Soạn bài Tuyên ngôn Độc lập (Hồ Chí Minh) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Trả lời:
Mở đầu bản Tuyên ngôn, Hồ Chí Minh trích hai văn kiện lớn của thế giới:

• Câu trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mĩ: “Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng. Tạo hoá cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.
• Câu trong bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1791 của Cách mạng Pháp: “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi; và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi”.

Hai trích dẫn đứng ngay ở đầu văn bản, làm thành cái nền lí lẽ cho toàn bộ văn kiện.

Trả lời:
Tác giả lập luận theo lối diễn dịch và “suy rộng ra”: từ quyền của từng cá nhân trong hai bản tuyên ngôn, Người khái quát thành quyền chung của các dân tộc. Sau đó, Người chốt lại bằng một câu khẳng định ngắn gọn, dứt khoát: “Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được”. Cách dẫn lời của chính nước Mĩ, nước Pháp khiến đối phương không thể bác bỏ tiền đề, vì đó là điều họ từng tuyên bố.

Trả lời:

• Phép liệt kê: một chuỗi tội ác trên mặt chính trị (luật pháp dã man, chia ba chế độ, nhà tù, tắm máu các cuộc khởi nghĩa, chính sách ngu dân, thuốc phiện, rượu cồn) và về kinh tế (cướp ruộng đất, độc quyền giấy bạc, thuế vô lí, bóc lột công nhân). Biện pháp này cho thấy tội ác có hệ thống, bao trùm mọi mặt đời sống.
• Điệp từ, điệp cấu trúc: đại từ “chúng” lặp lại ở đầu nhiều câu ngắn, tạo nhịp dồn dập như những đòn tố cáo liên tiếp.
• So sánh: “Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học” làm nổi bật chính sách cai trị bằng đàn áp và ngu dân.
• Ẩn dụ: “Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu” gợi tội ác đẫm máu, gây ấn tượng mạnh.

Trả lời:

• Sự kiện, số liệu khách quan: các sự kiện có thời gian, địa điểm cụ thể: mùa thu năm 1940 Nhật vào Đông Dương, Pháp đầu hàng; nạn đói cuối năm 1944 – đầu năm 1945 từ Quảng Trị đến Bắc Kì làm hơn hai triệu người chết; ngày 9 tháng 3 năm 1945 Nhật đảo chính Pháp; Pháp giết tù chính trị ở Yên Bái và Cao Bằng; Việt Minh giúp người Pháp chạy qua biên giới, cứu họ khỏi nhà giam Nhật.
• Nhận định riêng của tác giả: những nhận định rút ra từ sự kiện, như dân ta chịu “hai tầng xiềng xích”, Pháp không “bảo hộ” được ta mà còn “bán” nước ta hai lần cho Nhật, hay lời khẳng định đồng bào ta vẫn giữ “thái độ khoan hồng và nhân đạo”.

Sự kết hợp này giúp mỗi nhận định đều có chỗ dựa, còn mỗi sự kiện đều được soi sáng bằng thái độ rõ ràng của người viết.

Trả lời:

• Lời tuyên bố của Chính phủ lâm thời: thoát li hẳn quan hệ thực dân với Pháp, xoá bỏ mọi hiệp ước Pháp đã kí và mọi đặc quyền của Pháp trên đất nước Việt Nam.
• Lời khẳng định với các nước Đồng minh: “quyết không thể không nhận quyền độc lập của dân Việt Nam”.
• Câu kết: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thực đã thành một nước tự do và độc lập”.

Đây là những câu có chủ thể phát ngôn chính thức (chúng tôi – Chính phủ lâm thời), có hành động tuyên bố và đối tượng là cả thế giới, nên mang đầy đủ tính chất của một văn kiện tuyên ngôn.

Trả lời:
Tính biểu cảm thể hiện ở:

• Cách gọi “đồng bào ta”, “dân ta” lặp lại nhiều lần, đặt người viết và người nghe vào cùng một cộng đồng chung vận mệnh.
• Từ ngữ giàu sắc thái: “gan góc”, “cực khổ, nghèo nàn”, “nhẫn tâm”, “vô cùng tàn nhẫn” bộc lộ niềm thương xót đồng bào và lòng căm phẫn kẻ thù.
• Câu cảm thán và điệp cấu trúc ở cuối phần hai: “dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!” vang lên như lời thề của cả dân tộc.

Trả lời:
Văn bản được viết trong không khí sôi sục của những ngày tổng khởi nghĩa. Khi chính quyền trong cả nước đã về tay nhân dân, Hồ Chí Minh dành mấy ngày ở căn gác nhỏ phố Hàng Ngang để thảo văn kiện, rồi đọc nó trong cuộc mít tinh lớn ở Ba Đình, trước biển người cờ hoa, vào ngày 2/9/1945.

Lúc ấy nền độc lập non trẻ đang bị đe dọa từ nhiều phía: phía bắc có quân Tưởng, phía nam có quân Anh, núp sau quân Anh là thực dân Pháp. Pháp muốn trở lại với cái cớ mình có công khai hóa và có quyền bảo hộ xứ này. Bản Tuyên ngôn vì thế vừa là lời khai sinh một nhà nước mới, vừa là cuộc tranh luận ngầm với những luận điệu ấy.

Trả lời:

• Mục đích: xóa bỏ ách thuộc địa và ngai vàng phong kiến, khai sinh một nhà nước mới; chứng minh dân Việt Nam xứng đáng được độc lập, cả về lí lẽ lẫn sự thật; đập tan luận điệu xâm lược của Pháp và tranh thủ sự đồng tình của dư luận thế giới; nói lên quyết tâm giữ thành quả cách mạng đến cùng.
• Đối tượng: trước hết là đồng bào cả nước; nhân dân thế giới, đặc biệt các nước Đồng minh, trong đó có Mĩ, Anh, Trung Hoa; và trực tiếp là thực dân Pháp cùng những kẻ đang nhòm ngó nước ta.

Phân tích theo trình tự: mở đầu nêu luận đề gì, phát triển luận đề bằng luận điểm, lí lẽ, bằng chứng như thế nào, kết thúc ra sao.

Trả lời:
a. Mở đầu – nêu luận đề: Con người và các dân tộc sinh ra đều bình đẳng, đều được sống, được tự do, được mưu cầu hạnh phúc. Luận đề được xác lập bằng hai trích dẫn từ tuyên ngôn của Mĩ, Pháp và một bước “suy rộng ra” từ cá nhân đến cộng đồng dân tộc. Câu “Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được” khép lại phần cơ sở pháp lí.

b. Phát triển luận đề – cơ sở thực tế:

• Luận điểm 1: Thực dân Pháp phản bội chính lí tưởng tự do, bình đẳng, bác ái. Lí lẽ và bằng chứng: tội ác về chính trị, kinh tế trong hơn tám mươi năm; Pháp đã bán nước ta cho Nhật hai lần trong năm năm; khủng bố Việt Minh, giết tù chính trị. Hai chữ khai hóa, bảo hộ của Pháp vì thế bị lật tẩy.
• Luận điểm 2: Dân tộc Việt Nam đã tự giành độc lập. Bằng chứng: nước ta thành thuộc địa của Nhật từ năm 1940, dân ta nổi dậy giành chính quyền khi Nhật hàng Đồng minh, lấy lại nước từ tay Nhật chứ không phải từ tay Pháp; Pháp chạy, Nhật hàng, vua thoái vị.
• Luận điểm 3: Dân tộc ta có đủ tư cách được hưởng độc lập: vừa khoan hồng với người Pháp, vừa gan góc chống Pháp hơn tám mươi năm, vừa đứng về phe Đồng minh chống phát xít. Lập luận dựa luôn vào nguyên tắc mà Đồng minh đã công nhận ở Tê-hê-răng và Cựu Kim Sơn.

c. Kết thúc: Lời tuyên bố trịnh trọng với thế giới về quyền hưởng tự do, độc lập và lời khẳng định ý chí của toàn dân sẵn sàng hi sinh tất cả để giữ vững nền độc lập.

Mạch lập luận đi từ chân lí chung đến thực tế cụ thể rồi đến kết luận tất yếu, chặt chẽ như một bản cáo trạng kết thúc bằng một phán quyết.

Chỉ ra và làm rõ thành công nghệ thuật từ các phương diện: từ ngữ, cấu trúc câu, biện pháp tu từ, câu khẳng định và câu phủ định.

Trả lời:

Những đặc điểm như tính luận chiến, tính cảm xúc đã được thể hiện như thế nào trong bản Tuyên ngôn Độc lập?

Trả lời:

• Tính luận chiến: Văn bản luôn hướng về đối phương. Mỗi luận điểm là một đòn phản bác: Pháp tự nhận có công khai hóa thì Tuyên ngôn kể tội nhà tù, ngu dân; Pháp nhận là người bảo hộ thì Tuyên ngôn chỉ ra kẻ ấy đã quỳ gối trước Nhật; Pháp coi xứ này là đất của mình thì Tuyên ngôn khẳng định ta lấy lại nước từ tay Nhật. Việc dùng chính lời tuyên ngôn của Pháp để buộc tội Pháp là một thủ pháp luận chiến sắc sảo.
• Tính lập luận chặt chẽ: bố cục ba phần rõ ràng, luận điểm liên kết nhân – quả, bằng chứng xác thực, có số liệu, mốc thời gian.
• Tính cảm xúc: lời văn thấm nỗi đau trước cảnh hơn hai triệu đồng bào chết đói, lòng căm giận trước tội ác, niềm tự hào về một dân tộc “gan góc”, và khí thế hào hùng trong lời thề cuối văn bản.
• Ngôn ngữ chính xác, trong sáng, hàm súc: câu chữ ngắn gọn, ai đọc cũng hiểu, phù hợp một văn kiện đọc trước quần chúng.

Bản Tuyên ngôn Độc lập có chung tư tưởng và cảm hứng gì với Sông núi nước Nam (khuyết danh) và Đại cáo bình Ngô (Nguyễn Trãi)? Từ đó, nêu khái quát ý nghĩa của bản Tuyên ngôn.

Trả lời:
Điểm chung: Cả ba tác phẩm đều thấm nhuần ý thức về chủ quyền đất nước và niềm tự hào của người Việt. Sông núi nước Nam khẳng định nước Nam do vua Nam cai quản, điều ấy đã được trời định; Đại cáo bình Ngô khẳng định Đại Việt có văn hiến, núi sông, phong tục, lịch sử riêng; còn Tuyên ngôn Độc lập nói với bạn bè năm châu rằng Việt Nam đã là một nước tự do. Cả ba đều mang giọng điệu đanh thép, đều coi việc giữ nước là chính nghĩa.

Điểm mới của Tuyên ngôn Độc lập: cơ sở lập luận không còn là ý trời hay truyền thống văn hiến, mà là quyền con người, quyền dân tộc được thế giới thừa nhận; nền độc lập gắn với chính thể dân chủ cộng hòa, với đời sống tự do, ấm no của người dân.

Ý nghĩa: Bản Tuyên ngôn là văn kiện lịch sử khép lại hơn tám mươi năm thuộc địa và hàng nghìn năm phong kiến, mở ra thời đại mới của nước Việt Nam độc lập; đồng thời là một văn bản chính luận kiểu mẫu, kết tinh tài năng và tấm lòng của Hồ Chí Minh.

Em thích nhất đoạn văn nào trong bản Tuyên ngôn Độc lập? Vì sao?

Trả lời:
Em thích nhất đoạn kết của bản Tuyên ngôn. Sau những trang lí lẽ đanh thép, đoạn văn này nâng giọng điệu lên thành lời tuyên bố trịnh trọng. Hai vế “có quyền hưởng tự do và độc lập” và “sự thực đã thành một nước tự do và độc lập” cho thấy độc lập vừa là quyền chính đáng vừa là thành quả đã giành được, không ai có thể ban phát hay tước bỏ. Câu cuối nêu bốn thứ mà toàn dân sẵn sàng hiến dâng: tinh thần, lực lượng, tính mệnh, của cải. Đọc đoạn văn, em cảm nhận được khí thế của cả một dân tộc vừa đứng dậy, và hiểu rằng độc lập hôm nay được trả bằng rất nhiều hi sinh.