Đói cho sạch, rách cho thơm là tục ngữ khuyên dù nghèo đói, thiếu thốn đến đâu cũng phải giữ mình trong sạch, sống lương thiện, không vì miếng ăn mà làm điều xấu. “Đói”, “rách” là cảnh nghèo; “sạch”, “thơm” là nhân cách. Hai chữ “cho” mang nghĩa “dẫu thế nào cũng phải giữ cho được”.
| Nghĩa ngắn | Nghèo khó vẫn giữ phẩm giá, không tham lam, không làm bậy |
| Loại | Tục ngữ hai vế đối nhau, có vần lưng (sạch – rách) |
| Nghĩa đen | Đói vẫn ăn uống sạch sẽ; áo rách vẫn giặt giũ thơm tho |
| Đức tính đề cao | Lòng tự trọng, sự liêm khiết, trong sạch |
Đói cho sạch, rách cho thơm là sao?
Câu tục ngữ chia làm hai vế cân nhau, mỗi vế ba tiếng, cùng một khuôn: [cảnh khổ] + cho + [điều phải giữ]. Vế đầu nói chuyện ăn, vế sau nói chuyện mặc, hai nhu cầu sát sườn nhất của con người.
Hiểu theo nghĩa đen, đó là lời dặn rất đời thường. Nhà nghèo, bữa ăn có thể thiếu nhưng đừng ăn bẩn, ăn bậy; manh áo có thể vá chằng vá đụp nhưng vẫn phải giặt sạch, phơi khô, mặc cho tươm tất. Nghèo không phải cái tội, luộm thuộm mới khiến người ta coi thường.
Nghĩa bóng mới là cái lõi. “Sạch” và “thơm” chuyển sang chỉ cách sống: không trộm cắp, không gian dối, không bán rẻ danh dự để đổi lấy cái ăn cái mặc. Ông cha biết rõ rằng lúc túng quẫn là lúc con người dễ trượt chân nhất, nên mới đặt lời khuyên đúng vào hoàn cảnh đó.
Hai chữ cho là chữ đáng để ý. Chúng không có nghĩa “đưa cho”, mà mang nghĩa ép buộc nhẹ nhàng: đói thì đói, nhưng phải cho sạch; rách thì rách, nhưng phải cho thơm.
Những câu cùng ý và ngược ý
| Câu | Quan hệ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giấy rách phải giữ lấy lề | Gần nghĩa | Sa sút vẫn giữ nề nếp, gia phong |
| Chết trong hơn sống đục | Gần nghĩa, mạnh hơn | Thà chết mà trong sạch còn hơn sống nhục |
| Có thực mới vực được đạo | Góc nhìn khác | Nhấn rằng phải no đủ mới nói chuyện đạo lý |
| Bần cùng sinh đạo tặc | Ngược hướng | Nghèo cùng cực dễ đẩy người ta vào trộm cướp |
Câu “có thực mới vực được đạo” hay bị đem ra đặt cạnh câu này như hai quan niệm trái nhau. Thật ra chúng nói về hai phía khác nhau: một bên là đòi hỏi với từng người, một bên là điều kiện xã hội cần lo cho con người. Bài chữ vực trong câu có thực mới vực được đạo giải thích kỹ chỗ này.
Lão Hạc, một cách “giữ cho thơm”
Trong văn học, nhân vật hay được nhắc khi bàn câu tục ngữ này là lão Hạc của Nam Cao. Lão nghèo đến mức phải bán con chó mình thương nhất, rồi ăn rau, ăn củ chuối qua ngày. Vậy mà lão nhất định không tiêu vào mảnh vườn và món tiền dành dụm cho con trai, gửi cả lại cho ông giáo để lo hậu sự, không muốn làm phiền hàng xóm. Lão chọn cái chết đau đớn chứ không chịu sống bám hay làm điều mờ ám.
Nhiều bài phân tích truyện ngắn Lão Hạc dùng chính câu “đói cho sạch, rách cho thơm” để khái quát nhân cách ấy. Đó là dẫn chứng văn học đắt nhất khi viết bài nghị luận về câu tục ngữ.
Viết nghị luận về câu tục ngữ cần ý gì?
Câu này hay được lấy làm ví dụ trong các bài học về tục ngữ ở Ngữ văn 7 (xem soạn bài Một số câu tục ngữ Việt Nam) và thường thành đề nghị luận về một tư tưởng, đạo lý. Dàn ý gọn có thể gồm:
- Giải thích nghĩa đen, nghĩa bóng, chữ “cho”.
- Vì sao đúng: nhân phẩm là thứ mất đi rất khó lấy lại; người nghèo mà ngay thẳng vẫn được kính trọng, kẻ giàu mà gian dối vẫn bị khinh.
- Dẫn chứng: lão Hạc; người nhặt được của rơi trả lại; những người bán hàng rong không gian lận cân.
- Mở rộng: không lấy câu tục ngữ để biện minh cho việc cam chịu nghèo khó. Giữ sạch đi đôi với chăm chỉ làm ăn để thoát nghèo.
Có thể tham khảo cách dựng bài ở tuyển dàn ý và văn mẫu nghị luận đạo lí lớp 8, trong đó có một mẫu viết riêng về câu này.
Khi cần một dẫn chứng gần nghĩa, câu giấy rách phải giữ lấy lề là lựa chọn quen, nhấn vào nề nếp gia phong lúc sa sút.
Chữ sạch, chữ thơm trong lời dặn của ông bà
Đói cho sạch, rách cho thơm nói về đức tính gì?
Câu tục ngữ đề cao lòng tự trọng và sự liêm khiết: giữ phẩm giá, sống trong sạch, ngay thẳng dù hoàn cảnh nghèo túng.
Chữ “cho” trong câu tục ngữ có nghĩa là gì?
“Cho” ở đây là “giữ cho được, làm cho được”: dẫu đói vẫn phải giữ cho sạch, dẫu rách vẫn phải giữ cho thơm. Nó không mang nghĩa trao tặng.
Câu tục ngữ này có biện pháp tu từ gì?
Có phép đối giữa hai vế (đói – rách, sạch – thơm), có vần lưng giữa “sạch” và “rách”, và các từ được dùng theo lối ẩn dụ: đói, rách chỉ cảnh nghèo; sạch, thơm chỉ nhân cách.
Đặt câu với đói cho sạch, rách cho thơm như thế nào?
- Ông ngoại cả đời chạy xe ôm, chưa từng lấy của ai một đồng không phải của mình: đói cho sạch, rách cho thơm.
- Nhà nghèo nhưng mẹ lúc nào cũng dặn chúng tôi đói cho sạch, rách cho thơm, nhặt được ví thì phải tìm người trả.