Soạn bài Nhật kí trong tù: Ngắm trăng, Lai Tân (Hồ Chí Minh) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Khi đọc, cần nhận biết thể thơ; đọc kĩ bản Dịch nghĩa và chú thích; so sánh Dịch nghĩa với Dịch thơ để thấy chỗ khác biệt; nhận biết, phân tích giá trị bài thơ chủ yếu dựa vào bản Dịch nghĩa.

Trả lời:

• Thể thơ: cả hai bài đều là thơ tứ tuyệt luật Đường viết bằng chữ Hán: bốn câu, mỗi câu bảy chữ, gieo vần bằng ở cuối câu 1, 2, 4 (hoa – hà – gia; tiền – thiên).
• Dịch nghĩa và Dịch thơ: bản Dịch nghĩa bám sát từng chữ của nguyên tác nên là căn cứ chính khi phân tích; bản Dịch thơ của Nam Trân giữ được nhịp điệu thơ tiếng Việt nhưng có chỗ làm mờ sắc thái gốc. Chẳng hạn, ở Ngắm trăng, câu hỏi tu từ nại nhược hà (biết làm thế nào) được dịch thành một lời khẳng định; ở Lai Tân, cụm thiên thiên (ngày ngày) được thay bằng chữ “chuyên”, còn biện công sự (làm việc công) được dịch thành “làm công việc”, làm giảm phần nào độ mỉa mai.
• Giá trị chính: Ngắm trăng cho thấy tâm hồn yêu thiên nhiên cùng tư thế ung dung của người tù; Lai Tân là bức tranh châm biếm bộ máy quan lại mục ruỗng ở một huyện của Quảng Tây.

Tìm đọc một số bài phân tích về tập thơ Nhật kí trong tù và hai bài Ngắm trăng, Lai Tân.

Trả lời:

Em có thể tìm trong sách tham khảo, tạp chí văn học và báo chí các bài bình giảng về chất thép và chất tình trong Nhật kí trong tù, về hình tượng vầng trăng trong thơ Bác, về nghệ thuật trào phúng trong các bài thơ viết về nhà tù Tưởng Giới Thạch. Trên Văn VN, em đọc thêm Ngắm trăng (Vọng nguyệt): tác giả, tác phẩm, các bài phân tích Ngắm trăng, Lai Tân: tác giả, tác phẩm và các bài phân tích Lai Tân. Khi đọc, nên ghi lại những nhận xét về hình ảnh, kết cấu, giọng điệu để dùng khi trả lời các câu hỏi sau bài.

Đọc phần giới thiệu trong SGK để hiểu hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm.

Trả lời:

Từ đoạn giới thiệu, em rút ra mấy ý chính: tập thơ ra đời khi Hồ Chí Minh đang trên đường làm nhiệm vụ cách mạng thì bị bắt và giam cầm vô cớ ở Quảng Tây (8/1942 – 9/1943). Người bị đày đọa, bị giải qua nhiều nhà lao, không biết ngày nào được tự do. Thơ khi ấy vừa là cách ghi chép, vừa là chỗ để Người giữ vững tinh thần. Hiểu bối cảnh này, em sẽ thấy rõ hơn ý nghĩa của việc thưởng trăng giữa ngục tối và của cái nhìn tỉnh táo, mỉa mai trước những chuyện chướng tai gai mắt trong nhà lao.

Trả lời:

Bốn câu đều ngắt theo nhịp 4/3:

Ngục trung vô tửu / diệc vô hoa,
Đối thử lương tiêu / nại nhược hà?
Nhân hướng song tiền / khán minh nguyệt,
Nguyệt tòng song khích / khán thi gia

Câu đầu đọc chậm, hơi trầm như một lời kể về sự thiếu thốn; câu hai lên giọng ở chữ hà vì đó là câu hỏi bộc lộ sự xao xuyến; hai câu cuối đọc nhẹ, thong thả, cân đối như hai vế đối nhau. Giọng chung của bài là ung dung, tự tại.

Trả lời:

• Giống nhau: cả hai cùng truyền đạt hoàn cảnh nhà tù thiếu thốn, cảnh đêm trăng đẹp và cuộc gặp gỡ giữa người với trăng; câu đầu gần như trùng khít.
• Khác nhau:
  • Bản Dịch nghĩa viết như văn xuôi, không theo luật thơ; bản Dịch thơ chuyển thành thể thơ bảy chữ có vần.
  • Câu 2: Dịch nghĩa giữ câu hỏi “biết làm thế nào?”, thể hiện sự bối rối của thi nhân; Dịch thơ đổi thành “khó hững hờ”, nghiêng về khẳng định nên mất đi vẻ xốn xang ấy.
  • Câu 3: Dịch nghĩa có ý người chủ động hướng ra trước song để ngắm “trăng sáng”; Dịch thơ thành “ngắm trăng soi ngoài cửa sổ”, không còn rõ tư thế hướng ra phía ánh sáng và tính từ minh (sáng).
  • Câu 4: Dịch thơ dùng chữ “nhòm” làm trăng thêm tinh nghịch, gần gũi; Dịch nghĩa dùng chữ “ngắm” ở cả hai câu cuối nên giữ được thế đối cân xứng của nguyên tác.

Trả lời:

Phép nhân hóa nằm ở câu cuối: Nguyệt tòng song khích khán thi gia – trăng cũng biết tìm qua khe cửa để ngắm nhà thơ. Nhờ đó, vầng trăng không còn là cảnh vật vô tri mà trở thành một người bạn có tình, chủ động đến với người tù. Cuộc gặp gỡ vì thế là cuộc gặp của hai tri âm, xóa nhòa khoảng cách mà song sắt dựng lên, và làm nổi bật tâm hồn tự do, giàu chất nghệ sĩ của nhà thơ.

Bài thơ Ngắm trăng được sáng tác trong hoàn cảnh nào? Hoàn cảnh ấy có ý nghĩa gì đối với việc tìm hiểu bài thơ?

Trả lời:

• Hoàn cảnh: bài thơ được viết khi Hồ Chí Minh đang bị giam trong các nhà lao ở Quảng Tây (1942 – 1943), là một bài của tập Nhật kí trong tù. Người tù thiếu thốn đủ bề, thân thể bị giam hãm, chỉ nhìn được trăng qua song cửa.
• Ý nghĩa: biết hoàn cảnh này, người đọc mới thấy hết sự đặc biệt của cuộc thưởng trăng. Ngắm trăng ở nơi tự do là chuyện thường; ngắm trăng khi chân tay bị trói buộc, giữa bốn bức tường tối tăm lại cho thấy một bản lĩnh vượt lên nghịch cảnh. Hoàn cảnh càng ngặt nghèo, vẻ đẹp tâm hồn, sự ung dung của người tù càng sáng rõ.

Nhận biết nghĩa của một số yếu tố Hán Việt thông dụng có trong phần Phiên âm (ngục, trung, vô, tửu, hoa, nhân, hướng, song, tiền, khán, minh, nguyệt, thi, gia), từ đó đối chiếu với các phần Dịch nghĩa và Dịch thơ để nhận xét về bản dịch thơ.

Trả lời:

Nhận xét bản dịch thơ:

• Bản dịch giữ được thể thơ bảy chữ, giọng điệu nhẹ nhàng và đại ý của nguyên tác; câu đầu dịch rất sát.
• Một số chỗ chưa đạt: câu 2 bỏ mất câu hỏi bối rối; câu 3 không thể hiện được tư thế “hướng ra trước song” và chữ minh; câu 3 – 4 không giữ được phép đối chặt chẽ nhân – nguyệt, khán minh nguyệt – khán thi gia và cấu trúc song cửa đứng giữa người với trăng như nguyên tác. Vì vậy khi phân tích, nên dựa vào phần Dịch nghĩa và Phiên âm.

Hai dòng thơ đầu nêu lên bối cảnh, tâm trạng gì của người tù? Tâm trạng ấy cho thấy tác giả là người như thế nào? (Chú ý phần Dịch nghĩa của hai dòng thơ đầu; giọng điệu ở dòng thơ thứ hai: Đối thử lương tiêu nại nhược hà? của phần Phiên âm)

Trả lời:

• Bối cảnh: một đêm trăng đẹp (lương tiêu) nhưng ở trong ngục, thiếu cả rượu lẫn hoa – hai thứ mà thi nhân xưa coi là không thể thiếu khi thưởng trăng. Điệp từ vô nhấn mạnh sự thiếu thốn ấy.
• Tâm trạng: câu hỏi nại nhược hà? (biết làm thế nào?) bộc lộ nỗi xao xuyến, lúng túng rất nghệ sĩ trước cảnh đẹp. Người tù không than thở về cái khổ, mà lại băn khoăn vì không có gì để đón tiếp đêm trăng cho trọn vẹn.
• Con người tác giả: đó là một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm với cái đẹp, yêu thiên nhiên say đắm; đồng thời là một bản lĩnh vững vàng, không để hoàn cảnh ngục tù chi phối, luôn giữ được sự tự do trong tâm hồn.

Trả lời:

• Hình thức: hai câu đối nhau rất chỉnh: nhân đối nguyệt, hướng đối tòng, song tiền đối song khích, khán minh nguyệt đối khán thi gia. Chữ song đứng giữa mỗi câu như chính song sắt nhà tù chen giữa người và trăng, nhưng hai đầu câu, người và trăng vẫn tìm đến nhau. Chữ khán lặp lại ở cả hai câu tạo thế ngắm nhìn qua lại. Phép nhân hóa ở câu cuối làm trăng có tâm hồn.
• Nội dung: hai câu thơ dựng lên cảnh người và trăng tri âm, tri kỉ. Song sắt giam được thân thể người tù nhưng không ngăn được cuộc giao hòa giữa con người với thiên nhiên. Người tù tự biến mình thành thi gia – nhà thơ – chứ không còn là tù nhân. Đó là phút thăng hoa của tinh thần tự do và phong thái ung dung, lạc quan.

Trả lời:

• Kết hợp cổ điển và hiện đại: đề tài ngắm trăng, thể tứ tuyệt, thi liệu rượu – hoa – trăng, phép đối đều mang màu sắc thơ Đường; nhưng chủ thể ngắm trăng là người chiến sĩ đang bị giam cầm, với tinh thần chủ động, lạc quan – đó là nét hiện đại.
• Hàm súc, giản dị: chỉ bốn câu, từ ngữ quen thuộc mà gợi nhiều tầng nghĩa.
• Chất thép hòa trong chất tình: không nói trực tiếp về ý chí, nhưng tư thế ung dung trước cảnh tù chính là sức mạnh tinh thần. Em có thể đọc thêm bài Tìm hiểu phong cách sáng tác của Hồ Chí Minh.

Em thích nhất dòng thơ hoặc hình ảnh nào trong bài thơ Ngắm trăng? Vì sao?

Trả lời:

Gợi ý: Em thích nhất dòng thơ cuối Nguyệt tòng song khích khán thi gia (Từ ngoài khe cửa, trăng ngắm nhà thơ). Ở câu trước, người tù chủ động tìm trăng; đến câu này, trăng cũng chủ động đáp lại, lách qua khe hẹp để ngắm người. Chỉ một chữ khán mà vầng trăng thành người bạn có tình, còn người tù được gọi là thi gia, như thể nhà lao không còn tồn tại trong khoảnh khắc ấy. Hình ảnh này khiến em hiểu rằng một tâm hồn biết yêu cái đẹp thì không bức tường nào giam giữ được.

Trả lời:

Một số yếu tố quen thuộc: giam (giam giữ – nhà giam), trưởng (người đứng đầu, như huyện trưởng), thiên (ngày; trời), tham (tham lam), phạm (phạm nhân), tiền (tiền bạc), đăng (đèn – hải đăng), công sự (việc công), thái bình (yên ổn, không có chiến tranh, loạn lạc).

Trả lời:

Các từ được giữ nguyên: ba chức danh Ban trưởng, Cảnh trưởng, Huyện trưởng; địa danh Lai Tân và từ thái bình. Đó là các chức danh, địa danh và từ Hán Việt đã quen dùng trong tiếng Việt nên không cần dịch.

Trả lời:

Chong đèn dịch từ thiêu đăng, nghĩa đen là thắp đèn suốt đêm. Đọc lướt, người ta tưởng huyện trưởng thức khuya lo việc công. Nhưng đặt cạnh hai câu trên, chữ này ngầm chỉ việc đốt đèn hút thuốc phiện – thói ăn chơi phổ biến của quan lại thời đó. Hai cách hiểu chồng lên nhau tạo nên giọng mỉa mai.

Trả lời:

• Thể thơ: tứ tuyệt bảy chữ theo luật Đường, viết bằng chữ Hán.
• Số câu, số chữ: bốn câu, mỗi câu bảy chữ.
• Vần: vần bằng ở cuối câu 2 và câu 4 (tiền – thiên).
• Nhịp: chủ yếu 4/3 (Giam phòng Ban trưởng / thiên thiên đổ).
• Ngôn ngữ hàm súc, ý ở ngoài lời; tuy nhiên kết cấu không theo lối khai – thừa – chuyển – hợp quen thuộc mà chia 3 + 1 (xem câu 3).

Bài thơ viết về sự việc gì? Bộ máy chính quyền của vùng đất Lai Tân (Trung Quốc) hiện lên như thế nào?

Trả lời:

• Sự việc: những điều người tù tận mắt chứng kiến khi bị giải qua nhà lao huyện Lai Tân: việc làm hằng ngày của ba viên chức đứng đầu ba cấp.
• Bộ mặt chính quyền: ban trưởng nhà giam ngày nào cũng đánh bạc ngay trong nhà lao; cảnh trưởng vòi tiền của chính những người tù bị giải qua; còn huyện trưởng thắp đèn thâu đêm, bề ngoài là làm việc, thực chất là hút thuốc phiện. Người giữ luật thì phạm luật, người coi tù thì bóc lột tù. Từ cấp thấp đến cấp cao, bộ máy ấy đều mục ruỗng, tha hóa.

Phân tích kết cấu của bài thơ (Gợi ý: chú ý ba dòng đầu so với dòng kết bài và chỉ ra mối quan hệ của chúng, từ đó nêu nhận xét về tứ thơ của bài Lai Tân).

Trả lời:

• Ba dòng đầu: kể lần lượt ba nhân vật theo thứ bậc tăng dần – ban trưởng rồi cảnh trưởng, cuối cùng là huyện trưởng – mỗi người một thói xấu. Giọng kể khách quan, gần như không bình luận.
• Dòng kết: một lời nhận xét bình thản: Lai Tân y cựu thái bình thiên – Lai Tân vẫn thái bình như xưa.
• Quan hệ: ba câu đầu là “chứng cứ”, câu cuối là “kết luận”. Nhưng kết luận lại ngược hẳn với chứng cứ: những gì vừa kể là cảnh hỗn loạn, vậy mà vẫn được gọi là thái bình. Chính độ vênh đó bật ra tiếng cười châm biếm.
• Nhận xét về tứ thơ: thay vì chia hai câu – hai câu hay bốn phần như tứ tuyệt thông thường, bài thơ dồn ba câu cho việc kể và để một câu gánh toàn bộ sức nặng. Tứ thơ vì vậy mới lạ, bất ngờ mà vẫn cân đối; nghĩa thật của bài nằm ở câu cuối.

Trả lời:

• Giọng kể tỉnh bơ, không một lời phê phán trực tiếp; người đọc tự nhận ra cái xấu qua sự thật được phơi bày.
• Chữ thiên thiên (ngày ngày) cho thấy cờ bạc đã thành nếp thường ngày ngay trong nơi giam giữ người phạm pháp.
• Chữ tham thôn (tham lam nuốt) và cụm “ăn tiền phạm nhân bị giải” lột tả lòng tham đến mức bóc lột cả người tù.
• Chữ thiêu đăng và biện công sự dựng một hình ảnh tưởng như mẫn cán, nhưng ẩn bên dưới là cảnh nghiện ngập – lối nói hai mặt rất hóm hỉnh.
• Câu kết với hai chữ thái bình và y cựu (như cũ) là đòn mỉa mai sâu cay nhất: cái “thái bình” ấy hóa ra là sự thối nát đã thành thường lệ, xưa nay vẫn thế.

Bài thơ Lai Tân và bài thơ Ngắm trăng có những điểm giống và khác nhau như thế nào (so sánh về hình thức và nội dung hai bài thơ)?

Trả lời:

Tập thơ Nhật kí trong tù thể hiện rất rõ tinh thần Nay ở trong thơ nên có thép. So sánh “chất thép” ở bài thơ Lai Tân với bài thơ Ngắm trăng.

Trả lời:

• Điểm chung: “chất thép” ở cả hai bài không phô ra bằng lời hô hào mà nằm trong bản lĩnh của người viết: dù bị giam cầm, Người vẫn làm chủ tinh thần, vẫn nhìn đời bằng con mắt tỉnh táo. (Câu thơ được nhắc trong đề bài trích từ bài Cảm tưởng đọc Thiên gia thi.)
• Ở Ngắm trăng: chất thép thể hiện qua tư thế ung dung, lạc quan. Người tù không để song sắt chặn được tâm hồn mình, vẫn hướng về ánh sáng và tìm thấy tri âm nơi vầng trăng. Đó là sức mạnh của tinh thần tự do, mềm mại mà bền bỉ.
• Ở Lai Tân: chất thép mang dạng một vũ khí: ngòi bút trào phúng tấn công thẳng vào bộ máy cai trị. Lời thơ nhẹ, giọng tỉnh, nhưng câu kết như một đòn đánh chính xác vào sự giả dối của cái gọi là thái bình. Người tù ở thế yếu về thân phận mà lại ở thế mạnh về trí tuệ, đạo lí.

Như vậy, một bên là thép trong tâm hồn hướng tới cái đẹp, một bên là thép trong ngòi bút phê phán cái xấu; cả hai cùng làm nên chân dung người chiến sĩ – thi sĩ Hồ Chí Minh.