em như thế.

Câu văn em thích nhất là: “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có”. Em chưa từng sống trong chiến tranh, nhưng đọc những trang viết về người lính, em biết thế nào là hi sinh. Em vốn đã thương mẹ, nhưng đọc những bài thơ về mẹ, tình thương ấy trở nên sâu sắc hơn, biết thể hiện hơn. Văn chương đã thật sự làm cho cuộc đời em rộng ra.

Hoài Thanh còn khiến em suy nghĩ khi ông hình dung một thế giới không có thi nhân, văn nhân. Em nghĩ đến một ngày không có sách, không có chuyện kể, không có những câu thơ mẹ ru, và thấy đó quả là “cái cảnh tượng nghèo nàn” đáng sợ. Hôm nay, khi điện thoại và mạng xã hội chiếm nhiều thời gian của chúng em, lời nhắc ấy càng có ý nghĩa.

Đọc xong Ý nghĩa văn chương, em hiểu học văn không chỉ để làm bài kiểm tra mà để học cách yêu thương. Em tự nhủ sẽ đọc sách nhiều hơn, đọc chậm hơn, để những trang văn hay tiếp tục bồi đắp tâm hồn mình.

Kết luận

Khi phân tích Ý nghĩa văn chương, em cần bám sát ba luận điểm của bài (văn chương từ đâu mà có, làm gì, có ích gì), đồng thời chỉ ra nét đặc sắc trong nghệ thuật lập luận giàu hình ảnh, cảm xúc của Hoài Thanh. Lưu ý trích dẫn ngắn, chính xác và nêu cảm nhận riêng để bài viết có dấu ấn cá nhân.

Xem thêm:

• Ý nghĩa văn chương (Hoài Thanh): tác giả, tác phẩm, bố cục
• Phân tích Một thời đại trong thi ca (Hoài Thanh)
• Mục lục Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo