Soạn bài Lão Hạc (Nam Cao) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức (trang 128–130)

Câu chuyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy? Nêu tác dụng của sự lựa chọn ngôi kể này.

Trả lời: Truyện kể theo ngôi thứ nhất. Người xưng “tôi” là ông giáo, hàng xóm của lão Hạc, vừa tham gia câu chuyện vừa chứng kiến và bình luận.

Lựa chọn này đem lại ba hiệu quả rõ rệt:

• Chân thực, gần gũi: mọi việc đi qua mắt một người quen biết lão Hạc, ngồi đối diện lão lúc lão khóc, nên người đọc tin vào từng nét mặt, từng tiếng hu hu.
• Vừa kể vừa nghĩ: ông giáo không chỉ thuật lại mà còn tự nói lòng mình, chẳng hạn chuyện không còn tiếc mấy quyển sách đã bán, chỉ thấy thương lão. Những dòng ấy giúp truyện có chiều sâu suy tư, không dừng ở mức kể sự việc.
• Giữ lại khoảng bí ẩn: người kể chỉ biết những gì lão Hạc nói ra, nên ý định thật của lão (dồn tiền, giữ vườn, chọn cái chết) chưa lộ hết. Nhờ thế, phần kết của truyện gây bất ngờ và day dứt hơn.

Phân tích chi tiết lão Hạc khóc và kể với ông giáo chuyện bán con chó vàng.

Trả lời: Chi tiết này đi theo ba nhịp, mỗi nhịp lộ thêm một lớp đau đớn.

Nhịp thứ nhất – cố giấu. Lão báo tin bằng một câu nói như đùa: “Cậu Vàng đi đời rồi, ông giáo ạ!”. Cách gọi “cậu Vàng” và cụm “đi đời” cho thấy lão muốn làm nhẹ chuyện đi. Nhưng ông giáo nhìn thấy ngay sự gượng gạo: lão “cười như mếu”, mắt “ầng ậng nước”. Nụ cười và nước mắt chồng lên nhau trên cùng một gương mặt.

Nhịp thứ hai – vỡ òa. Chỉ một câu hỏi bâng quơ của ông giáo là đủ làm lớp vỏ ấy sụp đổ. Nam Cao tả khuôn mặt lão bằng một loạt động từ dồn dập: mặt co rúm, nếp nhăn xô lại, nước mắt bị ép chảy ra, đầu ngoẹo sang một bên, cái miệng không răng méo xệch như trẻ con. Một ông già khóc hu hu như trẻ nhỏ là hình ảnh vừa thảm hại vừa đáng thương; nỗi đau đã vượt khỏi sức kìm nén của tuổi già.

Nhịp thứ ba – tự buộc tội. Khi kể, lão nhớ từng chi tiết: con chó nghe gọi thì chạy về vẫy đuôi, đang ăn thì bị tóm hai chân sau dốc ngược. Lão tưởng tượng con vật trách mình và tự kết tội: “Thì ra tôi già bằng này tuổi đầu rồi còn đánh lừa một con chó”. Điều làm lão đau không chỉ là mất con vật thân thiết, mà là cảm giác mình đã phản bội lòng tin của nó.

Qua chi tiết này, Nam Cao cho thấy lão Hạc là người giàu tình thương, sống có lương tâm đến mức áy náy cả với một con chó. Đồng thời, chi tiết cũng hé lộ tình thế cùng quẫn: một người thương con chó như thế mà vẫn phải bán, nghĩa là cái nghèo đã dồn lão đến đường cùng.

Vì sao lão Hạc quyết định gửi ông giáo mảnh vườn và số tiền dành dụm của mình? Những việc làm đó cho thấy lão Hạc là người như thế nào?

Trả lời:

a. Lí do

• Với mảnh vườn: lão già yếu, con đi vắng và còn dại, lão sợ không giữ nổi đất trước những kẻ dòm ngó trong làng. Ông giáo là người có chữ, được nể, nên nếu giấy tờ mang tên người hàng xóm ấy thì không ai dám tơ tưởng. Lão muốn đến khi con về, nó vẫn còn nguyên ba sào vườn để làm ăn.
• Với ba mươi đồng bạc: lão biết mình sống chết không chừng, con lại không có nhà. Lão không muốn khi mình chết thì hàng xóm phải bỏ tiền lo hộ, nên gửi trước để ông giáo đem ra lo ma chay.
• Lão cũng nói rõ nỗi lo sâu xa hơn: nếu tiêu hết vào miệng mình, đến lúc chết chẳng có gì, con lại phải bán vườn để lo cho cha. Vì thế lão thà nhịn chứ không động vào số tiền ấy.

b. Lão Hạc là người như thế nào

Tóm gọn: một lão nông nghèo khổ nhưng giàu lòng thương con và giữ lòng tự trọng đến cùng.

Trình bày suy nghĩ của em về thái độ của ông giáo trước tình cảnh của lão Hạc.

Trả lời: Ông giáo là người hiếm hoi trong làng thật lòng hiểu và thương lão Hạc. Khi lão cười như mếu, ông muốn ôm lấy lão mà khóc; ông quên cả nỗi tiếc mấy quyển sách quý vừa phải bán vì nghèo. Khi lão tự trách mình lừa con chó, ông tìm cách gỡ cho lão bằng lẽ hoá kiếp, một cách nói dân gian để lão bớt day dứt. Khi lão lo chuyện chết, ông bật cười, bảo lão cứ giữ tiền mà ăn; tiếng cười ấy không phải chế giễu mà là muốn kéo lão ra khỏi ý nghĩ u ám.

Em quý ông giáo ở chỗ ông đối xử với một ông lão nghèo bằng sự tôn trọng và tình người, dù chính ông cũng đang túng thiếu. Tuy vậy, đoạn trích cũng cho thấy giới hạn của ông: ông thương nhưng chưa thấu hết cái quyết liệt trong lòng lão Hạc, nên coi lời gửi gắm là lo xa. Chính khoảng cách ấy khiến ông về sau phải ân hận, và cũng là điều Nam Cao muốn nhắc: muốn thương ai cho đúng thì phải chịu khó hiểu họ đến tận cùng.

Theo em, tính chất bi kịch của truyện thể hiện như thế nào qua sự lựa chọn và hành động của lão Hạc?

Trả lời: Bi kịch của lão Hạc là bi kịch của một người buộc phải chọn giữa những thứ đều quý giá, và lựa chọn nào cũng phải trả giá bằng đau đớn.

• Lựa chọn thứ nhất: bán cậu Vàng. Giữ chó thì không đủ tiền nuôi, ăn dần vào tiền của con; bán chó thì mất người bạn duy nhất và mang cảm giác phản bội. Lão chọn bán, và nỗi đau trào ra thành tiếng khóc trước mặt ông giáo.
• Lựa chọn thứ hai: giữ trọn vườn và tiền. Muốn sống thì phải bán dần vườn hoặc tiêu tiền dành dụm; muốn giữ cho con thì phải nhịn đói. Lão gửi hết đi, tức là tự cắt đường sống của mình.
• Lựa chọn cuối cùng: cái chết. Theo lời tóm lược của sách, lão tự kết liễu đời mình bằng bả chó, đổi mạng sống lấy mảnh vườn nguyên vẹn cho con. Lão chết theo đúng cách con chó của lão chết, như tự trừng phạt mình và cũng là lối thoát duy nhất còn lại để không phải ăn vào phần của con, không làm phiền ai.

Điều bi thương nằm ở chỗ mọi lựa chọn ấy đều xuất phát từ những điều tốt đẹp: tình thương con, lòng tự trọng, sự lương thiện. Cái nghèo đã biến những phẩm chất đáng quý thành con đường dẫn tới cái chết. Qua đó, truyện vừa lên án một xã hội khiến người làm ruộng không còn lối sống, vừa khẳng định nhân cách cao đẹp của họ ngay trong tận cùng đau khổ.