Biện pháp tu từ là gì? Bảng các phép tu từ và cách nêu tác dụng

Biện pháp tu từ là cách dùng từ ngữ, đặt câu khác với lối nói thông thường một cách có chủ ý, để lời văn giàu hình ảnh, gợi cảm xúc hoặc nhấn mạnh một ý. Nhân hóa, so sánh, nói quá, điệp ngữ, ẩn dụ hay hoán dụ đều thuộc nhóm này. Trong đề kiểm tra, cụm “biện pháp nghệ thuật” thường cũng được hiểu theo nghĩa này, dù về lí thuyết nó rộng hơn.

Khái niệm	Cách tổ chức từ, câu khác thường, có chủ ý, nhằm tăng hiệu quả biểu đạt
Nghĩa của chữ “tu từ”	“Tu” là sửa sang, “từ” là lời: trau chuốt lời nói
Hai nhóm lớn	Tu từ từ vựng (ẩn dụ, nhân hóa, so sánh…) và tu từ cú pháp (đảo ngữ, câu hỏi tu từ, phép đối…)
Dấu hiệu chung	Câu nói “lạ” so với cách nói bình thường, nhưng cái lạ có mục đích

Biện pháp tu từ là gì?

Thử so hai câu: “Công ơn cha rất lớn” và “Công cha như núi Thái Sơn”. Câu đầu đúng, đủ nghĩa. Câu sau nói cùng ý nhưng gợi ra một hình ảnh cụ thể, cao lớn, vững chãi, khiến người nghe cảm được độ lớn của công cha chứ không chỉ hiểu nó. Chỗ khác nhau ấy chính là việc của biện pháp tu từ.

Chữ “tu từ” gốc Hán: tu là sửa, sửa sang (như trong tu sửa), từ là lời. Tu từ là trau chuốt lời nói. Tuy vậy, biện pháp tu từ không có nghĩa là dùng chữ hoa mĩ. Một câu rất mộc như tục ngữ vẫn có thể dùng phép nói quá hay phép đối rất đắt.

Dấu hiệu cho biết câu văn đang dùng tu từ

Chưa cần biết tên phép, chỉ cần kiểm ba điều sau là đủ đoán câu có dùng biện pháp tu từ hay không:

• Cách nói lệch khỏi lối nói thông thường: gọi vật bằng tên khác, nói to hơn sự thật, đảo trật tự câu, hỏi mà không cần trả lời…
• Sự lệch ấy là có chủ ý, không phải lỗi diễn đạt.
• Nó tạo ra một hiệu quả cụ thể: gợi hình, gợi cảm, nhấn mạnh, tạo nhịp, gây cười.

Sau đó mới gọi tên: có từ “như” và đủ hai vế thì nghĩ tới so sánh; vật biết nói, biết buồn thì nghĩ tới nhân hóa; một từ lặp đi lặp lại thì nghĩ tới điệp ngữ.

Bảng các biện pháp tu từ học sinh cần biết

Đại thể, học sinh bắt đầu với nhân hóa và so sánh từ tiểu học; lên THCS gặp thêm hoán dụ, ẩn dụ, nói quá, nói giảm nói tránh, điệp ngữ, chơi chữ, liệt kê; đến THPT thì ôn lại và gặp nhiều hơn các phép thuộc nhóm cú pháp trong bài đọc hiểu. Mỗi phép dưới đây chỉ giới thiệu ngắn để tra cứu nhanh.

Biện pháp	Nhận ra bằng cách nào	Ví dụ ngắn
So sánh	Đặt A cạnh B có nét giống, thường có từ như, là, tựa, bao nhiêu… bấy nhiêu	“Công cha như núi Thái Sơn” (ca dao)
Nhân hóa	Gọi, tả, trò chuyện với vật như với người	“Trâu ơi ta bảo trâu này” (ca dao)
Ẩn dụ	Gọi A bằng tên B vì A và B giống nhau; vế A bị giấu	“thuyền” và “bến” chỉ người đi, người ở
Hoán dụ	Gọi A bằng tên B vì A và B gần gũi, đi liền nhau (bộ phận – toàn thể, vật chứa – vật bị chứa…)	“Cả sân trường reo lên” (sân trường = học sinh)
Điệp ngữ	Lặp lại từ, cụm từ hoặc cả cấu trúc câu	“Em nhớ trường, nhớ lớp, nhớ cả tiếng ve tháng Năm”
Nói quá	Phóng đại mức độ, quy mô để nhấn mạnh hoặc gây cười	“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng” (tục ngữ)
Nói giảm nói tránh	Nói nhẹ đi, tế nhị hơn để tránh đau lòng hay thô	“Ông em đã đi xa” thay cho “ông em đã mất”
Liệt kê	Kể nối tiếp nhiều sự vật, hành động cùng loại	“Sách, vở, bút, thước nằm ngổn ngang trên bàn”
Chơi chữ	Dùng chữ đồng âm, gần âm, nhiều nghĩa để tạo nghĩa hai mặt	“Lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn” (ca dao)
Đảo ngữ	Đưa từ ngữ lên trước, trái trật tự thường của câu	“Lom khom dưới núi, tiều vài chú”
Câu hỏi tu từ	Hỏi mà không cần trả lời, để bộc lộ cảm xúc hoặc khẳng định	“… biết vào tay ai” (ca dao than thân)
Phép đối	Đặt hai vế cân xứng về từ loại, nhịp, có khi trái nghĩa	“Ăn có nhai, nói có nghĩ” (tục ngữ)

Cặp hay bị lẫn nhất là hoán dụ với ẩn dụ. Bài phép ẩn dụ và bốn kiểu thường gặp có bảng so sánh chi tiết giữa hai phép này. Đảo ngữ được giải thích riêng ở bài câu đảo ngữ và cách nhận diện.

Một câu thơ có thể chứa nhiều phép cùng lúc. Hai câu “Lom khom dưới núi… / Lác đác bên sông…” vừa đảo ngữ, vừa đối nhau rất chỉnh; phần trả lời mẫu cho câu hỏi này có trong bài soạn Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan.

Biện pháp tu từ và biện pháp nghệ thuật có phải một?

Trong lớp học, hai cụm này thường dùng thay cho nhau, và đề bài hỏi “biện pháp nghệ thuật trong câu thơ” gần như luôn chờ câu trả lời là một biện pháp tu từ. Nhưng xét kĩ, chúng có phạm vi khác nhau.

Tiêu chí	Biện pháp tu từ	Biện pháp nghệ thuật
Phạm vi	Hẹp: tác động vào từ, câu	Rộng: mọi cách tổ chức tác phẩm để tạo hiệu quả thẩm mĩ
Gồm	Nhân hóa, so sánh, hoán dụ, ẩn dụ, nói quá, điệp ngữ…	Các biện pháp tu từ, cộng thêm thủ pháp tương phản, bút pháp tả cảnh ngụ tình, lấy động tả tĩnh, cách xây dựng chi tiết, cách kể chuyện…
Thường gặp ở	Câu hỏi về một câu thơ, đoạn văn ngắn	Câu hỏi về cả bài, cả nhân vật, cả truyện

Nói gọn: biện pháp tu từ nào cũng là biện pháp nghệ thuật, nhưng không phải biện pháp nghệ thuật nào cũng là biện pháp tu từ. Lấy động tả tĩnh hay xây dựng nhân vật tương phản là nghệ thuật của cả đoạn, cả tác phẩm, không nằm gọn trong một câu.

Công thức trả lời câu hỏi “chỉ ra và nêu tác dụng”

Đây là dạng câu hỏi xuất hiện trong hầu hết đề đọc hiểu, từ lớp 6 đến đề thi tốt nghiệp. Bài làm thường mất điểm không phải vì gọi sai tên, mà vì phần tác dụng viết quá chung. Có thể đi theo ba bước:

1. Gọi tên và chỉ ra. Nêu đúng tên biện pháp, trích từ ngữ thể hiện nó. Với so sánh, ghi rõ A là gì, B là gì.
2. Tác dụng về cách diễn đạt. Một câu ngắn: làm lời thơ sinh động, giàu hình ảnh, gợi cảm, tạo nhịp điệu… chọn đúng cái phù hợp, không chép cả danh sách.
3. Tác dụng về nội dung. Phần quan trọng nhất: biện pháp ấy giúp làm nổi bật điều gì về sự vật, con người, và cho thấy tình cảm, thái độ gì của tác giả.

Ví dụ với câu “Công cha như núi Thái Sơn”:

Câu ca dao dùng biện pháp so sánh: “công cha” được so sánh với “núi Thái Sơn” qua từ “như”. Phép so sánh làm cho cái trừu tượng trở nên cụ thể, dễ hình dung. Qua đó, công ơn của cha hiện ra lớn lao, bền vững như ngọn núi cao, và lời ca dao nhắc con cái phải biết ơn, báo hiếu.

Nếu câu thơ có hai biện pháp cùng lúc, nên nêu cả hai và chỉ ra chúng phối hợp với nhau ra sao, thay vì chỉ chọn một.

Thử sức với bốn câu hỏi nhận diện

Hỏi thêm về biện pháp tu từ và biện pháp nghệ thuật

Biện pháp nghệ thuật là gì?

Biện pháp nghệ thuật là những cách người viết tổ chức ngôn từ và tác phẩm để tạo hiệu quả thẩm mĩ: từ những phép tu từ trong câu đến thủ pháp tương phản, bút pháp tả cảnh ngụ tình, cách xây dựng chi tiết, nhân vật. Trong đề đọc hiểu một câu thơ, đáp án thường chỉ cần gọi đúng phép tu từ.

Có bao nhiêu biện pháp tu từ?

Không có con số cố định, vì mỗi sách chia một kiểu. Tài liệu ôn tập thường gom khoảng 12 phép quen thuộc như bảng ở trên; sách chuyên ngành tu từ học kể nhiều hơn, thêm chêm xen, tương phản, nghịch ngữ, im lặng…

Biện pháp tu từ và phép tu từ có khác nhau không?

Không. “Phép tu từ”, “biện pháp tu từ”, “thủ pháp tu từ” đều chỉ cùng một thứ; sách giáo khoa và đề thi dùng lẫn cho nhau. Viết “phép so sánh” hay “biện pháp so sánh” đều đúng.

Biện pháp tu từ tiếng Anh gọi là gì?

Thường dịch là figure of speech hoặc rhetorical device. So sánh là simile, ẩn dụ là metaphor, nhân hóa là personification, nói quá là hyperbole.