Ôn tập học kì II Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo (trang 120–125)

Xác định yếu tố tượng trưng hoặc siêu thực trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo), ý nghĩa và vai trò của yếu tố đó trong việc thể hiện chủ đề, cảm hứng của đoạn thơ.

Trả lời:

Vai trò: Các yếu tố ấy giúp Thanh Thảo không kể lại cái chết của Lor-ca theo lối tự sự mà dựng nó thành một chuỗi ảo ảnh, hợp với tinh thần cách tân thơ của chính Lor-ca. Chủ đề ngợi ca người nghệ sĩ – chiến sĩ tự do và nỗi xót thương trước cái đẹp bị bạo lực vùi dập hiện ra qua cảm giác hơn là lời bình. Câu thơ vì thế giàu nhạc, nhiều khoảng trống, buộc người đọc tự lấp nghĩa.

Chỉ ra một số đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại thể hiện qua một trong các văn bản sau: – Hai quan niệm về gia đình và xã hội (trích Số đỏ, Vũ Trọng Phụng) – Ở Va-xan (trích Hội chợ phù hoa, Uy-li-am Thác-cơ-rây) – Ngày 30 Tết (trích Mùa lá rụng trong vườn, Ma Văn Kháng).

Trả lời: (chọn Ở Va-xan, có so sánh nhanh với Số đỏ)

• Hiện thực đời thường thay cho những biến cố lớn. Đoạn trích chỉ là một buổi tối đi chơi vườn Va-xan của mấy người trẻ: ăn uống, xem pháo hoa, tán tỉnh. Tiểu thuyết hiện đại lấy chính những chuyện vụn vặt ấy để soi một tầng lớp xã hội, ở đây là giới thị dân giàu có nước Anh đầu thế kỉ XIX.
• Người kể chuyện hiện diện, bình luận và đối thoại với độc giả. Người kể xưng “tôi”, gọi người đọc là “chúng ta”, có lúc “thú thật” rằng câu chuyện chẳng có gì đặc sắc. Giọng điệu ấy vừa thân mật vừa mỉa mai.
• Nhân vật không có “người hùng”. Tác phẩm có phụ đề Tiểu thuyết không có nhân vật chính; mỗi nhân vật đều có điểm đáng cười, đáng thương. Nhân vật được khắc hoạ qua ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ và cả cái nhìn của người khác.

Mỗi văn bản dưới đây được sáng tác theo phong cách của trường phái văn học nào? Dựa vào đâu để bạn xác định như vậy? a. Hai quan niệm về gia đình và xã hội (trích Số đỏ, Vũ Trọng Phụng); b. Trên đỉnh non Tản (Nguyễn Tuân).

Trả lời:

Tóm lược một số nội dung/ thông tin trong phần giới thiệu về tác giả Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh mà theo bạn là cần lưu ý khi đọc tác phẩm của Người.

Trả lời:

• Tiểu sử. Hồ Chí Minh (1890–1969), tên khai sinh Nguyễn Sinh Cung, quê Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An. Năm 1911 ra đi tìm đường cứu nước; dùng nhiều bút danh, nổi tiếng nhất là Nguyễn Ái Quốc. Người là lãnh tụ cách mạng và cũng là một cây bút lớn của văn học dân tộc. Khi đọc, cần đặt mỗi tác phẩm vào đúng thời điểm ra đời (thời hoạt động ở Pháp, thời bị giam ở Quảng Tây, ngày độc lập 1945…).
• Quan điểm sáng tác. Văn chương là vũ khí phục vụ sự nghiệp cách mạng, nhà văn cũng là chiến sĩ; coi trọng tính chân thật và tính dân tộc; trước khi viết luôn tự hỏi viết cho ai, viết để làm gì, viết cái gì, viết thế nào. Điều này giải thích vì sao mỗi văn bản của Người có đối tượng và mục đích rất rõ.
• Di sản. Văn chính luận (Bản án chế độ thực dân Pháp, Tuyên ngôn Độc lập), truyện và kí (Vi hành, Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu), thơ (Nhật kí trong tù, các bài thơ viết ở Việt Bắc).
• Phong cách. Chính luận ngắn gọn, lập luận chặt, bằng chứng xác thực; truyện kí hiện đại, trào phúng sắc sảo; thơ hàm súc, kết hợp màu sắc cổ điển với tinh thần hiện đại, ung dung mà vẫn hướng về cuộc sống.

Nêu một số nét đặc sắc về nghệ thuật nghị luận trong Tuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh. Chỉ ra một số điểm tương đồng về tư tưởng giữa tác phẩm này với các tác phẩm Nam quốc sơn hà (tương truyền của Lý Thường Kiệt) và Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi).

Trả lời:

Nghệ thuật nghị luận. (1) Cơ sở pháp lí chọn khéo: mở đầu bằng lời trong hai bản tuyên ngôn của Mỹ (1776) và Pháp (1791), vừa đặt cuộc cách mạng Việt Nam ngang hàng với hai cuộc cách mạng lớn, vừa dùng chính lí lẽ của đối phương để chặn họ lại. (2) Lập luận chặt, từ quyền con người “suy rộng ra” thành quyền dân tộc. (3) Bằng chứng cụ thể về tội ác của thực dân Pháp trên các mặt chính trị, kinh tế; về việc Pháp hai lần “bán” Đông Dương cho Nhật; về việc nhân dân ta giành chính quyền từ tay Nhật. (4) Giọng văn đanh thép mà vẫn nhân đạo (nhắc việc ta giúp người Pháp chạy qua biên giới); câu văn nhiều phép điệp, liệt kê, tạo sức nặng. (5) Hướng tới nhiều đối tượng một lúc: đồng bào, nhân dân thế giới và các thế lực đang dòm ngó.

Điểm tương đồng tư tưởng với Nam quốc sơn hà và Bình Ngô đại cáo:

• Cả ba đều tuyên bố chủ quyền: đất nước có lãnh thổ, có người làm chủ, kẻ xâm lược không có quyền chiếm đoạt.
• Cả ba dựa vào lẽ phải để khẳng định độc lập: Nam quốc sơn hà viện “sách trời”, Bình Ngô đại cáo nêu văn hiến, phong tục, lịch sử riêng, Tuyên ngôn Độc lập viện quyền con người và quyền dân tộc được thế giới thừa nhận.
• Cả ba đều thể hiện ý chí sẵn sàng bảo vệ nền độc lập và niềm tin vào chính nghĩa. Điểm mới của Tuyên ngôn Độc lập là quyền ấy thuộc về nhân dân, gắn với tự do, dân chủ chứ không chỉ gắn với một triều đại.

Vì sao việc xử lí thông tin, sử dụng tài liệu trong văn bản thông tin lại được xem là quan trọng? Khi đọc một văn bản thông tin về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội, bạn có thể căn cứ vào đâu để nhận biết, đánh giá: a. Tài liệu sơ cấp, tài liệu thứ cấp? b. Tính mới mẻ, cập nhật, độ tin cậy của dữ liệu, thông tin trong văn bản?

Trả lời:

Văn bản thông tin chỉ có giá trị khi người đọc tin được nó: chọn đúng tài liệu, ghi đúng nguồn, sắp xếp số liệu hợp lí quyết định độ chính xác của kết luận. Khuôn đúc đồng Cổ Loa thuyết phục nhờ hiện vật khảo cổ; bài của Rây-cheo Ca-sơn gây chấn động nhờ quan sát, số liệu cụ thể.

• a. Sơ cấp hay thứ cấp. Loại sơ cấp do chính người nghiên cứu hay nhân chứng tạo ra: hiện vật, văn bản gốc, số liệu khảo sát, lời kể tận mắt, ảnh chụp tại chỗ, kết quả thí nghiệm. Loại thứ cấp là phần người khác đã tổng hợp, phân tích, bình luận lại (sách chuyên khảo, bài báo tổng thuật). Căn cứ: xem tác giả có trực tiếp tạo ra dữ liệu không, ghi chú nguồn dẫn tới đâu, có cụm “theo…”, “dẫn từ…” hay không.
• b. Mới, cập nhật, tin cậy. Xem thời điểm công bố và thời điểm thu thập số liệu; uy tín của tác giả, cơ quan xuất bản; có trích dẫn đầy đủ, kiểm chứng được không; các nguồn độc lập có cho kết quả tương tự không; văn bản có lẫn ý kiến chủ quan vào dữ liệu không.

Tiếng Việt (câu 7–9)

Để giữ gìn và phát triển tiếng Việt, trong giao tiếp, chúng ta cần lưu ý những gì?

Trả lời:

• Nói, viết đúng chuẩn: phát âm rõ, chính tả đúng, dùng từ đúng nghĩa, câu đủ thành phần.
• Không lạm dụng từ nước ngoài khi tiếng Việt đã có từ tương đương (“deadline” có thể nói “hạn chót”, “check” có thể nói “kiểm tra”); với thuật ngữ chuyên ngành chưa có từ Việt thì dùng có chọn lọc.
• Hạn chế kiểu chữ viết tắt, biến âm của mạng xã hội trong văn bản trang trọng, bài làm, đơn từ.
• Biết làm giàu tiếng Việt: học thêm từ hay qua văn học, ca dao, thành ngữ; sáng tạo cách nói mới nhưng phải dễ hiểu, hợp chuẩn mực.

Lấy ví dụ và chỉ ra tác dụng của biện pháp tu từ nói mỉa.

Trả lời:

Nói mỉa là cách nói ngược với điều thực sự muốn nói (khen để chê, tỏ ra đồng tình để phản đối) nhằm châm biếm, phê phán.

Ví dụ (tự đặt): Thấy bạn cùng nhóm đến muộn bốn mươi phút, Minh cười: “Cậu đúng là người đúng giờ nhất lớp, chuẩn như đồng hồ hỏng.” Lời “khen” đúng giờ thực chất chê sự trễ hẹn; hình ảnh “đồng hồ hỏng” làm lộ ý mỉa. Tác dụng: phê phán nhẹ nhàng mà thấm, tạo tiếng cười, khiến người nghe tự nhận ra lỗi mà không cần lời trách nặng. Trong Số đỏ, Vũ Trọng Phụng dùng cách nói mỉa rất nhiều: những từ trang trọng như “cải cách”, “văn minh”, “nhà mĩ thuật” được gắn cho các trò lố, làm bật ra sự giả dối của lối sống Âu hoá rởm.

Phân tích tác dụng của phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ (hình ảnh, số liệu, biểu đồ, sơ đồ,…) trong văn bản thông tin.

Trả lời:

• Hình ảnh cho người đọc thấy tận mắt đối tượng (ảnh khuôn đúc mũi tên đồng ở Cổ Loa), tăng sức thuyết phục.
• Số liệu biến nhận định thành điều đo đếm được, khó bác bỏ, đồng thời cho phép so sánh qua thời gian.
• Biểu đồ cho thấy xu hướng tăng giảm, tỉ lệ một cách trực quan, tiết kiệm nhiều câu chữ.
• Sơ đồ thể hiện quan hệ (quy trình, nguyên nhân – kết quả, cấu trúc) mà lời văn phải giải thích rất dài.

Viết, nói và nghe (câu 10–13)

Nêu một số lưu ý khi viết báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề xã hội. Chỉ ra một số điểm khác biệt về bố cục giữa kiểu bài này với kiểu bài viết báo cáo kết quả của bài tập dự án về một vấn đề xã hội.

Trả lời:

Lưu ý: chọn vấn đề vừa sức và có ý nghĩa; nêu rõ câu hỏi, mục đích và phương pháp nghiên cứu (khảo sát, phỏng vấn, phân tích tài liệu); số liệu phải thật, được xử lí và trình bày bằng bảng, biểu đồ; phân biệt kết quả với bình luận của người viết; ghi đầy đủ tài liệu tham khảo; ngôn ngữ khách quan, chính xác.

Nói gọn: báo cáo nghiên cứu xoay quanh câu hỏi và câu trả lời; báo cáo dự án xoay quanh việc đã làm và sản phẩm.

Nêu một số điểm khác biệt đáng lưu ý giữa hai kiểu bài: viết bài văn nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ và viết bài phát biểu trong lễ phát động một phong trào hoặc một hoạt động xã hội.

Trả lời:

So sánh, chỉ ra một số điểm khác biệt giữa hai kiểu bài thuyết trình: – Trình bày báo cáo kết quả của bài tập dự án. – Thuyết trình về một vấn đề liên quan đến cơ hội và thách thức đối với đất nước.

Trả lời:

• Nội dung: bài thứ nhất kể lại quá trình và giới thiệu sản phẩm của nhóm; bài thứ hai bàn về một vấn đề vĩ mô (hội nhập, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu…), phân tích cả mặt thuận lợi và khó khăn.
• Tính chất: bài thứ nhất thiên về thông tin, có minh chứng sản phẩm; bài thứ hai thiên về nghị luận, cần quan điểm rõ và giải pháp.
• Phương tiện hỗ trợ: bài thứ nhất thường chiếu ảnh hoạt động, sản phẩm thật; bài thứ hai cần số liệu, biểu đồ, dẫn chứng thời sự có nguồn.

Lập dàn ý cho bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội, sau đó chuyển dàn ý bài viết đó thành dàn ý bài nói.

Trả lời: Vấn đề chọn: Người trẻ trước thói quen lướt tin nhanh trên mạng xã hội.

Văn học dân gian Việt Nam gồm những thể loại chính nào? Nêu tên tác phẩm tiêu biểu cho mỗi thể loại đó.

Trả lời:

Kẻ bảng sau vào vở và xếp các tác phẩm – tác giả nêu phía dưới vào ô phù hợp trong bảng (bảng Văn học trung đại Việt Nam gồm bốn giai đoạn; danh sách tác phẩm in ở trang 124–125).

Trả lời:

Ghi chú: Thánh Tông di thảo là tác phẩm tương truyền, xếp theo thời Lê Thánh Tông (thế kỉ XV); Nguyễn Công Trứ (1778–1858) sáng tác chủ yếu ở nửa đầu thế kỉ XIX.

Nêu một số điểm khác biệt đáng lưu ý giữa hai bộ phận văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm.

Trả lời:

Kẻ bảng sau vào vở và ghi tên ít nhất 5 tác phẩm (kèm tên tác giả) đã học thuộc văn học hiện đại Việt Nam vào ô phù hợp trong bảng (có thể chọn tác phẩm từ lớp 6 đến lớp 12).

Trả lời:

Tìm hiểu về nội dung yêu nước và nội dung nhân đạo trong văn học hiện đại Việt Nam. Phân tích biểu hiện của nội dung yêu nước hoặc nhân đạo qua một/ một số tác phẩm đã học.

Trả lời:

Khái quát. Tinh thần yêu nước của văn chương thế kỉ XX gắn với khát vọng độc lập, tự do, với hình tượng nhân dân và người lính; sau 1975 mở rộng thành trách nhiệm xây dựng đất nước, giữ gìn văn hoá. Nhân đạo thể hiện ở niềm thương cảm với con người nhỏ bé, sự trân trọng phẩm giá, đấu tranh cho quyền sống, quyền hạnh phúc, và từ sau đổi mới là sự quan tâm tới số phận cá nhân, đời sống tinh thần riêng tư.

Phân tích nội dung nhân đạo qua Hai đứa trẻ (Thạch Lam). Truyện không có biến cố lớn: hai chị em Liên, An trông một gian hàng tạp hoá nhỏ ở phố huyện nghèo, thức đợi chuyến tàu đêm. Nhân đạo trước hết ở cái nhìn xót thương những kiếp người lam lũ: mẹ con chị Tí, bác phở Siêu, gia đình bác xẩm, bà cụ Thi điên, những ngọn đèn leo lét trong bóng tối mênh mông. Sâu hơn, Thạch Lam trân trọng khát vọng của họ: chuyến tàu đi qua chỉ trong chốc lát nhưng mang theo ánh sáng và một “thế giới khác” mà Liên mơ hồ mong đợi. Nhà văn không lên án gay gắt mà để người đọc tự thấy những con người ấy xứng đáng với một cuộc đời sáng sủa hơn.