Soạn bài Phụ nữ và việc bảo vệ môi trường – Ngữ văn 12 Cánh diều

Đọc trước văn bản – bài phỏng vấn của Giu-đi Bi-dô với bà Van-đa-na Xi-va; tìm hiểu thêm về bà Van-đa-na Xi-va từ nhiều nguồn thông tin khác.

Trả lời:

• Van-đa-na Xi-va sinh năm 1952 ở Dehradun, vùng chân núi Hi-ma-lay-a (Ấn Độ), trong một gia đình yêu thiên nhiên.
• Bà học vật lí, lấy bằng tiến sĩ ở Ca-na-đa, rồi về nước nghiên cứu chính sách khoa học và môi trường.
• Năm 1991, bà sáng lập tổ chức Navdanya gìn giữ hạt giống bản địa; năm 1993, bà nhận giải Right Livelihood.
• Bà viết nhiều sách về sinh thái, toàn cầu hóa và nữ quyền; cuốn được nhắc tới trong văn bản là Hãy giữ lấy cuộc sống.

Trong những người phụ nữ làm nghiên cứu khoa học hoặc hoạt động chính trị mà em biết, em ấn tượng nhất với nhân vật nào? Hãy chia sẻ một số thông tin về người đó.

Trả lời:

Em có thể chọn một nhà khoa học hoặc một chính khách nữ, miễn là nêu được thông tin chính xác và lí do mình ấn tượng. Ví dụ:

Ma-ri Quy-ri (Marie Curie, 1867 – 1934), nhà vật lí và hóa học gốc Ba Lan, làm việc tại Pháp. Cùng chồng là Pi-e Quy-ri, bà nghiên cứu hiện tượng phóng xạ và tìm ra hai nguyên tố pô-lô-ni, ra-đi. Bà là nữ nhà khoa học đầu tiên nhận giải Nô-ben (Vật lí, 1903) và là người đầu tiên đoạt giải ở hai ngành khoa học khác nhau (Hóa học, 1911). Em khâm phục bà vì đã vượt qua định kiến với phụ nữ trong khoa học và làm việc bền bỉ trong điều kiện thiếu thốn.

Trả lời:

Bài ca nhấn mạnh cây rừng là nguồn sống của con người: rễ giữ nước, lá nuôi gia súc, rừng đem lại bóng mát và vẻ đẹp. Vì thế con người phải bảo vệ, thậm chí tôn thờ những cây sồi. Lời ca ngắn gọn nhưng thể hiện đúng tinh thần của phong trào: coi rừng là sự sống chứ không phải món hàng để khai thác.

Trả lời:

Có thể coi là sa pô. Đoạn văn đặt ngay sau nhan đề và lời bài ca, ngắn gọn, in tách riêng, giới thiệu nhân vật (một nhà khoa học Ấn Độ gắn bó với phong trào phụ nữ và việc gìn giữ môi trường) và tóm lược ba vấn đề cuộc phỏng vấn sẽ bàn: khủng hoảng sinh thái, sự loại trừ phụ nữ khỏi đời sống xã hội và con đường phát triển kinh tế đang thống trị. Nó vừa định hướng nội dung vừa gợi tò mò cho người đọc, đúng chức năng của sa pô.

Trả lời:

Ban đầu bà chọn môn Vật lí, vì cho rằng đây là khoa học cơ bản giúp hiểu thiên nhiên; bà cũng có dịp học cả sinh học, hóa học. Sau đó bà đi sâu vào Vật lí hạt nhân và lấy bằng tiến sĩ.

Trả lời:

Người chị là bác sĩ, hiểu tác hại của bức xạ lên cơ thể, nên tha thiết khuyên em gái đừng quay lại lò phản ứng hạt nhân. Thông điệp: năng lượng hạt nhân tiềm ẩn nguy hiểm lâu dài, có thể ảnh hưởng tới cả thế hệ sau; khoa học không được chỉ biết tạo ra năng lượng mà làm ngơ trước tác động tới sự sống.

Trả lời:

Khi muốn tìm hiểu tác hại của bức xạ, bà bị các nhà vật lí đàn anh gạt đi. Bà sang Ca-na-đa học vật lí cơ bản, nhưng nhận ra nếu chỉ theo đuổi lí thuyết lượng tử thì công việc sẽ chẳng có ý nghĩa gì với cuộc sống. Vì vậy, bà chuyển sang chính sách khoa học, công nghệ của Ấn Độ, rồi nhập cuộc với phong trào Chíp-kô gần nhà; dần dần sinh thái chiếm vị trí lớn nhất trong mối bận tâm của bà.

Trả lời:

• Vì bà là “đứa con” của rừng Hi-ma-lay-a: rừng tạo nên bản sắc và ý thức về sự tồn tại của bà, nên mất rừng là nỗi đau rất riêng.
• Vì bà tận mắt thấy hậu quả: khu rừng sồi quen thuộc chỉ còn vài lùm cây, con suối bên nhà nghỉ đã cạn khô do người ta chặt sồi để trồng táo – một việc còn chẳng thành công.

Trả lời:

• Đưa bà đến gần những phụ nữ nông thôn bình dị – nền tảng của phong trào.
• Trong nhận thức, tín ngưỡng của họ, bà tìm được cơ sở cho hiểu biết sinh thái và một cách nhìn mới về quan hệ giữa con người với sự vật.
• Học thuyết của bà hình thành từ hành động thực tế, xoay quanh thiên nhiên và phụ nữ; bà nhận ra trí tuệ thật sự có khi đến từ chính những người phụ nữ bị coi là thất học.

Trả lời:

Bà đặt hai câu hỏi liền nhau: vì đâu phụ nữ phản ứng sớm và quyết liệt hơn trước nguy cơ tàn phá, vì đâu họ bền bỉ giữa những người thờ ơ, cam chịu. Rồi bà tự trả lời: người phụ nữ mang một trực cảm riêng về sự sống và về những gì thật sự sống còn, nên dễ nhận ra điều gì đang bị đe dọa. Cách tự hỏi rồi lí giải làm ý kiến nổi bật, dễ ghi nhớ.

Trả lời:

Câu này đặt đối lập với vế “ta hãy làm cho phụ nữ tham gia”. Theo Van-đa-na Xi-va, phụ nữ vốn đã tham gia, thậm chí đã đi đầu, nên vấn đề không phải là mời họ vào cuộc mà là đừng loại họ khỏi các quyết định về môi trường. Câu nói vừa khẳng định vị trí sẵn có của phụ nữ, vừa phê phán thói quen xem nhẹ tiếng nói của họ và của những cộng đồng bị coi là lạc hậu.

Trả lời:

Bà trân trọng, đề cao những xã hội lâu bền – giữ được hình thái của mình qua nhiều thế kỉ, như ở Ấn Độ – vì chúng biết tái tạo, hàn gắn, cho và nhận, xây dựng và sáng tạo, trái ngược với những nền văn minh ham tăng trưởng và khó tránh sụp đổ. Bà cũng bất bình khi những xã hội ấy ngày nay bị gắn mác lạc hậu.

Trả lời:

• Tán thành: kết luận của cuộc khảo sát ở Hen-xin-ki rằng dù đo bằng thời gian, năng lượng hay sức lao động, phụ nữ chính là động lực vận hành xã hội và nền kinh tế Phần Lan.
• Phản đối: quan niệm cho rằng phụ nữ chẳng tạo ra của cải hay không hề lao động, nhất là định kiến người phụ nữ ở nhà thì chẳng làm gì, trong khi thực tế họ cực nhọc hơn ai hết.

Trả lời:

Theo bà, chế độ phụ hệ thời hiện đại có xu hướng tiêu diệt “yếu tố nữ” – sức sáng tạo, nuôi dưỡng sự sống hiện diện ở tự nhiên lẫn trong cả nam và nữ – và đặc biệt muốn triệt tiêu nó ở nam giới. Tuy vậy, bà tin nó chỉ làm sự sống bị biến dạng, bóp nghẹt chứ không thể hủy diệt hẳn.

Trả lời:

Bà mong ngày càng nhiều đàn ông nhận ra mình đã tự làm nghèo đi khi chối bỏ yếu tố nữ, từ đó coi đó là sức sáng tạo cần được thừa nhận: coi trọng nuôi dạy hơn áp đặt, gìn giữ hơn phá hủy, tri thức đúc kết từ trải nghiệm hơn lí thuyết trừu tượng. Đó là những giá trị chung mà nam giới hoàn toàn có thể chấp nhận và ủng hộ.

Trả lời:

Câu văn tiêu biểu: “Phụ nữ có trong mình một sức kháng cự không gì lay chuyển nổi, khiến họ tin tưởng vào hiểu biết của họ, tin vào bản thân họ và không cảm thấy thua kém.”

Trả lời:

“Điều chủ yếu” theo Van-đa-na Xi-va là phải tỉnh táo nhận ra lúc nào lựa chọn chỉ là giả – chẳng hạn khi người ta chỉ bày thêm phương án như siêu thị bày hàng để lôi kéo. Muốn lựa chọn thật sự, con người phải giữ được năng lực phân định đúng sai, và chuẩn mực đạo lí cho việc ấy là sự gần gũi, gắn bó với thiên nhiên.

Chỉ ra sự phù hợp của nội dung văn bản với nhan đề. Theo em, có thể đặt nhan đề nào khác cho văn bản? Lí giải vì sao em lại chọn cách đặt nhan đề như vậy.

Trả lời:

• Sự phù hợp: nhan đề nêu hai đối tượng và mối quan hệ giữa chúng. Cả năm cặp hỏi – đáp đều quay quanh mối quan hệ đó: vì sao một nhà vật lí trở thành nhà hoạt động môi trường, phụ nữ đã làm gì trong phong trào Chíp-kô, họ có thể dẫn dắt không, yếu tố nữ bị đe dọa ra sao, phụ nữ cần làm gì. Vì vậy nhan đề bao quát đúng nội dung.
• Nhan đề khác (gợi ý): Sức mạnh của yếu tố nữ trong cuộc chiến giữ gìn sự sống. Em chọn nhan đề này vì nó làm nổi bật luận điểm độc đáo nhất của Van-đa-na Xi-va: phụ nữ gắn với sự sống, và bảo vệ môi trường chính là bảo vệ sự sống.

Trong văn bản, các câu hỏi của Giu-đi Bi-dô xoay quanh những vấn đề gì? Những vấn đề ấy có ý nghĩa như thế nào đối với xã hội hiện nay?

Trả lời:

• Các vấn đề: năm câu hỏi đi theo trình tự hợp lí: hành trình cá nhân của nhân vật → phong trào Chíp-kô và quan niệm về rừng → khả năng phụ nữ đi đầu trong bảo vệ môi trường → nguy cơ đánh mất khả năng tái tạo (yếu tố nữ) → những việc phụ nữ có thể làm. Tựu trung là hai vấn đề lớn: môi trường và vị thế của phụ nữ.
• Ý nghĩa hôm nay: biến đổi khí hậu, phá rừng vẫn là thách thức toàn cầu, bình đẳng giới vẫn chưa trọn vẹn; các câu hỏi cho thấy muốn phát triển bền vững thì phải lắng nghe phụ nữ và các cộng đồng sống dựa vào thiên nhiên.

Các câu trả lời của Van-đa-na Xi-va cho thấy bà có những hiểu biết và tư tưởng gì?

Trả lời:

• Hiểu biết: bà hiểu sâu vật lí và mặt trái của năng lượng hạt nhân, am tường quan hệ giữa rừng và nguồn nước, nắm rõ đời sống phụ nữ nông thôn Ấn Độ.
• Tư tưởng: thiên nhiên là nguồn sống chứ không phải hàng hóa; phát triển phải lâu bền, không chạy theo tăng trưởng; tri thức của phụ nữ và các cộng đồng truyền thống cần được tôn trọng; khoa học phải đi cùng đạo lí.

Van-đa-na Xi-va đã chỉ ra phụ nữ có thể làm những gì để bảo vệ môi trường? Những việc làm ấy cho thấy phụ nữ có vai trò gì? Bà thể hiện tình cảm, tư tưởng gì đối với phụ nữ?

Trả lời:

• Việc phụ nữ có thể làm: giữ vững niềm tin vào hiểu biết và bản thân; nhận ra, lên tiếng về nguyên nhân tàn phá (như phá rừng làm suối cạn) kể cả khi bị phản bác; dám nói rằng mọi chuyện hoàn toàn có thể khác; tham gia, dẫn dắt các phong trào như Chíp-kô.
• Vai trò: là người phát hiện sớm, kiên trì bảo vệ, thậm chí quyết định hướng đi của phong trào môi trường; là lực lượng không thể thiếu trong việc gìn giữ sự sống.
• Tình cảm, tư tưởng: bà yêu mến, trân trọng, tin tưởng phụ nữ, nhất là những người phụ nữ bình dị, ít học; bà đấu tranh để họ không bị loại khỏi đời sống chung và để xã hội thừa nhận giá trị lao động của họ.

Em nhận xét như thế nào về nội dung những câu trả lời của Van-đa-na Xi-va đối với câu hỏi của Giu-đi Bi-dô? Em thích nhất điều gì trong những câu trả lời ấy? Vì sao?

Trả lời:

Nhận xét: lời đáp của Van-đa-na Xi-va trung thực, có chiều sâu, không né tránh. Bà kể chuyện đời mình (lời khuyên của người chị, con suối cạn), dẫn khảo sát, tự đặt câu hỏi rồi lí giải, nên lập luận vừa thuyết phục vừa gần gũi. Có ý kiến khá mạnh mẽ, dễ gây tranh luận (như ý kiến về chế độ phụ hệ), nhưng luôn có lí lẽ đi kèm.

Điều em thích nhất (gợi ý): ý cho rằng sự hiểu biết sâu sắc có thể đến từ những người phụ nữ bị coi là thất học, vì nó nhắc em rằng tri thức còn nằm ở kinh nghiệm sống và cần tôn trọng những người lao động bình dị.

Văn bản giúp em có những hiểu biết gì về bình đẳng giới? Theo em, hiện tượng phân biệt đối xử với phụ nữ hiện nay có còn phổ biến không? Hãy nêu một số lí lẽ và bằng chứng.

Trả lời:

Hiểu biết về bình đẳng giới: bình đẳng không chỉ là cho phụ nữ được tham gia mà là thừa nhận những đóng góp họ vốn đang làm, kể cả việc chăm sóc gia đình không được trả lương; tôn trọng tri thức và tiếng nói của họ trong những quyết định chung, trong đó có vấn đề môi trường.

Ý kiến: theo em, sự đối xử bất công với phụ nữ đã giảm nhiều nhưng vẫn còn khá phổ biến, chỉ là dưới những dạng khó nhận thấy hơn.

• Lí lẽ: những định kiến như việc nhà là việc của phụ nữ hay con gái không hợp với ngành kĩ thuật vẫn còn trong suy nghĩ của nhiều người, kể cả trong lời nói đùa hằng ngày.
• Bằng chứng: phụ nữ thường dành nhiều thời gian cho việc nhà không lương hơn nam giới; tỉ lệ nữ ở vị trí lãnh đạo cao nhất vẫn thấp; việc chênh lệch giới tính khi sinh do tâm lí chuộng con trai vẫn được báo chí phản ánh.