Từ đồng nghĩa với Tổ quốc là đất nước, nước nhà, non sông, giang sơn, sơn hà; trong văn bản chính trị, pháp luật còn gặp quốc gia. Tổ quốc không có từ trái nghĩa. Danh từ này gọi tên đất nước của chính mình với lòng biết ơn tổ tiên, nên không có một “phía ngược lại” nào để đặt thành cặp.
| Đồng nghĩa | đất nước, nước nhà, non sông, giang sơn, sơn hà; gần nghĩa: quốc gia, xã tắc (từ cũ) |
| Trái nghĩa | không có |
| Loại từ | danh từ, gốc Hán Việt 祖國 |
| Nghĩa gốc | đất nước do ông cha xây dựng, để lại cho đời sau; nghĩa từng chữ có ở bài chữ tổ, chữ quốc trong Tổ quốc |
Từ cùng nghĩa với Tổ quốc, xếp theo độ trang trọng
Vì có chữ “tổ” (tổ tiên), Tổ quốc mang sẵn ý “nước của ông cha mình”. Bảng dưới đi từ giọng cổ kính, thiêng liêng xuống giọng gần lời nói thường.
| Từ | Gốc từ | Sắc thái | Hay đi với |
|---|---|---|---|
| sơn hà | Hán Việt, núi sông | cổ, hào hùng, dùng trong văn chương | thơ văn trung đại, lời thề giữ nước |
| giang sơn | Hán Việt, sông núi | trang trọng, gợi vẻ đẹp đất đai | giang sơn gấm vóc, thu giang sơn về một mối |
| non sông | thuần Việt | trang trọng mà vẫn mềm, giàu hình ảnh | non sông liền một dải, non sông tươi đẹp |
| đất nước | thuần Việt | trung tính, dùng rộng nhất | hầu hết các câu, kể cả câu thường ngày |
| nước nhà | thuần Việt | thân thiết, như gọi nhà mình | nước nhà độc lập, thể thao nước nhà |
Tiếng Việt 5, bài “Mở rộng vốn từ: Tổ quốc”, lấy nước nhà, non sông từ Thư gửi các học sinh và đất nước, quê hương từ Việt Nam thân yêu làm đáp án, rồi cho thêm quốc gia, giang sơn. Hai từ này nên ghi chú. Quốc gia là từ của luật và chính trị, chỉ một nước bất kì; xem bài quốc gia gồm những yếu tố nào. Quê hương thì hẹp hơn, đã có bài riêng về các từ cùng nghĩa với quê hương.
Non sông có thêm những người anh em như non nước, sông núi, được so giọng văn với nhau trong các chữ cùng nghĩa với non sông.
Tổ quốc thường đi cùng tính từ thiêng liêng; chữ này đổi sang cao quý, linh thiêng ra sao và đối với trần tục thế nào có ở đồng nghĩa, trái nghĩa với thiêng liêng.
Vì sao Tổ quốc không có từ trái nghĩa?
Trái nghĩa cần hai đầu của cùng một thang, như cao – thấp. Tổ quốc gọi tên một thực thể duy nhất với người nói, không có thang nào. Từ điển Hoàng Phê và Wiktionary đều không ghi từ trái nghĩa cho Tổ quốc.
Các từ nước ngoài, ngoại quốc, xứ người chỉ đối lập theo ngữ cảnh (nước mình – nước khác); nếu đề buộc điền, ghi kèm chú thích ấy. Các kiểu cặp đối lập được phân biệt ở bài thế nào là cặp trái nghĩa.
Đổi Tổ quốc sang từ khác: chỗ hợp, chỗ vấp
- “Yêu Tổ quốc” → “yêu đất nước”, “yêu nước nhà”: được, giọng bớt trang nghiêm.
- “Tổ quốc ghi công” trên bằng liệt sĩ → không đổi được; đây là cụm cố định.
- “Bảo vệ Tổ quốc” trong văn bản luật → không thay bằng “bảo vệ non sông”; non sông là chữ của văn chương.
Những cách gọi đất nước bằng núi sông như giang sơn, sơn hà được xếp riêng trong bài đồng nghĩa, trái nghĩa với đất nước.
Viết hoa Tổ quốc thế nào cho khỏi lẫn?
Khi chỉ đất nước Việt Nam của người viết, sách giáo khoa và báo chí viết hoa chữ đầu: Tổ quốc. Các từ đồng nghĩa như đất nước, non sông, giang sơn thì viết thường, trừ khi đứng đầu câu hoặc làm tên tác phẩm. Học sinh hay bị trừ điểm ở đúng chỗ này: đổi Tổ quốc thành đất nước thì nhớ hạ chữ hoa.
Tổ quốc trong ca dao, câu nói nổi tiếng
Ý “gánh vác việc nước” có trong câu ca dao dùng chữ sơn hà:
Ghé vai gánh đỡ sơn hà
Sao cho tỏ mặt mới là trượng phu
Thêm nhiều câu cùng chủ đề trong tuyển ca dao, tục ngữ về lòng yêu nước. Câu “Đừng hỏi Tổ quốc đã làm gì cho ta” quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh; nguồn gốc câu này được tìm hiểu trong bài câu nói về Tổ quốc của ai.
Câu mẫu có Tổ quốc và những từ thay được
- Lễ chào cờ sáng thứ Hai, cả trường hát bài ca về Tổ quốc.
- Anh ấy xa nước nhà mười năm mà vẫn theo dõi từng trận bóng của đội tuyển.
- Từ đỉnh đèo nhìn xuống, non sông trải xanh tới tận biển.
- Vua Quang Trung muốn thu giang sơn về một mối.
- Người lính biên phòng nói gọn: giữ đất nước là giữ từng cột mốc.
- Ông nội treo tấm bằng Tổ quốc ghi công ngay giữa nhà.
Luyện tập: tìm và chọn từ cùng nghĩa với Tổ quốc
Câu 1: Tìm hai từ đồng nghĩa với Tổ quốc là từ thuần Việt.
Đáp án: đất nước, nước nhà (hoặc non sông).
Câu 2: Từ nào không đồng nghĩa với Tổ quốc: giang sơn, sơn hà, lãnh thổ, non sông?
Đáp án: lãnh thổ. Từ này chỉ phần đất thuộc chủ quyền, không mang tình cảm như Tổ quốc.
Câu 3: Điền từ hợp nhất: “Sau ba mươi năm sống ở châu Âu, bà quyết định trở về … .” (Tổ quốc, quốc gia, sơn hà)
Đáp án: Tổ quốc. Quốc gia nghe khô như văn bản hành chính, sơn hà lại quá cổ cho một câu kể chuyện.
Thắc mắc thường gặp quanh từ Tổ quốc
Từ đồng nghĩa với từ Tổ quốc là những từ nào?
Đất nước, nước nhà, non sông, giang sơn, sơn hà. Quốc gia chỉ gần nghĩa.
Đồng nghĩa với Tổ quốc trong bài Thư gửi các học sinh là từ nào?
Nước nhà và non sông.
Trái nghĩa với Tổ quốc là gì?
Không có từ trái nghĩa. Nước ngoài, xứ người chỉ là từ đối lập theo ngữ cảnh.