Soạn bài Bài thơ của một người yêu nước mình (Trần Vàng Sao) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Đọc trước văn bản Bài thơ của một người yêu nước mình; tìm hiểu thêm thông tin về tác giả Trần Vàng Sao và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm.

Trả lời:

• Tác giả: Trần Vàng Sao là bút danh của Nguyễn Đính (1941 – 2018), người Thừa Thiên Huế, mất tại Huế. Ông là sinh viên Đại học Huế, tham gia phong trào học sinh, sinh viên, rồi lên chiến khu công tác ở Ban Tuyên huấn Thành ủy Huế (1965 – 1970). Thơ ông giản dị, nhiều chất văn xuôi, mang giọng Huế, hay viết về những thân phận nhỏ bé, nghèo khổ ở làng quê.
• Tác phẩm tiêu biểu: Bài thơ của một người yêu nước mình (1967), Người đàn ông 43 tuổi nói về mình, Buổi trưa giữa đường tôi ngồi núp mưa, hồi kí Tôi bị bắt. Tập thơ cùng tên in năm 2020, đến năm 2021 được trao Giải thưởng Sách quốc gia.
• Thời điểm sáng tác: tháng 12/1967, tại chiến khu miền thượng nguồn sông Hương, ngay trước Tết Mậu Thân 1968, khi miền Nam đang chiến đấu ác liệt và đất nước bị chia cắt.

Trả lời:

Nhan đề rất dài và rất thường, như một lời tự giới thiệu: đây là bài thơ của một người bình thường, không phải một nhà thơ lớn hay một người anh hùng. Hai chữ “nước mình” thân mật, gần gũi như cách người dân vẫn gọi quê hương trong lời ăn tiếng nói hằng ngày. Trước khi đọc, em đoán bài thơ sẽ nói về lòng yêu nước bằng giọng tâm tình, chân thật, gắn với những điều cụ thể của đời sống chứ không bằng lời hô hào lớn lao.

Trả lời:

Ở đoạn mở đầu, cái nhìn của “tôi” dừng lại ở những gì gần gũi nhất của một buổi sáng quê nhà: gió đưa bông nứa bên bờ sông, mùi “toóc khô” (rơm rạ, theo cách gọi ở Huế) còn vương hương lúa, đàn chim sẻ trước sân, lũ trẻ đứng nhìn. Tiếp đó là những kỉ niệm bâng quơ: một tiếng cười, một câu ca dao buồn, một vết bùn khô, một tiếng còi tàu. Đất nước được nhận ra từ chính những cảnh vật, con người bình thường quanh mình.

Trả lời:

• Công việc, tuổi tác, cảnh ngộ: “Mẹ tôi thức khuya dậy sớm”, tuổi đã ngoài năm mươi, chồng mất đã hơn chục năm, từ khi người con mới bắt đầu học chữ.
• Sự tảo tần: từ “tảo tần” cùng hình ảnh mẹ chạy chợ, gánh nước nuôi con cho thấy cuộc sống bấp bênh, mua bữa nào ăn bữa ấy.
• Nỗi khổ: nhà thường xuyên có người đến đòi nợ, mẹ phải nghiến răng mà sống, hiếm khi cười, trưa tối thường lặng lẽ khóc một mình, thở dài không nói ra.
• Tình thương con: mẹ thương đứa con mồ côi cha, lủi thủi đáng thương.

⇒ Mẹ hiện lên là người phụ nữ nghèo, góa bụa, vất vả, lặng lẽ chịu đựng và hết lòng vì con – hình ảnh tiêu biểu cho bao bà mẹ Việt Nam thời chiến.

Trả lời:

Qua con mắt của “tôi”, đó là một đất nước nghèo, còn nhiều thiếu thốn và đau khổ: “áo rách”, mái nhà dột để gió lùa vào, “lầm than”. Nhưng đó cũng là đất nước của tình nghĩa: người với người vẫn thương nhau, vẫn nhớ cội nguồn, vẫn thắp đèn chờ ngày mai. Đất nước còn hiện lên qua những nét văn hóa thân thuộc (điệu hò mái đẩy, sáu câu vọng cổ, ba ông táo trong bếp), qua người cha người mẹ lam lũ trên rừng, ngoài biển, qua bốn nghìn năm dựng nước gắn với Âu Cơ, Thánh Gióng. Em hình dung đó là một đất nước vừa khốn khó vừa bền bỉ, đẹp từ bên trong.

Trả lời:

Năm 1967, theo Hiệp định Giơ-ne-vơ (1954), đất nước đã bị chia cắt ở vĩ tuyến 17 hơn mười năm; miền Nam đang chiến đấu chống Mỹ, gia đình hai miền xa cách. Vì vậy, điều tác giả mong muốn là đất nước được thống nhất, để người Việt không còn phân biệt Nam – Bắc: “Cho bên kia không gọi bên này là người miền Nam”. Mong ước ấy là khát vọng chung của cả dân tộc lúc bấy giờ, và đến năm 1975 mới trở thành hiện thực.

Trong cảm nhận của nhân vật trữ tình, đất nước hiện ra qua những hình ảnh nào? Đặc điểm chung của những hình ảnh ấy là gì?

Trả lời:

• Thiên nhiên, cảnh quê: gió, bông nứa trắng bên sông, toóc khô, chim sẻ, cây cỏ trong vườn, giọt nước trong lá sen.
• Con người: người mẹ góa tảo tần, lũ trẻ trước sân, cha làm cá ngoài biển, mẹ đốt củi trên rừng.
• Cuộc sống nghèo khó: áo rách, nhà dột phên, nợ nần, bữa rau.
• Văn hóa, phong tục: câu ca dao, điệu mái đẩy, câu vọng cổ, tục thờ ông Táo.
• Lịch sử, truyền thuyết: bốn nghìn năm nằm gai nếm mật, trứng Âu Cơ, hồn Thánh Gióng.
• Nỗi đau chia cắt và niềm mong thống nhất.

Đặc điểm chung: các hình ảnh ấy đều quen thuộc, giản dị, gắn với đời sống thường ngày, có khi rất riêng của một con người (mẹ tôi, căn nhà nhỏ của tôi) nhưng cũng là của mọi người Việt. Đất nước không trừu tượng mà cụ thể, có buồn vui, có nghèo khổ và có chiều sâu văn hóa, lịch sử.

Những từ ngữ, dòng thơ, câu thơ nào thể hiện trực tiếp tình cảm, cảm xúc của nhân vật trữ tình với đất nước? Phân tích ý nghĩa của dòng thơ có tính chất như một điệp khúc trong bài thơ.

Trả lời:

• Từ ngữ, dòng thơ bộc lộ trực tiếp: động từ “yêu” lặp lại nhiều lần; các dòng so sánh tình yêu đất nước với tình yêu cây cỏ, yêu mẹ, yêu mái nhà nhỏ, yêu người thương; dòng thơ “Vẫn yêu nhau trong từng hơi thở”; ước muốn mong ngày thống nhất.
• Điệp khúc: dòng thơ mở đầu bằng “Tôi yêu đất nước này” được lặp lại bốn lần với bốn kết thúc khác nhau:

Tôi yêu đất nước này như thế
Tôi yêu đất nước này áo rách
Tôi yêu đất nước này lầm than
Tôi yêu đất nước này chân thật

Ý nghĩa:

• Tạo nhịp cho bài thơ tự do vốn không theo vần luật, như một sợi chỉ xuyên suốt nối các đoạn với nhau.
• Mỗi lần lặp là một sắc thái của tình yêu: yêu những điều bình dị vừa kể; yêu cả cái nghèo; yêu cả nỗi khổ đau; và cuối cùng khẳng định tình yêu ấy là thật lòng, không màu mè.
• Điệp khúc nhấn mạnh tình yêu không điều kiện: đất nước đẹp hay nghèo, vui hay đau, nhân vật trữ tình vẫn yêu.

Hãy tìm các biểu hiện về giọng điệu của nhân vật trữ tình trong Bài thơ của một người yêu nước mình. Qua đó, em có suy nghĩ gì về tình cảm, thái độ của nhân vật trữ tình đối với đất nước?

Trả lời:

• Giọng thủ thỉ, tâm tình: như đang kể chuyện đời mình, xưng “tôi”, gọi “mẹ tôi”, dùng nhiều từ ngữ đời thường, nhiều dòng thơ dài như câu nói.
• Giọng trầm buồn, xót xa: khi kể về mẹ góa, về căn nhà nợ nần, về tuổi thơ buồn.
• Giọng tự hào: khi nhắc đến những nét văn hóa và truyền thống bốn nghìn năm, Âu Cơ, Thánh Gióng.
• Giọng khẩn thiết, tha thiết: ở đoạn cuối, khi nói về nỗi đau chia cắt và niềm mong thống nhất.

Qua sự chuyển giọng ấy, em thấy tình yêu đất nước của nhân vật trữ tình sâu sắc, chân thành và tỉnh táo: không né tránh cái nghèo, cái khổ, mà chính vì thấy rõ những điều ấy nên càng thương, càng gắn bó và càng khao khát đất nước được trọn vẹn.

Phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ được nhà thơ sử dụng trong bài thơ trên.

Trả lời:

Em có thể chọn biện pháp so sánh ở đoạn nhân vật trữ tình ví tình yêu đất nước với tình yêu cây cỏ trong vườn, “Như yêu mẹ tôi chịu khó chịu thương”, rồi ở đoạn cuối lại so sánh với tình yêu dành cho mái nhà nhỏ nơi có mẹ, với tình yêu đôi lứa.

Tác dụng:

• Biến khái niệm lớn lao, trừu tượng là đất nước thành những đối tượng gần gũi, cụ thể ai cũng có.
• Cho thấy tình yêu đất nước bắt đầu từ tình yêu gia đình, quê nhà; yêu nước cũng tự nhiên như yêu mẹ.
• Làm lời thơ giản dị, thân thiết mà giàu sức gợi, dễ chạm đến người đọc.

Ngoài ra, em cũng có thể phân tích phép điệp (điệp khúc “Tôi yêu đất nước này”) hoặc phép liệt kê các nét văn hóa (mái đẩy, vọng cổ, ông Táo).

Quan niệm và cách thể hiện tình cảm đối với đất nước của Trần Vàng Sao trong bài thơ trên có gì giống và khác với Nguyễn Khoa Điềm qua đoạn thơ trích Đất Nước (trường ca Mặt đường khát vọng) được SGK dẫn, từ câu Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi đến câu Đất Nước có từ ngày đó…

Trả lời:

⇒ Hai đoạn thơ bổ sung cho nhau: Nguyễn Khoa Điềm giúp ta hiểu Đất Nước từ đâu mà có, còn Trần Vàng Sao giúp ta cảm thấy Đất Nước đang sống, đang đau, đang hi vọng trong từng mái nhà.

Chọn và thực hiện một trong các nhiệm vụ sau: Hãy viết một đoạn/bài thơ về đất nước với chủ đề Đất nước tôi; Viết một đoạn văn (khoảng 10 – 12 dòng) giới thiệu một vẻ đẹp của đất nước trong cảm nhận của nhà thơ Trần Vàng Sao.

Trả lời:

Gợi ý đoạn văn cho nhiệm vụ thứ hai:

Trong Bài thơ của một người yêu nước mình, vẻ đẹp khiến em nhớ nhất là vẻ đẹp của một đất nước nghèo mà giàu tình nghĩa. Trần Vàng Sao không giấu cái nghèo: áo rách, mái nhà dột, người mẹ góa quanh năm lo nợ. Thế nhưng ngay trong cảnh ấy, con người vẫn thương nhau, vẫn không quên cội nguồn, vẫn thắp đèn ngồi đợi sáng. Vẻ đẹp ấy còn đến từ những thứ rất mộc: câu hò mái đẩy, sáu câu vọng cổ, bếp lửa có ba ông táo, giọt nước đọng trong lá sen. Không có gì lộng lẫy, nhưng mỗi hình ảnh đều thấm hồn quê Việt. Đọc bài thơ, em hiểu rằng đất nước đẹp không phải vì giàu có, mà vì những con người bền bỉ, thủy chung đã sống và yêu thương trên mảnh đất này. Yêu nước, vì thế, cũng là biết nâng niu những điều bình dị quanh mình.