Soạn bài Bí ẩn của làn nước (Bảo Ninh) – Ngữ văn 9

Cốt truyện của tác phẩm xoay quanh sự kiện nào?

Trả lời:

Truyện không có nhiều sự việc mà tập trung vào một sự kiện duy nhất: đêm vỡ đê đúng lúc lũ lên đỉnh vào Rằm tháng Bảy, khi bom Mỹ đánh sập đoạn đê trước làng. Mọi chi tiết khác đều nối với đêm ấy:

• Nguyên nhân: bom phá đê, nước sông tràn vào làng, vợ chồng “tôi” cùng đứa con vừa chào đời phải trôi theo mái nhà rồi bám lên cây đa trước đình.
• Biến cố: cành đa gãy chao, đứa con sơ sinh rơi xuống nước, người vợ lao theo; “tôi” lặn xuống, vớt được một đứa bé đưa lên, rồi mất vợ trong dòng lũ.
• Phát hiện: lúc hồi tỉnh trên ca nô, nhìn chị phụ nữ thay tã, “tôi” biết đứa bé mình cứu không phải con trai mình.
• Hệ quả: người cha nhận nuôi đứa bé gái và giữ bí mật ấy cho đến lúc tuổi đã cao.

Như vậy, chỉ một đêm lũ đã quyết định toàn bộ cuộc đời còn lại của nhân vật.

Câu chuyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy? Với nội dung câu chuyện được kể, việc lựa chọn ngôi kể như vậy có tác dụng gì?

Trả lời:

• Ngôi kể: ngôi thứ nhất. Người kể xưng “tôi”, là người trực tiếp trải qua đêm lũ, đồng thời là người duy nhất biết điều bí mật.
• Tác dụng thứ nhất – chân thực: những gì diễn ra trong đêm vỡ đê (tiếng bom, dòng nước cuốn, bàn tay lạnh ngắt chạm vào chân, cảm giác kiệt sức) được kể bằng chính cảm nhận của người trong cuộc nên người đọc như cùng có mặt trên cây đa giữa biển nước.
• Tác dụng thứ hai – bộc lộ nội tâm: người kể có thể nói thẳng nỗi lo, nỗi tuyệt vọng của mình. Ngay khi chạy về làng, ý nghĩ của anh chỉ dồn vào vợ con: “Bây giờ giời đất sập rồi, trong tôi chỉ còn con tôi, vợ tôi.”
• Tác dụng thứ ba – phù hợp với “bí ẩn”: bí mật chỉ người cha biết, nên chỉ có lời tự thuật của ông mới đưa được nó tới người đọc. Cả làng, kể cả cô con gái, không ai hay; người đọc trở thành người hiếm hoi được nghe lời thú nhận ấy, vì vậy càng thấm thía nỗi cô đơn của nhân vật.
• Tác dụng thứ tư – giọng hồi tưởng: câu chuyện được kể lại sau nhiều năm, giọng kể chậm, trầm, xen những suy ngẫm về thời gian và dòng sông, khiến nỗi đau không ồn ào mà lắng sâu.

Điều gì đã khiến nhân vật “tôi” chết lặng? Phân tích vai trò của chi tiết này trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm.

Trả lời:

a. Điều khiến nhân vật “tôi” chết lặng: trên ca nô, chị phụ nữ an ủi anh, rồi giở bọc chăn ra thay tã cho đứa bé. Đến lúc ấy anh mới nhận ra đứa trẻ là một bé gái, trong khi người vợ đã khẳng định đứa con vừa sinh là con trai. Đứa bé anh vớt lên giữa dòng nước tối đêm qua thuộc về người đàn bà xa lạ đã chìm mất dưới chân cây đa. Còn con trai anh, đứa trẻ anh chưa kịp nhìn mặt, đã trôi đi cùng mẹ. Câu kể ngắn “Tôi nhìn, chết lặng.” diễn tả cú sốc tột cùng: mất vợ chưa đủ, giờ anh biết mình mất luôn cả con.

b. Vai trò của chi tiết:

• Về cốt truyện: đây là điểm nút, là khoảnh khắc “nhận ra” làm câu chuyện rẽ hướng. Từ đây, sự việc không còn chỉ là một tai nạn lũ lụt mà trở thành một bí mật đời người.
• Về chủ đề: chi tiết đẩy nỗi đau mất mát do chiến tranh lên đến tận cùng. Bom đạn không chỉ phá đê, cuốn nhà mà còn cướp đi những người thân yêu nhất của một người nông dân bình thường.
• Về tính cách nhân vật: ngay sau giây phút chết lặng, anh khóc, đỡ lấy bọc chăn và gọi đứa bé là con mình. Phản ứng ấy cho thấy lòng nhân hậu: anh chọn ôm lấy sinh linh mồ côi thay vì buông xuôi trong đau khổ.
• Về nhan đề: chính điều anh thấy khi chị phụ nữ thay tã là “bí ẩn của làn nước” mà truyện nói tới; nó lí giải vì sao suốt bao năm người cha chỉ biết chia sẻ với dòng sông.

Theo em, vì sao nhân vật “tôi” giữ điều bí mật cho riêng mình? Im lặng chịu đựng nỗi đau có phải là lựa chọn tốt nhất của nhân vật không? Vì sao?

Trả lời:

a. Lí do nhân vật giữ bí mật:

• Anh thương đứa bé gái. Nó mất mẹ ngay khi vừa chào đời; nếu biết sự thật, nó sẽ lớn lên với ý nghĩ mình là đứa trẻ mồ côi, được nhặt về từ dòng lũ.
• Anh muốn con có một mái nhà trọn vẹn. Cả làng tin rằng cô gái là con ruột của anh, gọi cô là “đứa con của làn nước”; giữ nguyên điều đó là giữ cho con một chỗ dựa bình yên.
• Nói ra cũng không làm ai sống lại. Vợ và con trai anh đã mất, người đàn bà kia cũng đã chìm dưới sông; sự thật chỉ thêm một người đau khổ.
• Với anh, đứa bé là phần sống sót của đêm lũ. Yêu thương nó như con ruột cũng là cách anh tiếp tục làm cha, làm chồng với những người đã khuất.

b. Im lặng có phải lựa chọn tốt nhất? Em có thể trình bày theo quan điểm của mình, miễn có lí lẽ. Gợi ý:

• Đồng ý: trong hoàn cảnh ấy, im lặng là lựa chọn nhân hậu nhất. Người cha nhận hết đau đớn về mình để con gái được lớn lên vô tư, hạnh phúc. Đó là sự hi sinh thầm lặng đáng trân trọng.
• Có thể bàn thêm: im lặng cũng có cái giá rất đắt. Ông cô đơn với nỗi đau suốt mấy chục năm, ngày nào cũng ra bờ sông nhìn nước mà không thể giãi bày cùng ai. Khi con gái đã trưởng thành, nếu được nghe sự thật bằng tình yêu thương, có lẽ cô sẽ càng biết ơn cha và hai cha con có thể cùng chia sẻ nỗi nhớ những người đã mất.

Theo em, sự im lặng của nhân vật là lựa chọn đúng ở thời điểm đứa bé còn nhỏ, và nó cho thấy vẻ đẹp đáng quý nhất của ông: biết đặt hạnh phúc của người khác lên trên nỗi đau của mình.

Nêu suy nghĩ của em về ý nghĩa của nhan đề tác phẩm. Em có thể đề xuất một nhan đề khác cho truyện được không? Giải thích ý nghĩa của nhan đề do em đề xuất.

Trả lời:

a. Ý nghĩa nhan đề Bí ẩn của làn nước:

• Nghĩa thực: “làn nước” là dòng sông quê và dòng lũ trong đêm vỡ đê, nơi đã nuốt mất vợ, con trai của nhân vật cùng người phụ nữ không rõ tên.
• Nghĩa ẩn: “bí ẩn” là điều bí mật của đời người cha: cô gái mà cả làng tưởng là con ruột ông thật ra do người đàn bà chết đuối sinh ra. Ngoài ông, chỉ có dòng sông biết, như câu văn “Chỉ có dòng sông biết.”
• Nghĩa khái quát: dòng nước trôi còn gợi dòng thời gian. Nó mang theo biết bao số phận, bao nỗi đau thời chiến bị vùi lấp, không được kể ra. Nhan đề vì thế vừa gợi tò mò, vừa mở ra suy ngẫm về những mất mát âm thầm mà chiến tranh để lại.

b. Nhan đề đề xuất: em có thể đặt tên truyện là Điều dòng sông giữ lại. Nhan đề này nhấn vào bí mật mà người cha chỉ gửi gắm cho dòng sông, đồng thời gợi rằng dòng sông giữ lại cả những người thân yêu của ông dưới đáy nước. Một vài phương án khác: Đứa con của làn nước (nhấn vào cô con gái và tình cha), Đêm vỡ đê (nhấn vào sự kiện trung tâm).