Tục ngữ là những câu nói ngắn của dân gian, hay có vần có nhịp, gói lại kinh nghiệm của nhân dân về thiên nhiên, lao động sản xuất và cách sống giữa người với người. Mỗi câu là một nhận xét trọn vẹn, như Tấc đất tấc vàng hay Ăn quả nhớ kẻ trồng cây. Học sinh gặp khái niệm này rõ nhất ở Ngữ văn 7, khi tìm hiểu đặc điểm của tục ngữ và cách tách nó khỏi thành ngữ và ca dao.
Học sinh thường hỏi đói cho sạch, rách cho thơm là gì; phần giải đáp riêng có cả nguồn gốc và cách dùng.
| Khái niệm | Câu nói dân gian ngắn, ổn định, có vần nhịp, nêu một kinh nghiệm hay bài học |
| Nghĩa chữ | Hán Việt 俗語: tục (thói thường trong dân) + ngữ (lời nói) |
| Thuộc | Văn học dân gian, loại sáng tác ngôn từ ngắn |
| Dấu hiệu nhận biết | Là một câu trọn ý; ngắn; có vần, đối; nghĩa đen và nghĩa bóng |
Tục ngữ được định nghĩa ra sao trong từ điển và sách học?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng tục ngữ là câu ngắn gọn, thường có vần điệu, đúc kết tri thức, kinh nghiệm sống và đạo đức thực tiễn của nhân dân. Từ điển ghi kèm một từ đồng nghĩa ít dùng hơn là phương ngôn.
Sách học bám sát ý ấy nhưng nhấn thêm hai điều. Một là tục ngữ thuộc văn học dân gian: không rõ ai nghĩ ra, được truyền miệng và mài giũa qua nhiều đời. Hai là tục ngữ không nằm yên trên trang sách mà được người ta dùng thật, trong lời ăn tiếng nói và trong cách suy nghĩ hằng ngày.
Về mặt chữ, tục (俗) ở đây là tập quán, đời thường trong dân, còn ngữ (語) là lời nói. Tục ngữ, hiểu nôm na, là lời nói lưu truyền trong dân gian. Chữ “tục” này cùng gốc với phong tục, tập tục, chẳng liên quan gì tới nghĩa “thô tục” mà nhiều bạn nhỏ lầm tưởng.
Người ta còn gặp chữ ngạn ngữ, gốc Hán 諺語, nghĩa gần tục ngữ nhưng hay dùng cho lời đúc kết của các dân tộc khác.
Bốn nét giúp nhận ra một câu tục ngữ
- Là một câu trọn ý. Mỗi câu tục ngữ nêu đủ một nhận định, một lời khuyên. “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” tự nó đã là một kinh nghiệm hoàn chỉnh, không cần thêm chữ nào.
- Ngắn mà chặt. Có câu chỉ bốn tiếng như Tấc đất tấc vàng. Câu dài hơn cũng hiếm khi quá hai vế. Ít lời nhưng nhiều ý, nên tục ngữ được ví là “túi khôn” của dân gian.
- Có vần, có đối, có nhịp. Phần lớn tục ngữ gieo vần, như “may” bắt với “bay” trong Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão. Hai vế thường cân nhau về số tiếng và đối nhau về ý, thấy rõ ở Đói cho sạch, rách cho thơm.
- Thường có hai lớp nghĩa. Nghĩa đen kể một chuyện cụ thể; nghĩa bóng rút ra bài học chung. Tốt gỗ hơn tốt nước sơn nói về đồ gỗ, nhưng người dùng muốn bàn chuyện phẩm chất bên trong quan trọng hơn vẻ ngoài.
Câu tục ngữ hay dùng hình ảnh so sánh, ẩn dụ để ý nghĩa dễ nhớ và có sức nặng; ai muốn ôn kĩ các phép này có thể xem lại bài tổng hợp phép tu từ trong tiếng Việt.
Ba nhóm tục ngữ theo nội dung
Sách Ngữ văn thường gom tục ngữ thành ba nhóm lớn. Cách chia này dựa vào điều câu tục ngữ nói tới.
Tục ngữ về thiên nhiên, thời tiết
Đây là kinh nghiệm quan sát trời đất của người làm nông, khi chưa có bản tin dự báo. Ví dụ: Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối; Mây kéo xuống biển thì nắng chang chang, mây kéo lên ngàn thì mưa như trút. Những câu này đúng ở mức tương đối, vì chúng dựa vào quan sát chứ không phải đo đạc.
Tục ngữ về lao động sản xuất
Nhóm này giữ bí quyết làm ăn: chọn đất, chăm cây, nuôi con. Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống xếp thứ tự những điều cần cho ruộng lúa. Tấc đất tấc vàng nói giá trị của đất đai. Nhiều câu khác về nghề nông được gom ở trang ca dao, tục ngữ về lao động sản xuất.
Tục ngữ về con người và xã hội
Đây là nhóm lớn nhất, bàn về đạo lý, cách ứng xử, giá trị con người: Người ta là hoa đất; Không thầy đố mày làm nên; Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao. Câu cuối có dáng một cặp lục bát, cho thấy tục ngữ đôi khi mượn khuôn của thơ ca dân gian. Riêng đạo lý nhớ ơn có cả một chùm câu, được giảng kĩ trong bài giải nghĩa lòng biết ơn.
Đọc kĩ ba câu tục ngữ trong sách Ngữ văn 7
Cả bộ Kết nối tri thức lẫn Cánh diều đều có bài đọc tục ngữ ở lớp 7. Bên dưới là cách phân tích ba câu quen thuộc, mỗi câu thuộc một nhóm. Phần soạn đầy đủ có ở bài soạn Một số câu tục ngữ Việt Nam và bài Tục ngữ về thiên nhiên, lao động và con người, xã hội.
“Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão.” Gió heo may là gió nhẹ, hơi lạnh, thổi vào cuối hạ đầu thu. Câu tục ngữ ghép hai dấu hiệu dễ thấy để báo trước bão. Vần “may – bay” làm câu đọc một lần là nhớ, đúng mục đích của kinh nghiệm cần truyền nhanh.
“Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống.” Câu không có động từ nào, chỉ là bốn cặp số thứ tự đi với danh từ, như một bảng xếp hạng. Lối liệt kê này giúp người nông dân nhớ đúng thứ tự ưu tiên, dù ngày nay có người cho rằng giống lúa cũng quan trọng không kém.
“Đói cho sạch, rách cho thơm.” Hai vế đối nhau chan chát: đói đi với sạch, rách đi với thơm. Nghĩa đen là dù nghèo vẫn giữ người sạch sẽ; nghĩa bóng là dù khó khăn vẫn giữ phẩm giá, không làm điều xấu. Đây là ví dụ rõ về hai lớp nghĩa của tục ngữ.
Tục ngữ, thành ngữ, ca dao: bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Tục ngữ | Thành ngữ | Ca dao |
|---|---|---|---|
| Hình thức | Một câu trọn ý | Một cụm từ cố định, chưa thành câu | Bài thơ dân gian, thường từ một cặp lục bát trở lên |
| Chức năng | Nêu nhận định, kinh nghiệm, lời khuyên | Gọi tên, miêu tả một đặc điểm, trạng thái | Bộc lộ tình cảm, tâm trạng |
| Thiên về | Lí trí, đúc kết | Hình ảnh, biểu cảm | Cảm xúc, trữ tình |
| Ví dụ | Tốt gỗ hơn tốt nước sơn | Chậm như rùa; một nắng hai sương | Công cha như núi Thái Sơn… |
Tục ngữ và thành ngữ là cặp hay bị lẫn nhất. Mẹo thử nhanh: đọc riêng cụm ấy lên, nếu nó đã nói xong một ý trọn vẹn thì nhiều khả năng là tục ngữ; nếu phải ghép vào câu khác mới có nghĩa (Anh ấy chậm như rùa) thì đó là thành ngữ. Cách nhận ra thành ngữ được nói kĩ hơn ở bài thành ngữ là gì và đặc điểm của thành ngữ.
Ca dao cũng có đặc điểm, các nhóm và chỗ khác dân ca của riêng nó, được bày ra trong phần giải nghĩa khái niệm ca dao.
Bài tập nhận biết tục ngữ (có đáp án)
Câu 1: Trong các cụm sau, đâu là tục ngữ, đâu là thành ngữ: “Uống nước nhớ nguồn”, “nước đổ lá khoai”, “Thương người như thể thương thân”, “mẹ tròn con vuông”?
Đáp án: Tục ngữ: Uống nước nhớ nguồn, Thương người như thể thương thân, vì mỗi câu nêu trọn một lời khuyên. Thành ngữ: nước đổ lá khoai, mẹ tròn con vuông, vì chúng chỉ là cụm từ, phải đặt vào câu (Khuyên mãi mà như nước đổ lá khoai) mới đủ nghĩa.
Câu 2: Câu “Tấc đất tấc vàng” thuộc nhóm tục ngữ nào? Giải thích nghĩa.
Đáp án: Câu này nói về đất đai, nên xếp vào nhóm lao động sản xuất. Tấc là đơn vị đo rất nhỏ; một tấc đất được ví với một tấc vàng để nói đất đai vô cùng quý, phải biết giữ gìn và sử dụng cho tốt.
Câu 3: Chỉ ra vần và phép đối trong câu “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”.
Đáp án: Câu chia hai vế “ăn quả” và “nhớ kẻ trồng cây”, đặt người hưởng thành quả đối với người tạo ra thành quả. Câu này gần như không gieo vần rõ, cho thấy không phải câu tục ngữ nào cũng có vần; nét bắt buộc là trọn ý và có tính đúc kết. Nghĩa bóng: hưởng điều tốt thì phải nhớ ơn người làm ra nó.
Câu 4: Tìm nghĩa đen và nghĩa bóng của câu “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao”.
Đáp án: Nghĩa đen: một cái cây đơn lẻ không thành rừng núi, nhiều cây đứng chụm vào nhau mới thành núi cao. Nghĩa bóng: một người khó làm nên việc lớn, phải đoàn kết, góp sức thì mới thành công.
Học sinh lớp 7 thường thắc mắc gì về tục ngữ
Tục ngữ là gì lớp 7?
Ở lớp 7, tục ngữ được hiểu là lời nói dân gian ngắn, ổn định, có nhịp điệu và hình ảnh, đúc kết kinh nghiệm về thiên nhiên, lao động và xã hội. Bài học yêu cầu chỉ ra đặc điểm hình thức (ngắn, vần, đối) và hai lớp nghĩa của câu.
Đặc điểm của tục ngữ gồm những gì?
Có thể gói trong bốn ý: là một câu trọn ý; ít chữ mà nhiều ý; hay gieo vần, đối, nhịp cân xứng; giàu hình ảnh và thường có hai tầng nghĩa.
Tục ngữ khác ca dao ở điểm nào?
Tục ngữ thiên về đúc kết lí trí, mỗi đơn vị là một câu nhận định. Ca dao thiên về tình cảm, là lời thơ dân gian, thường theo thể lục bát và dài từ một cặp câu trở lên.
Tục ngữ có phải lúc nào cũng đúng không?
Không hẳn. Những câu về thời tiết, nghề nông dựa trên quan sát nên chỉ đúng ở mức tương đối, có câu còn khác nhau giữa các vùng. Khi dẫn tục ngữ vào bài văn, nên nói rõ đó là kinh nghiệm dân gian và đối chiếu với thực tế.