Soạn bài Hai quan niệm về gia đình và xã hội – Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo

Dưới đây là hình ảnh một góc phố Hà Nội thời Pháp thuộc. Hãy quan sát và nêu nhận xét của bạn về trang phục, xe cộ và nhà cửa trong hình.

Trả lời:

• Xe cộ: giữa phố có đường ray và tàu điện, trên cao chằng chịt dây điện; hai bên là xe kéo tay, xe đạp.
• Trang phục: phần đông vẫn mặc áo dài, quần sẫm màu, đội nón, che ô; lác đác có người đội mũ, mặc áo kiểu Âu.
• Nhà cửa: dãy phố hai, ba tầng, mái ngói, ban công, cửa hàng treo biển hiệu; kiến trúc pha giữa nhà phố cổ và lối xây của người Pháp.
• Nhận xét: Hà Nội khi ấy mang diện mạo Tây ta lẫn lộn. Chính bối cảnh giao thời đó làm nảy sinh phong trào “Âu hoá” mà Số đỏ đem ra giễu cợt.

Chú ý sự khác biệt giữa cách ông chủ với bà chủ giao việc cho Xuân.

Trả lời:

• Ông chủ (Văn Minh) nói dài, trang trọng, toàn chữ to: “giúp xã hội trong cuộc Âu hoá”, đặt lên vai anh giúp việc cả trách nhiệm quyết định xã hội “văn minh hay dã man”. Người kể nhận xét ông nói “một cách cầu kì”.
• Bà chủ nói gọn: rảnh thì cầm phất trần phủi bụi lụa, phủi quần áo trên ma-nơ-canh, giữ cửa hiệu sạch sẽ; vừa nói vừa đưa luôn cái chổi.
• Ý nghĩa: cùng một việc, một người tô vẽ thành sứ mệnh, một người lột trần thành việc quét dọn. Độ vênh ấy gây cười và cho thấy “cải cách” ở tiệm may chỉ là lớp sơn bóng phủ lên chuyện buôn bán.

Đặt tác phẩm vào bối cảnh văn hoá Việt Nam ở thập kỉ 30 của thế kỉ XX, bạn nhận xét như thế nào về những mẫu trang phục của tiệm may Âu hoá và cách đặt tên cho những bộ trang phục đó?

Trả lời:

• Thời ấy, phụ nữ Việt mặc kín đáo, coi việc phô thân thể là thiếu nết na. Những kiểu “Hở cánh tay và hở cổ”, “Hở đến nách và hở nửa vú” vì thế táo bạo đến lố lăng, đi ngược thuần phong mĩ tục.
• Tên gọi (Dậy thì, Ngây thơ, Lời hứa, Chinh phục, Chờ một phút, Nữ quyền…) là những mĩ từ chẳng ăn nhập gì với bộ áo, có khi còn trái ngược: kiểu hở nhiều nhất lại mang tên Ngây thơ.
• Đặt tên như vậy cốt để câu khách, khoác cho món hàng vẻ “tiến bộ”. Nhà văn qua đó châm biếm lối Âu hoá chỉ chạy theo bề ngoài, biến cải cách thành chiêu kinh doanh.

Theo bạn, với cách “học” như vậy, liệu Xuân Tóc Đỏ có thể hoàn thành tốt công việc bán hàng cho tiệm may Âu hoá như ông bà chủ đã giao phó không?

Trả lời:

Em dự đoán là có, dù cách học ấy rất buồn cười. Hắn học như vẹt, không hiểu gì, nhưng thuộc rất nhanh, lại còn tự đặt thêm câu cho các ma-nơ-canh khác (Lời hứa, Chinh phục), chứng tỏ nhanh trí, nhớ giỏi, biết ứng biến. Ở tiệm may này, bán hàng không cần hiểu thật về mĩ thuật, chỉ cần thuộc vài cái tên kêu và biết “tán cho khách nghe vui tai”, đúng sở trường của kẻ từng rao bán ngoài phố. Diễn biến phía sau xác nhận điều đó: chỉ ít phút, bà Typn đã tin hắn là người “có học thức”.

So sánh trang phục của bà Typn với những bộ trang phục trong tiệm may Âu hoá.

Trả lời:

Vợ của chính nhà cải cách lại ăn mặc khá kín đáo, trong khi Xuân, vốn tin cứ nhố nhăng mới là tân thời, liền chê bà “cổ lắm”. Chừng ấy tân thời cũng đủ làm ông Typn nổi giận ở cuối đoạn.

So sánh ngôn ngữ của ông Typn lúc này với ngôn ngữ khi ông nói chuyện với Xuân Tóc Đỏ ở đầu đoạn trích.

Trả lời:

• Ở đầu đoạn trích: giọng thầy dạy, kiểu cách, chêm tiếng Pháp (gu, văng-đơ, tay-ơ), dùng chữ to tát như “quan niệm về mĩ thuật”, “người tiến bộ”.
• Lúc này: chỉ còn tiếng kêu than và câu hỏi dồn dập (“Vợ tôi? Chính vợ tôi?”), lặp mãi “Hở giời?”, rồi bỏ lửng bằng tiếng mắng “Đồ…”, ngay sau đó quát vợ “Câm đi, đồ ngu!”.
• Nhận xét: lớp vỏ ngôn từ văn minh rơi mất, để lộ một người chồng gia trưởng, thô lỗ. Cải cách chỉ có trên môi, không có trong cách sống.

Đoạn đối thoại giữa Xuân Tóc Đỏ với ông bà Văn Minh, ông Typn về công việc trong tiệm may diễn ra vào lúc nào và có vai trò gì đối với câu chuyện được kể trong văn bản?

Trả lời:

• Thời điểm: trưa ngày đầu Xuân đến làm, khi chủ tiệm cùng khách sang đã lên xe đi ăn ở hiệu khách, thợ về hết, đồng hồ điểm mười hai tiếng. Cuộc đối thoại hiện lên qua dòng hồi tưởng lúc Xuân đi đi lại lại “ôn những lời dặn bảo của chủ nó”.
• Vai trò: cho thấy việc thật của Xuân (trông hàng, quét bụi, một anh loong toong) nấp sau những danh xưng to tát, mở ra mâu thuẫn trào phúng giữa lời và thực; trang bị cho Xuân “vốn liếng” (tên mốt, khẩu hiệu Âu hoá, cách nịnh khách) để dùng ngay sau đó; đồng thời tạo tình huống Xuân bị bỏ lại một mình, dẫn tới cuộc gặp bà Typn.

Trước khi đến tiệm may Âu hoá làm việc, Xuân chỉ mới trải qua các công việc như bán báo dạo, bán thuốc lậu, nhặt bóng ở sân quần vợt,… chứ chưa từng bán hàng thời trang. Trong văn bản trên, “thế mạnh” nào của Xuân đã khiến cho nhân vật chiếm được lòng tin của vợ ông Typn? Chi tiết, từ ngữ nào thể hiện “thế mạnh” đó của Xuân?

Trả lời:

“Thế mạnh” của Xuân là tài bắt chước, nhại lời và ứng biến: nghe đâu nhớ đấy, rồi lắp lại thành lời lẽ trơn tru, hợp ý người nghe. Chi tiết:

• Lặp nguyên khẩu hiệu của chủ để tự giới thiệu: “một người dự phần trong việc Âu hoá”, “Một người cải cách xã hội… có trách nhiệm quốc dân văn minh hay là dã man”.
• Kể vanh vách các kiểu áo: “Ngây thơ, Chinh phục, Lưỡng lự, Chờ một phút, Ỡm ờ, Ngừng tay”.
• Chộp ngay lời than “Chồng tôi áp chế tôi lắm!” để mời may bộ Nữ quyền, hứa người vợ mặc vào “sẽ được chồng khiếp sợ”.
• Lễ phép đúng lúc: cúi xuống rất thấp, đáp “Chúng tôi rất được hân hạnh.”; rồi bàn về hạnh phúc vợ chồng, về “luật tiến hoá chung của xã hội”.

Kết quả, bà Typn khen hắn “nói văn vẻ y như viết văn Tây” và nhờ hắn che chở mình.

Công việc ở tiệm may Âu hoá có ý nghĩa như thế nào đối với công cuộc tiến thân của Xuân sau này? Chi tiết nào giúp bạn nhận ra ý nghĩa đó?

Trả lời:

• Ý nghĩa: tiệm may là “trường học” đầu tiên đưa Xuân từ vỉa hè vào thế giới thượng lưu. Ở đây hắn học được thứ ngôn ngữ văn minh rỗng tuếch và nhận ra chỉ cần nói trơn những chữ ấy là được tin, được nể. Đó là bước khởi đầu cho chuỗi thăng tiến bằng lừa bịp về sau: được gọi là sinh viên trường thuốc, giáo sư quần vợt, cuối cùng thành anh hùng cứu quốc.
• Chi tiết: Xuân thuộc tên mốt rất nhanh, còn tự đặt bài; vừa gặp khách đã dùng lại khẩu hiệu của chủ; được khen “người có học thức lắm”; bị ông Typn buộc tội dùng “những văn chương bóng bẩy ra mê hoặc vợ tôi”. Trớ trêu thay, lời buộc tội ấy lại chứng nhận hắn “học” thành công.

Liệt kê vào bảng sau các hành động, lời nói của ông Typn; từ đó nêu nhận xét về tính cách cũng như quan niệm của nhân vật này đối với việc “cải cách trang phục” nói riêng và “cải cách xã hội” nói chung (làm vào vở).

Trả lời:

• Tính cách: háo danh, thích khoe chữ nhưng hiểu biết nửa vời; hách dịch với người dưới; gia trưởng, thô bạo với vợ; nói một đằng làm một nẻo.
• Quan niệm: cải cách trang phục với ông là món hàng để bán và để nổi danh là nhà mĩ thuật tiến bộ; cải cách xã hội chỉ áp dụng cho vợ con người khác, còn nhà ông phải giữ nếp cũ. Cải cách vì thế chỉ là khẩu hiệu kinh doanh.

Nêu chủ đề của văn bản. Những hành động, lời nói của vợ chồng Văn Minh và ông nhà báo trong đoạn trích trên có ý nghĩa như thế nào đối với việc thể hiện chủ đề đó?

Trả lời:

• Chủ đề: phơi bày sự giả dối, lố bịch của phong trào Âu hoá, cải cách ở đô thị thời thuộc Pháp, qua mâu thuẫn giữa hai quan niệm: hô hào đổi mới ngoài xã hội nhưng bảo thủ, chuyên quyền trong nhà mình.
• Vợ chồng Văn Minh: chồng nói chuyện văn minh, dã man; vợ trao luôn cái phất trần; cả hai đi ăn với khách sang mà quên người làm cũng cần bữa trưa. “Cải cách” với họ chỉ là cái nhãn để kinh doanh.
• Ông nhà báo: viết báo cổ động cải cách nhưng tuyên bố “ta nên chia gia đình với xã hội ra làm hai”, “Gia đình tôi thì cứ phải theo cổ”. Ông nói thẳng ra cái “lí thuyết” làm nên nhan đề, chứng tỏ thói hai mặt là bệnh chung của giới cấp tiến thượng lưu chứ không riêng Typn.

Theo bạn, “nghĩa lí cái việc cải cách của ông cai thợ may” mà Xuân Tóc Đỏ băn khoăn không hiểu, thực chất là gì? Qua văn bản này, tác giả thể hiện thái độ và thông điệp gì về công cuộc Âu hoá, phương Tây hoá ở đô thị Việt Nam vào thập niên 30 của thế kỉ XX?

Trả lời:

• Thực chất: thứ cải cách mà ông thợ may theo đuổi là chuyện làm ăn và làm danh: cần khách may áo tân thời để kiếm tiền, cần cái tên Tôi yêu phụ nữ trên báo; nhưng chỉ cải cách cho người khác, vợ mình thì không. Xuân không hiểu vì cái nghĩa lí ấy vốn tự mâu thuẫn.
• Thái độ: giễu cợt, châm biếm sâu cay; tác giả đứng ngoài, để nhân vật tự bóc trần mình.
• Thông điệp: Âu hoá lúc ấy phần lớn là học đòi bề ngoài, lai căng, bị biến thành công cụ trục lợi và che đậy thói đạo đức giả. Đổi mới thật phải đi từ hiểu biết và nhất quán giữa lời với việc; chạy theo cái mới mù quáng hay giữ khư khư cái cũ để áp đặt người khác đều đáng cười như nhau.

Nhận xét về ngôn ngữ, lời nói của các nhân vật trong đoạn trích. So sánh với ngôn ngữ, lời nói của các nhân vật trong một tác phẩm tự sự trung đại mà bạn đã học.

Trả lời:

• Mỗi người một giọng: Văn Minh nói bằng khẩu hiệu; Typn chêm tiếng Pháp khi lên lớp, nổi nóng thì “Câm đi, đồ ngu!”; Xuân một mình thì văng tục (“Mẹ kiếp! Quần với chả áo!”), tiếp khách lại nói như diễn văn; bà Typn nói câu ngắn, cảm thán (“Chồng tôi! Cải cách! Âu hoá!”); nhà báo ra vẻ lí lẽ.
• Lời thoại pha tạp Hán Việt, tiếng Pháp phiên âm, khẩu ngữ, tiếng chửi, phản chiếu một xã hội Tây ta lẫn lộn và là nguồn tạo tiếng cười.
• So sánh: trong Chuyện người con gái Nam Xương (Nguyễn Dữ), lời nhân vật trau chuốt, trang trọng, nhiều điển tích, nói theo chuẩn mực đạo lí hơn theo cá tính, các nhân vật gần như cùng một giọng. Ở Số đỏ, ngôn ngữ đời thường, cá thể hoá rõ, lời nói còn tự tố cáo người nói, đánh dấu bước chuyển của tự sự hiện đại.

Theo bạn, (những) đặc điểm của phong cách hiện thực thể hiện như thế nào trong văn bản? Các thủ pháp trào phúng có vai trò như thế nào trong việc thể hiện (những) đặc điểm ấy?

Trả lời:

• Đặc điểm hiện thực: đề tài lấy từ đời sống thật của Hà Nội thập niên 30 (tiệm may Âu hoá, mốt áo tân thời, mục phụ nữ trên báo, chợ phiên, khiêu vũ); nhân vật điển hình cho từng hạng người (nhà mĩ thuật học đòi, nhà báo cấp tiến giả hiệu, chủ tiệm buôn bằng khẩu hiệu, kẻ lưu manh gặp thời); chi tiết cụ thể (giờ trưa, ve sầu, chiếc quần trắng, đường ngôi lệch); cảm hứng phê phán.
• Thủ pháp trào phúng: tương phản lời và việc (cổ động phụ nữ tân thời nhưng muốn nhốt vợ trong buồng); phóng đại (anh quét dọn gánh trách nhiệm quốc dân); lặp và nhại (Xuân đọc như vẹt, Typn kêu “Hở giời?”); tình huống trớ trêu (vợ nhà cải cách bị chính chồng lôi về); lời kể mỉa mai (“những nhà nghệ sĩ là hay cả ghen lắm”).
• Vai trò: tiếng cười để cái xấu tự lộ diện mà không cần lời bình; nhờ đó bức tranh hiện thực sắc nét và lời phê phán thấm sâu hơn.