Soạn bài Lơ Xít (trích, Coóc-nây) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Trong mỗi con người đều có hai mặt cảm xúc và lí trí, đôi khi, hai mặt này có thể xung đột dữ dội. Hãy kể lại một trải nghiệm cá nhân khi em kiềm chế cảm xúc và dùng lí trí để quyết định hành động của mình.

Trả lời: Năm lớp 8, em được chọn thi học sinh giỏi môn Văn cấp huyện. Đúng tuần ôn tập cuối cùng, nhóm bạn thân rủ em đi cắm trại hai ngày ở ngoại thành, chuyến đi cả nhóm đã mong suốt mấy tháng. Em rất muốn đi, thậm chí đã nghĩ ra lí do để xin nghỉ buổi ôn. Nhưng nghĩ đến cô giáo đã dành nhiều buổi tối kèm riêng và lời hứa với bố mẹ, em quyết định ở nhà. Hôm các bạn gửi ảnh lửa trại, em buồn đến mức không muốn mở điện thoại. Kết quả, em đạt giải Ba. Em hiểu rằng nghe theo lí trí không có nghĩa là hết buồn, mà là chấp nhận nỗi buồn ấy vì một điều mình cho là đúng hơn.

Trả lời: Vừa xuất hiện, Rô-đri-gơ đã khuyên Si-men đừng mất công đi kiện mà hãy tự tay kết liễu đời chàng: “Nhìn ta chết và mối thù em rửa sạch!”. Chàng muốn chết không phải vì hèn nhát hay hối hận, mà vì chàng biết Si-men có bổn phận báo thù cho cha và chàng muốn được đền món nợ ấy bằng chính mạng sống của mình, dưới tay người mình yêu.

Trả lời: Nỗi đau của Si-men bật ra qua những câu thoại rất ngắn, đứt quãng: “Ôi đau đớn!”, “Em chết mất!”, rồi xin chàng đi đi để nàng được từ biệt cõi đời. Nàng không chịu nổi khi nhìn thanh gươm còn vương máu cha, gọi nó là vật đáng kinh và trách người yêu tàn nhẫn vì trong cùng một ngày đã giết cha bằng gươm, giết con gái bằng ánh mắt. Những tiếng kêu ngắn ngủi ấy cho thấy nàng choáng váng, đau đớn và bị giằng xé đến kiệt sức.

Trả lời: Rô-đri-gơ thú nhận rằng khi biết cha bị sỉ nhục, chàng từng chao đảo vì Si-men, từng oán cả cha lẫn chính mình. Tình yêu mạnh đến nỗi trước một xúc phạm lớn, chàng vẫn tự hỏi có nên báo thù hay không: “Mà ta vẫn phân vân nên rửa hận hay thôi!”. Đặt lên bàn cân một bên là mất người yêu, một bên là chịu nhục, chàng thậm chí còn nghi mình đã hành động quá vội. Lời tự bạch này cho thấy quyết định của Rô-đri-gơ không lạnh lùng, mà là kết quả của một cuộc đấu tranh nội tâm thật sự.

Trả lời: Si-men không buộc tội người yêu. Nàng nói: “Em không thể trách chàng đã tránh điều đê tiện”. Nàng hiểu rằng với một tâm hồn cao thượng, danh dự đòi phải rửa mối nhục; việc chàng làm là đúng với bổn phận của một người con. Nàng chỉ khóc cho số phận nghiệt ngã của cả hai, và thừa nhận chính hành động ấy cũng nhắc nàng nhớ đến bổn phận của mình.

Trả lời: Si-men quyết định làm tròn bổn phận báo thù cho cha, tức là đòi Rô-đri-gơ phải đền mạng, dù trái tim nàng vẫn yêu chàng tha thiết. Hai câu thoại cuối nói rõ lựa chọn đó:

Giết cha em, chàng chứng tỏ cùng em xứng đáng,
Để xứng chàng, em cũng phải đòi chàng thế mạng.

Với Si-men, chỉ khi cũng dám đặt danh dự lên trên tình riêng như Rô-đri-gơ, nàng mới ngang tầm với chàng.

Vì sao Rô-đri-gơ đến gặp Si-men sau khi đã giết cha của nàng?

Trả lời:

• Chàng đến để nhận trách nhiệm và trao cho Si-men quyền báo thù: thay vì chờ nhà vua xét xử, nàng có thể tự tay lấy mạng chàng. Chàng nói rõ không muốn cướp của nàng “lễ vật hi sinh” mà nàng có quyền đòi.
• Chàng đến để giãi bày: giải thích vì sao phải làm việc ấy, để Si-men hiểu rằng chàng không hề coi nhẹ tình yêu.
• Sâu xa hơn, chàng muốn giữ trọn cả hai: danh dự đã được rửa, giờ chàng đến để đền đáp nỗi đau của người yêu bằng máu của mình. Đó là cách một hiệp sĩ cao thượng ứng xử theo quan niệm thời ấy.

Rô-đri-gơ đánh giá như thế nào về việc chàng giết cha của Si-men? Vì sao chàng không “Nghe tiếng gọi con tim và làm theo lệnh nó”?

Trả lời:

• Đánh giá của chàng: đó là hành động đúng, cần thiết, chàng không hề hối hận và nếu cần sẽ làm lại. Chàng chỉ tiếc vì nó gây đau khổ cho Si-men, chứ không coi đó là tội lỗi.
• Vì sao không nghe theo con tim:
  • Theo quan niệm của chàng, một cái tát là nỗi nhục cho cả dòng họ; bỏ qua nghĩa là chấp nhận sống trong ô nhục.
  • Chàng tin rằng một người đã đánh mất danh dự thì cũng mất luôn quyền được Si-men yêu. Si-men yêu chàng vì chàng cao thượng; nếu hèn nhát, chàng sẽ chỉ nhận lại sự khinh ghét của nàng.
  • Như vậy, với Rô-đri-gơ, giữ danh dự cũng chính là cách giữ phẩm giá của tình yêu.

Chỉ ra diễn biến tâm trạng của Si-men trong đoạn trích.

Trả lời:

• Lúc đầu: bàng hoàng, không tin vào mắt mình khi thấy Rô-đri-gơ đứng ngay trong nhà, phải hỏi En-vi-a mình đang ở đâu, thật hay mơ.
• Tiếp theo: đau đớn tột cùng, chỉ thốt lên được những câu cụt ngủn, muốn chết, xua chàng đi.
• Kinh hãi và oán trách khi nhìn thanh gươm dính máu cha, trách chàng tàn nhẫn.
• Lắng lại và thấu hiểu sau lời giãi bày của Rô-đri-gơ: nàng không trách chàng, thừa nhận chàng đã làm đúng nghĩa vụ.
• Xót xa, tiếc nuối: giá cha nàng chết vì lí do khác, chàng hẳn sẽ là chỗ dựa duy nhất, là người lau nước mắt cho nàng (“Được ngón tay chàng lau nước mắt cho em.”).
• Cuối cùng: kiên quyết chọn bổn phận, đòi chàng đền mạng để tự mình xứng với người mình yêu.

Diễn biến ấy cho thấy Si-men không phải người lạnh lùng, mà là một cô gái vừa giàu tình cảm vừa có lí trí mạnh mẽ.

Phân tích sự giằng xé nội tâm của hai nhân vật Rô-đri-gơ và Si-men. Từ đó, hãy chỉ ra xung đột chính của vở kịch được thể hiện trong đoạn trích.

Trả lời:

• Cả hai đều bị kéo về hai phía ngược nhau. Điều đặc biệt là họ đều hiểu và tôn trọng lựa chọn của người kia, nên nỗi đau càng sâu: không có kẻ ác để căm ghét, chỉ có hai con người tốt đẹp bị hoàn cảnh đẩy vào thế đối đầu.
• Xung đột chính: xung đột bên trong tâm hồn nhân vật, giữa tình yêu đôi lứa với danh dự và nghĩa vụ đối với gia đình. Đây là kiểu xung đột tiêu biểu của bi kịch cổ điển Pháp.

Nêu nhận xét của em về phẩm chất của nhân vật Rô-đri-gơ và Si-men được thể hiện trong đoạn trích.

Trả lời:

• Rô-đri-gơ: dũng cảm, dám chịu trách nhiệm (một mình đến nhà kẻ thù, trao kiếm cho người có quyền báo thù); trọng danh dự; yêu chân thành, thẳng thắn bày tỏ cả những yếu mềm của mình; cao thượng, coi tình yêu là thứ phải xứng đáng mới có được.
• Si-men: giàu tình cảm, nhạy cảm; hiếu thảo, ý thức rõ bổn phận làm con; sâu sắc, công bằng (không vì đau mà buộc tội người yêu); có bản lĩnh, dám hi sinh hạnh phúc riêng. Nàng là hình mẫu người phụ nữ ngang hàng với người yêu cả về tình cảm lẫn nhân cách.
• Điểm chung: cả hai đều đặt yêu cầu cao cho chính mình và yêu nhau bằng sự kính trọng. Đó cũng là lí tưởng con người lịch thiệp, cao thượng mà thế kỉ XVII hướng tới.

Hành động của các nhân vật trong vở kịch thể hiện quan niệm về danh dự, nghĩa vụ của con người ở thế kỉ XVII. Theo em, cách giải quyết xung đột trong vở kịch có còn phù hợp với thời đại ngày nay không? Vì sao?

Trả lời:

• Không còn phù hợp về cách thức. Ngày nay, một lời xúc phạm, thậm chí một cái tát, cần được giải quyết bằng đối thoại, hòa giải hoặc pháp luật. Dùng gươm đấu để rửa nhục, lấy mạng đền mạng là hành vi vi phạm pháp luật, chỉ khiến thêm người đau khổ. Việc bắt con cái gánh mối thù của cha mẹ cũng không còn được chấp nhận.
• Tuy vậy, tinh thần của các nhân vật vẫn có giá trị: ý thức giữ gìn danh dự, dám chịu trách nhiệm về việc mình làm, biết đặt nghĩa vụ lên trên cảm xúc nhất thời, yêu nhau bằng sự tôn trọng. Những phẩm chất ấy vẫn cần cho con người hôm nay, chỉ là phải được thể hiện bằng cách văn minh, nhân ái hơn.

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) phân tích một chi tiết mà em thích trong đoạn trích vở kịch Lơ Xít.

Trả lời: Em có thể chọn chi tiết thanh gươm, chi tiết Rô-đri-gơ xin chết hoặc lời đáp cuối của Si-men. Dưới đây là hai đoạn mẫu.