Soạn bài Ánh sáng cứu rỗi (Bảo Ninh) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Trả lời:
Tình cảnh vô cùng bi đát: trong chưa đầy nửa tháng mùa khô, đơn vị Kiên hai lần bị bao vây, tan nát, vụn ra từng tốp. Kiên cùng ba chiến sĩ tháo chạy qua sông Pô-cô, vùng Đồi Đen bị B52 cày nát, rồi nhập vào đoàn cáng thương “quá tơi tả”: “Đạn dược thiếu, lương thực gần nhẵn. Sức cùng lực kiệt.” Xung quanh là lính Mỹ, trực thăng, thám báo; thương binh tăng dần, ba người phải khiêng hai cáng, lại không có bản đồ.

Trả lời:

• Kiên: giận dữ, cay nghiệt, giọng khản đặc, mỉa mai Hòa dẫn mọi người đến “vãng cảnh”, buộc tội: “Không phải lỗi lầm mà là một tội ác!”, thậm chí dọa xử bắn.
• Hòa: cúi mặt nhận lỗi (“Em có lỗi!”), mắt rưng lệ, môi run nhưng không buông xuôi; cô xin được chuộc lỗi, bình tĩnh đề xuất đưa thương binh về khe cạn để mình đi tìm lại đường.

Trả lời:
Quang cảnh thay đổi theo từng vùng: có vùng khô chát, vùng ẩm ướt, vùng nồng mùi hố lầy, lại có những trảng cỏ ngào ngạt hoa đỏ. Càng gần sông, rừng càng xanh, không khí càng mát. Khi tới đỉnh dốc, dòng Sa Thầy hiện ra đẹp như tranh: “Mặt nước sáng bạc lấp lánh ánh nắng phản chiếu không ngừng uốn lượn và gấp khúc.” Vẻ thanh bình ấy đối lập với Hồ Cá Sấu hôi thối và bom pháo trước đó, như một khoảng lặng hiếm hoi giữa chiến tranh.

Trả lời:
Qua cuộc trò chuyện trên đỉnh dốc, cơn giận của Kiên tan đi; anh muốn khen, muốn xin lỗi Hòa và lo cho sức khỏe của cô. Hòa thật thà kể về quê biển Hải Hậu, về nỗi sợ quên đường, và nhất quyết đi cùng Kiên. Hai người tựa vào nhau: “Họ ngồi tựa vào nhau như thế một lúc nữa, một lúc lâu.” Đó là tình đồng đội trong sáng, ấm áp, có cả sự sẻ chia, tin cậy và chút xao xuyến – thứ tình cảm giúp con người đứng vững giữa hiểm nguy.

Trả lời:
Toán lính Mỹ hiện lên qua điểm nhìn của Kiên từ chỗ nấp, rất gần và rất cụ thể: con chó béc-giê to lớn đánh hơi đi trước; tên đi đầu mặc áo giáp, đội mũ sắt bọc lưới; tên sau cởi trần, băng đạn vắt kín vai; tên tóc vàng to cao, tiểu liên lăm lăm trong tay. Chúng đi hàng dọc, bước nhẹ, gần như không tiếng động, mang “dáng dấp tàn ác và gian manh của những con sói”. Cách miêu tả tỉ mỉ, chậm rãi làm tăng cảm giác nghẹt thở, cho thấy sự nguy hiểm của kẻ thù và nỗi sợ hãi đang bóp nghẹt Kiên.

Trả lời:

• Kiên: co rúm người, “xiết chặt quả lựu đạn, lòng tê bại, thấp thỏm”, chỉ mong con chó không đánh hơi thấy mình; anh không nhận ra bọn lính đang lần theo dấu đoàn tải thương về khe cạn.
• Hòa: lặng lẽ trườn ra xa, nổ súng bắn con chó, rồi đứng thẳng dậy bắn tiếp khi nó lao tới; hết đạn, cô ném súng về phía địch và chạy ra trảng, kéo cả toán lính đuổi theo mình, xa khỏi chỗ Kiên và lối về khe cạn.

Trả lời:
Chỉ cách toán lính khoảng ba chục thước, Kiên đủ sức ném lựu đạn diệt non nửa số địch, nhưng anh nín lặng quỳ mãi sau lùm cây. Anh biết phải chấm dứt “cận cảnh dã man” trước mắt, “song cái dấu chấm hết ấy vẫn bị giữ lại khư khư trong lòng bàn tay Kiên”. Cuối cùng anh tra chốt lựu đạn, bò lui và trở về khe cạn khi trời tối. Tâm trạng Kiên là sự giằng xé giữa đau đớn, căm hờn và trách nhiệm phải đưa đoàn thương binh thoát ra – một lựa chọn day dứt anh suốt nhiều năm.

Trả lời:
Mạch kể chuyển từ quá khứ chiến tranh (buổi chiều Hòa hi sinh, đêm vượt sông) sang hiện tại “nhiều năm sau”, khi Kiên đi cùng đội thu nhặt hài cốt trở lại vùng hồ Cá Sấu. Cảnh cũ không còn dấu vết, nhưng khi nhắm mắt trong bóng hoàng hôn, Kiên lại thấy toàn cảnh buổi chiều năm ấy. Sự dịch chuyển thời gian cho thấy kí ức chiến tranh không mất đi; nó chỉ lắng lại, chuyển từ nỗi kinh hoàng thành nỗi buồn mênh mang.

Đề: Những chi tiết, sự kiện nào trong đoạn trích Ánh sáng cứu rỗi cho thấy tình thế hiểm nghèo của Kiên và đồng đội? Trong tình thế đó, Kiên đã có phản ứng ra sao?

Trả lời:

• Tình thế hiểm nghèo: đơn vị hai lần bị bao vây, tan rã; nhóm Kiên nhập vào đoàn cáng thương thiếu đạn, thiếu lương thực, kiệt sức; tứ bề là lính Mỹ, nguồn nước nào cũng có thể bị phục kích, bom pháo và trực thăng hoành hành; không bản đồ, đi lạc tới Hồ Cá Sấu; pháo bắn cấp tập ngay bên kia hồ; trên đường về chạm trán toán lính Mỹ có chó săn đang lần theo dấu đoàn tải thương.
• Phản ứng của Kiên: miễn cưỡng nhập đoàn, nghi ngờ Hòa dẫn sai đường; khi lạc thì nổi giận, buộc tội Hòa nặng nề. Khi gặp lính Mỹ, anh sợ hãi, tê liệt, chỉ biết nắm chặt lựu đạn; chứng kiến Hòa hi sinh, anh không ném lựu đạn mà lặng lẽ bò về, đưa đoàn thương binh vượt sông trót lọt.

Trả lời:

Vì sao khác nhau? Hòa hiểu rằng bọn lính đang lần theo dấu đoàn tải thương; cô chủ động hi sinh để kéo chúng đi hướng khác, vừa cứu Kiên vừa cứu cả đoàn thương binh – một cách chuộc lại lỗi dẫn sai đường. Kiên bị nỗi sợ và sự bất ngờ đè nặng; việc anh không ném lựu đạn có thể hiểu là vì nếu lộ diện, anh sẽ chết và không còn ai dẫn đoàn thương binh qua sông – dù về sau anh vẫn day dứt mãi về trái lựu đạn “không dám phát nổ” ấy. Sự khác biệt ấy cho thấy Bảo Ninh không tô vẽ người lính thành những anh hùng không biết sợ, mà đặt họ vào những lựa chọn rất con người và đầy day dứt.

Trả lời:

• Cốt truyện: được dẫn dắt bằng chuỗi tình huống căng thẳng nối tiếp (bị bao vây – lạc đường – tìm lại lối – chạm trán địch – vượt sông), có cao trào bất ngờ là hành động hi sinh của Hòa; phần cuối chuyển thành dòng suy tưởng của Kiên nhiều năm sau. Cốt truyện không nặng kể sự kiện mà làm nổi bật số phận và nội tâm con người.
• Cách kể: người kể ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn chủ yếu đặt vào Kiên, nên người đọc thấy mọi việc qua cảm giác, nỗi sợ, sự ân hận của anh. Thời gian được đan xen giữa quá khứ và hiện tại theo dòng hồi ức; nhịp kể chậm lại ở những đoạn miêu tả, rồi dồn dập ở cảnh chạm trán. Ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhiều câu văn dài ngân nga ở đoạn suy tưởng.

Trả lời:
Đó là kỉ niệm hiểm nghèo vì Kiên đứng sát bên cái chết, chỉ một sơ suất là cả đoàn thương binh bị phát hiện; bi thảm, thương tâm vì một cô gái trẻ vừa mới tựa đầu vào vai anh đã hi sinh ngay trước mắt anh trong cảnh dã man, còn anh thì không thể làm gì. Kỉ niệm ấy còn gắn với sự ân hận vì những lời nặng nề anh từng nói với Hòa và với trái lựu đạn không dám ném, nên ám ảnh anh suốt đời.

Nhân vật Hòa: một nữ giao liên trẻ quê biển Hải Hậu, mảnh mai, hay sợ rừng, thẳng thắn nhận lỗi; nhưng trong giây phút sinh tử, cô lại can đảm, quyết đoán, sẵn sàng quên mình vì đồng đội. Hình ảnh Hòa đứng trong ánh nắng tà “đỏ thẫm như máu” là hình ảnh đẹp và bi tráng về những người lính vô danh.

Trả lời:

• Về sự hi sinh: Kiên day dứt vì sau đó không ai hỏi về Hòa, chính anh cũng từng quên; anh chua xót nhận ra sự quên mình vốn “quá giản dị, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ quên”.
• Về chiến tranh: nhìn lại, anh không còn sợ hãi hay căm hờn mà chỉ còn nỗi buồn: “nỗi buồn được sống sót, nỗi buồn chiến tranh”. Anh hiểu rằng nếu không có Hòa và biết bao đồng đội vô danh – “những liệt sĩ của lòng nhân” – thì chiến tranh chỉ còn là bộ mặt tàn bạo khiến người ta mãi bị ám ảnh; chính tình đồng đội đã cứu rỗi anh.
• Cảm nghĩ ấn tượng nhất (gợi ý): Em ấn tượng với ý nghĩ rằng sự hi sinh “dễ nhớ, dễ quên”. Câu văn nhắc người đọc hôm nay rằng hòa bình được đổi bằng những hi sinh thầm lặng, và bổn phận của người sống là không được lãng quên họ.

Trả lời:
Nhan đề liên hệ chặt chẽ với chủ đề. “Ánh sáng cứu rỗi” trước hết là ánh sáng từ sự hi sinh của Hòa và tình đồng đội bác ái đã cứu Kiên cả về thể xác lẫn tinh thần. Sâu xa hơn, đó là ánh sáng của nỗi buồn soi về quá khứ, giúp Kiên thức tỉnh và tìm thấy ý nghĩa sống: trở thành cây bút viết thay những người đã hi sinh. Câu kết của đoạn trích nói rõ điều này: “Ánh sáng của nỗi buồn soi về quá khứ, ấy cũng là ánh sáng thức tỉnh, ánh sáng cứu rỗi của đời anh.”

Nhan đề khác có thể đặt: Kỉ niệm ở hồ Cá Sấu, Người nữ giao liên, Trái lựu đạn không nổ, Nỗi buồn được sống sót.