Danh dự là sự coi trọng mà xã hội, tập thể dành cho một người dựa trên giá trị tinh thần và đạo đức tốt đẹp của người đó. Nó vừa nằm trong mắt người khác, vừa nằm trong ý thức tự giữ mình của mỗi người. Bài này giải nghĩa từ, so danh dự và nhân phẩm, thể diện, rồi gợi ý cách viết đoạn văn bàn về danh dự.
| Nghĩa ngắn | Sự coi trọng của dư luận dành cho giá trị đạo đức, tinh thần của một người |
| Gốc từ | Hán Việt 名譽: danh (tên tuổi) + dự (tiếng khen, tiếng tốt) |
| Loại từ | Danh từ; đứng sau danh từ khác thì mang nghĩa “để tôn vinh” |
| Tiếng Anh | honour (Anh) / honor (Mỹ); nghĩa tôn vinh: honorary |
Danh dự nằm ở đâu?
Câu hỏi nghe lạ, nhưng nó chạm đúng chỗ khó của từ này. Danh dự không cầm nắm được, không mua được, vậy mà mất thì ai cũng biết mình đã mất.
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, danh dự trước hết là sự coi trọng của dư luận xã hội, có nền là giá trị tinh thần, đạo đức tốt đẹp. Hiểu như vậy thì danh dự nằm ở phía người khác: tập thể nhìn mình ra sao, tin mình đến đâu. Một người lính được trao huân chương, một cô giáo được học trò cũ tìm về thăm, đó là danh dự được ghi nhận.
Nhưng các từ điển bách khoa còn nhấn thêm phía bên trong: danh dự là ý thức tự giữ những phẩm chất mình lấy làm tự hào, giữ lời đã hứa, không làm điều khiến mình phải xấu hổ. Người coi trọng danh dự vẫn giữ nếp ấy khi chẳng ai nhìn thấy. Vì thế mới có cụm lời thề danh dự: một lời hứa không có giấy tờ, chỉ lấy chính tư cách của người nói ra làm vật bảo đảm.
Từ này còn một cách dùng thứ hai, khi đứng sau một danh từ khác: cờ danh dự, ghế danh dự, khách mời danh dự, chủ tịch danh dự. Lúc ấy “danh dự” có nghĩa là nhằm tỏ lòng tôn trọng. Một chủ tịch danh dự thường mang danh nghĩa để tôn vinh chứ không trực tiếp điều hành công việc.
Danh dự, nhân phẩm, thể diện, sĩ diện
Bốn từ này hay đứng gần nhau, và chỗ khác nhau giữa chúng quyết định câu văn có đúng ý hay không.
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhân phẩm | Giá trị làm người vốn có, phẩm chất bên trong | Không ai được hạ thấp nhân phẩm người khác |
| Danh dự | Sự coi trọng xã hội dành cho phẩm chất ấy, và ý thức tự giữ nó | Giữ danh dự của lớp trong hội thi |
| Thể diện | Hình ảnh bề ngoài trước đám đông, cái “mặt mũi” | Nói khéo để giữ thể diện cho bạn |
| Sĩ diện | Thói sợ mất mặt, cố tỏ ra hơn người, sắc thái chê | Vì sĩ diện mà không chịu hỏi bài |
Có thể hình dung nhân phẩm là gốc cây, danh dự là bóng mát người ta nhận được từ cây ấy. Thể diện thì giống lớp sơn bên ngoài: có khi trùng với danh dự, có khi không. Người chỉ lo thể diện dễ trượt sang thói sĩ diện hão, còn người giữ danh dự thật thì dám nhận sai, vì nhận sai không làm mất phẩm chất của họ.
Gần nghĩa với danh dự còn có thanh danh, uy tín, tiếng tốt. Phía ngược lại là ô danh, nhục nhã, mất mặt. Đi cùng danh dự thường là ý thức tôn trọng chính mình và cảm giác xấu hổ đúng lúc mà người xưa gọi là biết liêm, biết sỉ.
Chữ 譽 vốn là tiếng khen
Chữ danh (名) là tên, rồi mở ra nghĩa tên tuổi, tiếng tăm, như trong danh tiếng, nổi danh. Chữ dự (譽) có bộ ngôn 言 là lời nói; Thiều Chửu giảng là khen, khen cái hay của người, và tiếng khen. Cùng gốc với nó là vinh dự, xưng dự (khen ngợi).
Như vậy, xét chữ thì danh dự là “cái tên được người ta khen”. Chi tiết này giải thích vì sao danh dự gắn với lời đánh giá của người khác. Nhưng tiếng Hán cũng có thành ngữ cô danh điếu dự, nghĩa là mua danh câu tiếng khen: cái danh mua được thì không bền. Danh dự thật phải có phẩm chất thật ở dưới làm nền.
Viết đoạn văn về danh dự thế nào?
Đề “Suy nghĩ về danh dự của con người” hay “Giữ gìn danh dự trong học tập” có thể triển khai theo bốn ý:
- Giải thích: danh dự là sự coi trọng của xã hội dành cho phẩm chất tốt đẹp của một người, và là ý thức tự giữ phẩm chất ấy.
- Biểu hiện: giữ lời hứa, làm bài bằng sức mình, dám nhận lỗi, không đổi sự trung thực lấy một điểm số đẹp.
- Ý nghĩa: người có danh dự được tin cậy; khi bị xúc phạm, họ có quyền được bảo vệ, vì Hiến pháp và pháp luật nước ta ghi nhận quyền được bảo hộ danh dự, nhân phẩm.
- Phân biệt và phê phán: danh dự khác sĩ diện; phê phán lối sống chạy theo danh hão, dùng chiêu trò để có tiếng.
Muốn đoạn văn có sức nặng, nên chọn một dẫn chứng gần: một bạn tự báo với thầy rằng mình được cộng nhầm điểm, chẳng hạn. Chi tiết nhỏ mà thật thường thuyết phục hơn một câu danh ngôn dài. Bài viết có thể tham khảo thêm cách lập ý trong bài giải nghĩa nhân cách.
Danh dự khi đứng cạnh những chữ khác
Danh dự và nhân phẩm là gì?
Nhân phẩm là phẩm giá vốn có ở mỗi con người; danh dự là sự coi trọng mà xã hội dành cho giá trị ấy. Hai khái niệm thường đi thành cặp, nhất là trong văn bản pháp luật, và được bảo vệ như một quyền nhân thân.
Xúc phạm danh dự là gì?
Là dùng lời nói, hành vi hoặc bài đăng để hạ thấp, bôi nhọ uy tín của người khác, chẳng hạn lăng mạ trước đông người hay tung tin sai sự thật. Tùy mức độ, người làm việc này có thể bị xử lí hành chính hoặc hình sự theo pháp luật hiện hành.
Lời thề danh dự là gì?
Là lời hứa mà người nói lấy chính tư cách, uy tín của mình ra bảo đảm. Không có giấy tờ, không có người làm chứng; nếu nuốt lời, cái mất là sự tin cậy.
Danh dự tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh dùng honour (Anh) hay honor (Mỹ). Với nghĩa “để tôn vinh” như chủ tịch danh dự, hội viên danh dự thì dùng tính từ honorary: honorary chairman, honorary member.