Năm 2008, khi cuốn truyện thiếu nhi đầu tay vừa giành giải Peter Pan ở Thụy Điển, tác giả của nó lại nói với báo chí rằng mình không định viết cho trẻ con nữa. Nguyễn Ngọc Thuần (sinh năm 1972) là nhà văn, họa sĩ quê Bình Thuận, tác giả truyện dài Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ mà học sinh lớp 6, lớp 7 được đọc trong sách Ngữ văn. Lời nói năm ấy không giữ được trọn. Gần hai mươi năm sau, giữa những đợt nằm viện vì bệnh tim, anh trở lại văn đàn với một cuốn bán tự truyện và hé lộ thêm một cuốn sách mới cho thiếu nhi.
Hồ sơ ngắn về nhà văn, họa sĩ Nguyễn Ngọc Thuần
| Tên | Nguyễn Ngọc Thuần |
| Năm sinh | 1972 |
| Quê | Hàm Tân, tỉnh Bình Thuận (trước sáp nhập) |
| Học vấn | Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM |
| Nghề nghiệp | Nhà văn, họa sĩ; từng vẽ cho báo Mực Tím, Tuổi Trẻ |
| Thể loại | Truyện dài, truyện ngắn, tiểu thuyết, bán tự truyện; tranh minh họa, tranh acrylic |
| Tác phẩm tiêu biểu | Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Nhện ảo, Giăng giăng tơ nhện, Về cô gái này, Cơ bản là buồn, Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ, Vẻ đẹp của kẻ chán chường |
| Giải thưởng | Giải A cuộc thi sáng tác văn học thiếu nhi Vì tương lai đất nước lần III (2002); giải Peter Pan, Thụy Điển (2008); giải Nghệ sĩ triển vọng nhất của năm tại UOB Painting of the Year 2025 (hội họa) |
| Trong SGK | Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ (Ngữ văn 7 Kết nối tri thức; Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo) |
Hai chữ “nhà văn, họa sĩ” trong bảng trên không phải phép lịch sự. Anh học vẽ, đi làm bằng nghề vẽ, tự minh họa cho cuốn sách nổi tiếng nhất của mình, và năm 2025 còn nhận một giải thưởng hội họa trước khi cuốn sách mới ra đời. Muốn hiểu văn Nguyễn Ngọc Thuần, nhiều khi phải nhớ rằng người viết ấy nhìn thế giới bằng con mắt của người vẽ.
Hàm Tân, trường Mỹ thuật và những năm vẽ báo
Nguyễn Ngọc Thuần sinh năm 1972 ở Hàm Tân, một huyện ven biển phía nam Bình Thuận. Anh vào Sài Gòn học Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM. Trả lời báo Việt Nam News, anh kể sau khi ra trường đã làm họa sĩ cho những tờ báo lớn như Mực Tím và Tuổi Trẻ. Năm 2008, khi đưa tin anh đoạt giải Peter Pan, VnExpress vẫn ghi anh đang công tác tại báo Tuổi Trẻ TP.HCM.
Trong cùng bài phỏng vấn với Việt Nam News, anh nói cha mất khi anh còn nhỏ, và hình bóng người cha trở đi trở lại trong các trang viết của anh. Người bố hiền và kiên nhẫn trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, theo lời anh, mang dáng dấp cha mình. Ai đã đọc đoạn trích trong sách giáo khoa sẽ thấy chi tiết ấy giải thích được vì sao những trang viết về hai bố con lại ấm đến thế.
Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ ra đời như thế nào?
Cuốn sách được viết từ thời anh còn là sinh viên. Anh kể khi ấy mình chưa có người yêu, chỉ là một cậu trai hay mơ mộng, sợ rằng đồng ruộng, vườn tược thật sẽ sớm biến mất trước nhịp đô thị hóa nên muốn giữ lại cho trẻ con chút đời sống làng quê. Ý tưởng cốt lõi là để trẻ khám phá cuộc sống bằng những giác quan khác ngoài mắt: nhắm mắt lại để mở ra một cánh cửa khác trong lòng.
Truyện là chuỗi chương ngắn do một cậu bé mười tuổi kể, từ những chuyện cỏn con như cái răng khểnh, ngón tay, đến cả cái chết của một đứa trẻ sinh non. Chính chi tiết sau làm khó người làm sách. Năm 2008, anh kể với báo Pháp Luật TP.HCM rằng đây có lẽ là cuốn sách Việt đầu tiên cho trẻ em nói về cái chết một cách không né tránh, và ở lần in đầu, người ta đã đề nghị anh đổi cái kết cho nhẹ đi.
Năm 2002, bản thảo đoạt giải A cuộc thi sáng tác văn học thiếu nhi Vì tương lai đất nước lần thứ ba do NXB Trẻ và Hội Nhà văn TP.HCM tổ chức. NXB Trẻ in thành sách; Wikipedia tiếng Việt ghi lần phát hành đầu là năm 2004. Đến năm 2021, theo báo Sài Gòn Giải Phóng, sách đã in tổng cộng 30 lần, và lần tái bản ấy là bản in màu với tranh minh họa do chính tác giả vẽ. Anh còn kể sách được nhiều trường ở TP.HCM dùng làm tài liệu đọc, và từng nhận giải Sách hay (Znews ghi năm 2011).
Giải Peter Pan 2008: một cuốn sách Việt sang Thụy Điển
Giải Peter Pan do Ủy ban Quốc tế về sách cho thanh thiếu niên tại Thụy Điển (IBBY Thụy Điển) và Hội chợ sách quốc tế Göteborg lập ra năm 2000. Mỗi năm giải chỉ trao cho một tác giả văn học thiếu nhi nước ngoài. Trong tám năm đầu, giải đã về tay các tác giả Pháp, Mỹ, Nga, Ireland, Phần Lan, Canada, Trung Quốc; năm 2008 đến lượt Việt Nam.
Hành trình của cuốn sách có thể tóm theo mấy mốc:
- 2002: đoạt giải A cuộc thi Vì tương lai đất nước lần III.
- 2007: ra bản tiếng Thụy Điển Blunda och öppna ditt fönster; theo VnExpress, người dịch là Trần Hoài Anh.
- 2008: nhận giải Peter Pan; lễ trao giải tổ chức nhân Hội chợ sách Göteborg vào tháng 9.
- Những năm sau: có bản tiếng Anh Open the Window, Eyes Closed; Sài Gòn Giải Phóng (2021) kể thêm các bản ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Hungary; tác giả cho biết sách còn được chuyển sang chữ nổi cho trẻ khiếm thị.
Nói với VnExpress khi ấy, anh vui vì cuốn sách thiếu nhi đầu tay được một tổ chức văn học nước ngoài ghi nhận, và cho rằng bản dịch là yếu tố quan trọng để sách lọt vào mắt ban giám khảo. Với báo Pháp Luật TP.HCM, anh tỉnh táo hơn: người phương Tây khó cảm cuốn sách đúng như anh nghĩ, vì khoảng cách giữa một đứa trẻ phương Đông và một đứa trẻ phương Tây quá xa; điều họ chia sẻ được có lẽ chỉ là tình yêu, sự tha thứ, việc một đứa trẻ cần biết yêu thân thể mình. Giải thưởng, theo anh, nhiều khi chỉ là một cơ may.
Đoạn trích Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ trong sách giáo khoa lớp 6 và lớp 7
| Bộ sách | Bài học | Vai trò văn bản |
|---|---|---|
| Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 3 – Cội nguồn yêu thương | Văn bản đọc chính |
| Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 4 – Những trải nghiệm trong đời | Đọc kết nối chủ điểm |
Đoạn trích kể về những trò chơi người bố bày cho con trong khu vườn đầy hoa. Ban đầu cậu bé nhắm mắt, sờ từng bông để đoán tên. Rồi bố giấu đồ cho con nhắm mắt đi tìm, tập cho con đoán người đứng xa hay gần qua tiếng bước chân. Đôi tai được luyện ấy có lần giúp cậu nghe thấy tiếng kêu cứu bên sông, để bố kịp cứu cậu bạn tên Tí. Câu chuyện mấy trái ổi Tí mang sang biếu sau đó, và cách người bố đón nhận chúng, là bài học về món quà. Chương truyện khép lại bằng trò đoán hoa qua mùi hương.
Các bài liên quan trên Văn VN:
- Soạn bài Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ – trả lời câu hỏi trong sách.
- Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ: tác giả, tác phẩm, bố cục.
- Tóm tắt Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ – các mẫu ngắn và đầy đủ.
- Phân tích nhân vật tôi trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ – dàn ý và bài mẫu.
Đã nói thôi viết cho thiếu nhi, rồi vẫn viết
Năm 2008, anh nói với VnExpress rằng mối quan tâm khi ấy là văn chương cho người lớn. Báo Pháp Luật TP.HCM hỏi lại có phải anh coi sách thiếu nhi là thứ yếu. Anh đáp không phải: anh rất muốn được như Nguyễn Nhật Ánh, viết bền bỉ cho một lớp bạn đọc, nhưng việc đó đòi hỏi tình yêu lớn và sự kiên trì, còn anh thì thất thường, lúc thích thế này lúc thích thế kia.
Thực ra quãng ấy anh đã có thêm sách cho tuổi mới lớn. Trong bài phỏng vấn với Việt Nam News, anh kể nhà thơ Cao Xuân Sơn mở một tủ sách ở NXB Kim Đồng và rủ anh góp một cuốn, nên anh viết Nhện ảo để giữ lời; cuốn này cũng đoạt giải nhất. Về sau NXB Kim Đồng in lại Nhện ảo trong tủ sách Tuổi mới lớn với hình thức mới. Một số tài liệu học tập còn ghi Một thiên nằm mộng từng đoạt giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi của NXB Kim Đồng.
Rồi gần mười năm không có cuốn thiếu nhi nào. Đầu năm 2026, trả lời Sài Gòn Giải Phóng, anh nhắc lại rằng ngay từ đầu mình xác định viết cho người lớn, còn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ giống một kỷ niệm dành cho con. Nhưng anh tiết lộ sắp có cuốn Một trăm cái chân in ở NXB Trẻ. Cuốn này đi ra từ một truyện u ám hơn, Một cuộc hiến tạng, kể về việc hiến thân thể cho y học; đọc lại thấy nặng nề, anh chuyển nó thành phiên bản cho trẻ con, với ý nghĩ rằng chỉ người lớn mới thấy bi kịch là bi kịch.
Những cuốn sách viết cho người lớn
Phần lớn sách của Nguyễn Ngọc Thuần thực ra dành cho người đọc trưởng thành, và chúng ít được học sinh biết đến hơn:
- Giăng giăng tơ nhện: tài liệu giới thiệu tác giả trong sách học ghi tác phẩm đoạt giải cuộc thi Văn học tuổi hai mươi lần II, cuộc thi mà Nguyễn Ngọc Tư giành giải nhất cùng lần.
- Về cô gái này: truyện dài; một bài điểm sách trên Znews chú ý tới cách anh tả sự cô độc tròn trịa mà thản nhiên.
- Cơ bản là buồn: một trong những tác phẩm được chọn in từ cuộc thi Văn học tuổi 20 lần 5, ra mắt năm 2014.
- Cha, con và tàu bay: tập truyện ngắn; ngay tên sách đã gợi đề tài cha con, mạch ngầm mà anh thừa nhận có mặt trong nhiều trang viết của mình.
- Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ (2018): truyện dài.
Đặt cạnh nhau, các tựa sách cho thấy một giọng văn không đổi qua nhiều năm: câu ngắn, hình ảnh lạ, nỗi buồn được kể nhẹ như một trò đùa. Đó là nhận xét của người biên tập bài này, không trích của ai.
Viết khi bắt được mạch: quan niệm của một người không muốn chuyên nghiệp
Khác nhiều nhà văn cùng thời, Nguyễn Ngọc Thuần nói thẳng mình không thích sự chuyên nghiệp trong văn chương. Năm 2008 anh kể với báo Pháp Luật TP.HCM: hồi mới viết, anh nghĩ phải thành người chuyên nghiệp, giờ thì chống lại điều đó; câu nào lấp ló vẻ chuyên nghiệp là anh xóa. Anh thích cái ngập ngừng hơn cái chắc chắn, và chỉ viết khi bất chợt thấy cần.
Trong cùng cuộc trò chuyện, khi được hỏi về giá trị phổ quát của văn học Việt, anh nói một câu mà tờ báo lấy làm tít bài:
Với tôi, cái phổ quát là cái ít giá trị nhất, chỉ là cái đến sau.
Theo anh, một cuốn sách hay phải khác biệt trước đã, rồi mới tự khắc thành phổ quát. Anh lấy ví dụ Nguyễn Huy Thiệp được đọc nhiều ở nước ngoài vì đã cho người ta cái họ không có.
Gần hai mươi năm sau, cách làm việc vẫn vậy. Tại buổi ra mắt sách tháng 1/2026, anh kể với Znews rằng mình không chuẩn bị nội dung trước; bắt được mạch thì viết, thấy một mạch khác hay hơn thì bỏ phần cũ và viết lại từ chỗ mới tìm ra, đến khi thấy đủ thì dừng. Anh cũng không quyết trước sẽ viết tiểu thuyết hay truyện ngắn: chỗ nào cần một bài thơ nhỏ thì để nó là thơ.
Mười năm sống chung với bệnh tim và Vẻ đẹp của kẻ chán chường
Hơn mười năm nay, Nguyễn Ngọc Thuần sống chung với chứng ngưng tim, trong lồng ngực cấy một máy khử rung tim (ICD). Anh nói với Sài Gòn Giải Phóng rằng gần mười năm qua, các cuốn sách của anh đều viết trong bệnh viện: ở đó không có việc gì làm, và viết là việc nhẹ nhàng nhất khi sức khỏe yếu.
Ngày 17/1/2026, Phanbook tổ chức ra mắt Vẻ đẹp của kẻ chán chường (NXB Hội Nhà văn) tại TP.HCM, đánh dấu sự trở lại của anh sau gần mười năm vắng bóng. Theo Znews, anh kể chỉ một ngày trước buổi ra mắt, tim anh lại đột ngột ngừng đập. Cuốn sách dày 164 trang, trộn thơ, hồi ức, tiểu thuyết và những đoạn như kịch bản phim, kể về thế giới của những người mắc bệnh nan y trong bệnh viện. Anh gọi nó là bán tự truyện: những gì xấu xí nhất trong sách là chính anh, còn sự thật của người khác thì anh làm nhẹ đi. Báo Văn hóa cho biết Phanbook quyết định tái bản chỉ sau hai ngày phát hành. Nhà văn Dạ Ngân, theo Znews, nhận xét đây là cuốn sách khó đọc và văn xuôi trong đó đã chạm ngưỡng thơ.
Tranh bìa là bức Chân dung tự họa khổ lớn vẽ bằng acrylic của chính tác giả: sự sống bén rễ trong hình một cái cây, lấy cảm hứng từ phim X-quang lồng ngực và chiếc máy khử rung tim. Bức tranh đã mang về cho anh giải Nghệ sĩ triển vọng nhất của năm tại UOB Painting of the Year 2025 ở Việt Nam. Một cậu bé nhắm mắt để nhìn khu vườn, một người đàn ông nằm viện vẽ lá phổi mình thành cái cây: hai hình ảnh cách nhau hơn hai mươi năm mà vẫn là một cách nhìn.