Soạn bài Tuyên ngôn Độc lập (Hồ Chí Minh) – Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo

Trả lời:
Phần mở đầu có hai trích dẫn: một câu trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Mĩ về quyền bình đẳng, quyền được sống, được tự do, được mưu cầu hạnh phúc; một câu trong bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1791 của Pháp: “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi, và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi”. Cả hai đều là những văn kiện tiến bộ, được nhân loại thừa nhận.

Trả lời:
Đọc đoạn văn, em thấy căm phẫn trước những việc làm mà thực dân Pháp gây ra suốt tám mươi năm: dựng nhà tù, chém giết người yêu nước, dùng thuốc phiện và rượu đầu độc giống nòi, vơ vét ruộng đất, thuế má. Em cũng xót xa cho ông cha ta, những người nông dân, công nhân, nhà buôn đều bị dồn đến chỗ bần cùng. Từng câu văn ngắn bắt đầu bằng chữ “Chúng” như những vết roi quất xuống, khiến nỗi đau của dân tộc trở nên cụ thể và gần gũi.

Trả lời:
Đây là hai hội nghị lớn của phe Đồng minh, nơi các nước thắng trận cam kết tôn trọng sự bình đẳng giữa các dân tộc và quyền mỗi dân tộc tự quyết định vận mệnh của mình. Nhắc lại các nguyên tắc ấy, tác giả ràng buộc các nước Đồng minh vào chính lời hứa của họ: đã thừa nhận nguyên tắc thì không thể quay lưng với một dân tộc vừa đứng về phe mình chống phát xít. Đó là cách vừa tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, vừa cảnh báo những nước có ý định làm ngơ cho Pháp trở lại.

Trả lời:

• Phủ định: nước ta “không phải thuộc địa của Pháp nữa”; dân ta lấy lại nước “chứ không phải từ tay Pháp”; Pháp không “bảo hộ” được ta.
• Khẳng định: nước ta đã thành thuộc địa của Nhật từ năm 1940; dân ta giành chính quyền từ tay Nhật; dân tộc ấy “phải được tự do”, “phải được độc lập”; nước Việt Nam “sự thực đã thành một nước tự do và độc lập”.

Hai loại câu đi thành từng cặp, phủ định cái sai của đối phương rồi khẳng định ngay cái đúng của ta, làm cho lập luận không còn kẽ hở.

Xác định bố cục của văn bản. Từ đó, vẽ sơ đồ thể hiện mối quan hệ giữa luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng.

Trả lời:
Bố cục:

• Phần 1 (từ đầu đến “không ai chối cãi được”): nêu nguyên lí chung về quyền bình đẳng, tự do của con người và các dân tộc.
• Phần 2 (tiếp đến “phải được độc lập!”): chứng minh thực dân Pháp đã phản bội nguyên lí ấy và nhân dân ta đã tự giành lại đất nước.
• Phần 3 (đoạn cuối): Chính phủ lâm thời tuyên bố với thế giới và nêu quyết tâm của toàn dân.

Sơ đồ lập luận:

• Luận đề: Dân tộc Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và đã thực sự trở thành một nước tự do, độc lập.
  • Luận điểm 1 – Cơ sở pháp lí: quyền bình đẳng, tự do của mọi dân tộc. Bằng chứng: lời của hai bản tuyên ngôn Mĩ, Pháp. Lí lẽ: suy rộng từ con người đến dân tộc.
  • Luận điểm 2 – Tội ác của thực dân Pháp: Bằng chứng: các tội ác về chính trị, kinh tế; đầu hàng Nhật năm 1940; nạn đói hơn hai triệu người; bỏ chạy ngày 9/3; giết tù chính trị. Lí lẽ: Pháp đã phản bội lá cờ tự do, bình đẳng, bác ái, không có tư cách “bảo hộ”.
  • Luận điểm 3 – Nhân dân ta tự giành độc lập: Bằng chứng: Việt Minh kêu gọi Pháp chống Nhật, cứu người Pháp; nhân dân nổi dậy giành chính quyền khi Nhật hàng; vua Bảo Đại thoái vị. Lí lẽ: dân ta lấy nước từ tay Nhật, gan góc chống Pháp, đứng về phe Đồng minh nên phải được độc lập.
  • Luận điểm 4 – Lời tuyên bố: thoát li hẳn với Pháp, kêu gọi Đồng minh công nhận, khẳng định quyết tâm của toàn dân.

Việc trích dẫn hai bản tuyên ngôn có tác dụng gì? Nhận xét về cách kết hợp các thao tác nghị luận trong phần này.

Trả lời:
Tác dụng:

• Tạo cơ sở pháp lí vững chắc vì đó là những chân lí đã được cả thế giới công nhận.
• Là đòn gậy ông đập lưng ông: dùng chính lời của nước Pháp để chỉ ra hành động trái ngược của thực dân Pháp; đồng thời nhắc nước Mĩ, một thành viên Đồng minh, về những giá trị mà họ từng tuyên bố.
• Đặt cuộc cách mạng của dân tộc ta ngang hàng với hai cuộc cách mạng lớn của nhân loại, thể hiện niềm tự hào và tư thế bình đẳng của Việt Nam.

Cách kết hợp các thao tác nghị luận: Tác giả dùng thao tác chứng minh (dẫn hai văn kiện), giải thích và suy luận (câu “Suy rộng ra…” chuyển từ quyền cá nhân sang quyền dân tộc), rồi khẳng định bằng câu chốt “Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được”. Chỉ trong vài câu, các thao tác đan cài nhuần nhuyễn, vừa chặt chẽ vừa sáng tạo.

Đọc lại phần từ “Thế mà hơn 80 năm nay” đến “Dân tộc đó phải được độc lập!”, đối chiếu với ô thông tin ở đầu văn bản.

Trả lời:
a. Lí lẽ, bằng chứng bác bỏ luận điệu của Pháp:

• Bác bỏ luận điệu khai hóa: Pháp không mang văn minh đến mà thi hành luật pháp dã man, chia nước ta làm ba kì, mở nhà tù nhiều hơn trường học, thi hành chính sách ngu dân, đầu độc nòi giống bằng thuốc phiện, rượu cồn; về kinh tế thì cướp ruộng đất, độc quyền giấy bạc, đặt hàng trăm thứ thuế, bóc lột đến bần cùng.
• Bác bỏ luận điệu bảo hộ: năm 1940 Pháp quỳ gối dâng nước ta cho Nhật, ngày 9/3/1945 Pháp hoặc chạy hoặc hàng; năm năm “bán” nước ta hai lần; để hơn hai triệu đồng bào chết đói.
• Khẳng định quyền độc lập: dân ta lấy lại nước từ tay Nhật; Việt Minh vẫn đối xử khoan hồng với người Pháp; dân tộc ta gan góc chống Pháp hơn tám mươi năm và đứng về phe Đồng minh chống phát xít.

Nhận xét: Bằng chứng được chọn lọc tiêu biểu, có mốc thời gian và số liệu; sắp xếp theo trình tự thời gian (từ hơn tám mươi năm đô hộ đến mùa thu 1940, đến ngày 9/3/1945, đến Cách mạng tháng Tám) và theo hướng tăng dần, từ tội ác đến sự phản bội rồi đến thắng lợi của nhân dân. Mỗi nhóm bằng chứng đều dẫn tới một kết luận nhỏ, cùng hội tụ vào kết luận lớn.

b. Biện pháp tu từ, từ ngữ, câu khẳng định và phủ định:

• Điệp ngữ và liệt kê: chuỗi câu bắt đầu bằng “Chúng” phơi bày tội ác thành hệ thống; điệp “Sự thực là” nhấn mạnh tính khách quan, không thể chối cãi.
• Ẩn dụ, hoán dụ: “tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu”, “hai tầng xiềng xích” gợi cảnh đàn áp đẫm máu và thân phận nô lệ chồng chất.
• Từ ngữ: “quỳ gối đầu hàng”, “mở cửa nước ta rước Nhật”, “nhẫn tâm” vạch trần sự hèn hạ của thực dân; “gan góc” ngợi ca bản lĩnh dân tộc.
• Kết hợp câu khẳng định, phủ định: phủ định tư cách của Pháp, khẳng định quyền làm chủ của ta, đẩy lập luận đến kết luận tất yếu ở hai câu cảm thán cuối phần.

Trả lời:
Ý nghĩa: Đoạn tuyên bố khép lại văn bản là kết luận của toàn bộ lập luận. Nó khẳng định hai điều: quyền được hưởng tự do, độc lập (về mặt lí) và việc Việt Nam đã thành một nước tự do, độc lập (về mặt thực tế). Kèm theo là lời thề của toàn dân sẵn sàng hi sinh tất cả để giữ vững nền độc lập, như lời cảnh báo với mọi thế lực muốn xâm phạm.

Tác dụng của ngôn ngữ biểu cảm: Cụm “trịnh trọng tuyên bố với thế giới” tạo giọng điệu trang nghiêm, đĩnh đạc của một quốc gia có chủ quyền. Kiểu câu khẳng định, cấu trúc liệt kê “tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải” tạo nhịp văn chắc nịch, dồn sức nặng vào ý chí. Ngôn ngữ ấy khiến lời tuyên bố vừa là một văn bản pháp lí, vừa là một lời thề thiêng liêng.

Phân tích một số ví dụ trong văn bản để cho thấy quan điểm sáng tác này của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Trả lời:

• Viết cho ai: cho đồng bào cả nước, cho nhân dân thế giới và cho cả những kẻ đang âm mưu trở lại. Vì vậy văn bản dùng lối xưng hô “dân ta”, “đồng bào ta” thân thiết với người trong nước, đồng thời dùng ngôn ngữ chuẩn mực, dẫn văn kiện quốc tế để nói với thế giới.
• Viết để làm gì: để tuyên bố độc lập và bác bỏ luận điệu của Pháp. Mọi chi tiết đều phục vụ hai mục đích ấy, như việc nhắc đến hội nghị Tê-hê-răng và Cựu Kim Sơn để tranh thủ Đồng minh.
• Viết cái gì: những sự thật lịch sử có thể kiểm chứng: năm 1940, ngày 9 tháng 3, hai triệu người chết đói, tù chính trị ở Yên Bái và Cao Bằng.
• Viết như thế nào: ngắn gọn, mạch lạc, câu chữ giản dị mà đanh thép, có lí lẽ, có cảm xúc; phù hợp để đọc trước quần chúng tại quảng trường.

Trả lời:
Văn bản cho em thấy đất nước Việt Nam từng chịu nhiều đau thương: hơn tám mươi năm bị đô hộ, hai tầng áp bức, hàng triệu người chết đói. Nhưng con người Việt Nam chưa bao giờ khuất phục. Họ gan góc, kiên cường, biết đứng lên tự giải phóng mình; đồng thời giàu lòng nhân đạo, ngay cả với người Pháp trong lúc hoạn nạn. Em tự hào vì nền độc lập hôm nay được đổi bằng máu xương của bao thế hệ, và hiểu rằng thế hệ trẻ cần học tập, rèn luyện để xây dựng đất nước xứng đáng với lời thề năm 1945.