Tổ quốc là đất nước do tổ tiên bao đời gây dựng, giữ lấy rồi để lại cho con cháu, được gọi tên từ phía tình cảm của người dân gắn bó với nơi ấy. Tách hai chữ ra, tổ quốc nghĩa là “nước của ông cha”. Trong văn bản trang trọng và sách giáo khoa, từ này thường được viết hoa thành Tổ quốc.
| Nghĩa ngắn | Đất nước của tổ tiên, nơi mình thuộc về và có bổn phận giữ gìn |
| Gốc từ | Hán Việt 祖國: tổ (ông, tổ tiên) + quốc (nước) |
| Loại từ | Danh từ |
| Gần nghĩa | Đất nước, nước nhà, non sông, giang sơn, sơn hà |
Tổ quốc: nước của ông cha
Mục từ tổ quốc trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi đây là danh từ, chỉ đất nước do các đời trước xây dựng và để lại, xét trong quan hệ với những người dân có tình cảm gắn bó với nó. Hai ví dụ đi kèm rất quen: bảo vệ tổ quốc, lá cờ tổ quốc.
Điểm đáng chú ý nằm ở vế sau của định nghĩa. Tổ quốc không phải tên gọi trung tính của một vùng lãnh thổ. Nó luôn được nhìn từ một con người cụ thể, người thấy mình là cháu con của những đời đã ở đó. Vì thế khi tính diện tích hay dân số, người ta nói “đất nước”, “quốc gia”; còn khi nói về lòng biết ơn, sự gắn bó, nỗi nhớ của người đi xa thì chữ tổ quốc mới thật đúng chỗ.
Một người Việt sống ở nước ngoài vẫn có thể nói “hướng về tổ quốc”. Câu ấy không cần nhắc tới biên giới hay bản đồ; chỉ cần nhắc tới gốc gác.
Chữ tổ 祖 và chữ quốc 國 nói gì?
Thiều Chửu giảng chữ tổ (祖) trước hết là ông, người sinh ra cha mình, rồi rộng ra là tổ tiên. Chữ này còn dùng cho người mở đầu một nghề, một dòng tu, nên mới có ông tổ nghề, tổ sư. Trong tiếng Việt, cùng họ với nó có tổ tiên, quê cha đất tổ, giỗ Tổ.
Chữ quốc (國) là nước, theo lời giảng của cùng bộ tự điển: có đất, có dân, có quyền cai trị thì gọi là nước. Họ từ của chữ này rất đông: quốc gia, quốc ca, quốc kì, quốc phòng, ngoại quốc. Tên chính thức của một nước cũng là một từ có chữ quốc, chuyện này có ở bài các tên nước Việt qua từng thời. Lòng yêu nước theo lối Hán Việt gọi là ái quốc; bài giải nghĩa lòng yêu nước kể kĩ hơn về chữ này.
Ghép lại, tổ quốc là nước của tổ tiên. Sức nặng của từ đến từ chữ đầu: đây không phải mảnh đất ai tự chọn mà là mảnh đất được trao lại, kèm theo phần việc phải giữ.
Tổ quốc, đất nước, quê hương khác nhau ở đâu?
| Từ | Trọng tâm nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tổ quốc | Đất nước nhìn bằng tình cảm và bổn phận của người dân, nhấn vào nguồn cội | Người lính canh giữ biên cương của tổ quốc |
| Đất nước | Nghĩa rộng, dùng được cả khi nói về lãnh thổ, kinh tế, cảnh sắc | Đất nước có nhiều dãy núi đá vôi |
| Quốc gia | Thiên về mặt nhà nước, pháp lí, quan hệ giữa các nước | Hội nghị có đại biểu của hai mươi quốc gia |
| Quê hương | Nơi mình sinh ra, lớn lên; có thể chỉ một làng, một tỉnh | Quê hương tôi có con sông xanh biếc |
| Non sông, giang sơn, sơn hà | Lối nói văn chương, gợi núi sông của cả nước | Non sông gấm vóc |
Quê hương và tổ quốc hay được đặt cạnh nhau nhưng khác tầm: quê hương có thể chỉ là một xóm nhỏ, tổ quốc thì là cả nước. Chữ hương 鄉 trong quê hương được bàn riêng ở bài quê hương nghĩa là gì.
Tổ quốc không có từ trái nghĩa đúng kiểu. Thứ đứng ở phía đối diện là những từ chỉ nơi không phải của mình: đất khách, xứ người, tha hương.
Các từ cùng nghĩa với Tổ quốc xếp theo độ trang trọng, cùng lý do Tổ quốc không có từ trái nghĩa, nằm trong bài đồng nghĩa, trái nghĩa với Tổ quốc.
Chữ đứng giữa ba từ ấy có nghĩa rộng hơn ta tưởng; khái niệm đất nước được giải từ phía địa lí lẫn phía tình cảm, kèm những câu thơ quen.
Tổ quốc trong trang sách và câu nói thường ngày
Học sinh gặp từ này từ tiểu học. Sách Tiếng Việt 5 theo chương trình cũ có bài luyện từ và câu “Mở rộng vốn từ: Tổ quốc”, trong đó các em tìm từ đồng nghĩa và các từ có tiếng quốc mang nghĩa “nước”. Lên lớp trên, những bài thơ viết về đất nước đọc kĩ đều thấy chữ tổ quốc đi cùng hình ảnh biển, đảo, biên giới, ví như bài Tổ quốc nhìn từ biển của Nguyễn Việt Chiến.
Ngoài trang sách, từ này xuất hiện trong những câu rất đời:
- Chú tôi đi làm xa hai chục năm, lần nào về cũng nói một câu: “Bước xuống sân bay mới thấy mình đang đứng trên đất tổ quốc.”
- Lá cờ tổ quốc được kéo lên đầu buổi chào cờ sáng thứ Hai.
- Đội tuyển ra sân mang theo niềm vui của cả tổ quốc.
Có một lỗi dùng từ hay gặp trong bài văn: viết “tổ quốc em có cánh đồng lúa của bà”. Câu ấy đang nói về làng quê, nên chữ đúng là quê hương; tổ quốc chỉ hợp khi ý văn mở ra cả nước.
Viết hoa, dịch sang tiếng Anh và đặt câu với tổ quốc
Tổ quốc có viết hoa không?
Từ điển ghi mục từ này bằng chữ thường, như mọi danh từ chung. Trong Hiến pháp, văn bản hành chính và sách giáo khoa, khi chỉ đất nước Việt Nam với sắc thái trang trọng, từ này được viết hoa chữ đầu: Tổ quốc. Viết bài văn ở trường, nên theo cách viết hoa này.
Tổ quốc tiếng Anh là gì?
Hay gặp nhất là homeland và motherland; fatherland cũng mang nghĩa đất nước của cha ông. Khi chỉ cần nói “nước mình” một cách trung tính, tiếng Anh dùng my country.
Từ đồng nghĩa với tổ quốc là những từ nào?
Gần nhất là đất nước, nước nhà, non sông, giang sơn, sơn hà, quê cha đất tổ. Mỗi từ có sắc thái riêng: non sông, giang sơn nghiêng về văn chương; nước nhà thân mật; quê cha đất tổ nhấn vào cội nguồn.
Đặt câu với từ tổ quốc thế nào cho tự nhiên?
Đặt từ vào chỗ có tình cảm hoặc bổn phận: “Thanh niên lên đường bảo vệ Tổ quốc“, “Xa nhà mới hiểu hai chữ Tổ quốc nặng đến đâu”. Câu chỉ tả cảnh hay nêu số liệu thì dùng “đất nước” sẽ hợp hơn.