Phân tích truyện Dưới bóng hoàng lan của Thạch Lam là đề văn thường gặp khi học Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (Bài 7 – Quyền năng của người kể chuyện) và Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo (Bài 6 – Nâng niu kỉ niệm). Bài viết gồm dàn ý chi tiết và 7 bài văn mẫu: bài ngắn gọn, bài đầy đủ, phân tích nhân vật Thanh, phân tích tình cảm Thanh – Nga, phân tích hình ảnh người bà, phân tích hình tượng cây hoàng lan và phân tích nghệ thuật người kể chuyện.
Truyện của Thạch Lam đã thuộc phạm vi công cộng; các câu trích trong bài được đối chiếu với bản trên Wikisource. Để nắm chắc bố cục và thông tin tác giả, em xem thêm tác giả – tác phẩm Dưới bóng hoàng lan và các tác phẩm tiêu biểu của Thạch Lam.
Dàn ý phân tích truyện Dưới bóng hoàng lan
Dàn ý đi theo mạch truyện: trở về – bên bà – gặp Nga – ra đi, sau đó khái quát nghệ thuật. Khi làm đề phân tích nhân vật Thanh hoặc đề về người kể chuyện, em giữ phần mở – kết và chọn các ý tương ứng ở thân bài.

1. Mở bài
– Giới thiệu Thạch Lam (1910–1942): cây bút truyện ngắn tài hoa của Tự lực văn đoàn, văn nhẹ nhàng, giàu chất thơ, tinh tế trong diễn tả cảm xúc.
– Giới thiệu truyện Dưới bóng hoàng lan: câu chuyện một lần Thanh về thăm bà, thấm đẫm tình bà cháu, tình quê và một tình yêu trong trẻo.
2. Thân bài
a. Khái quát
+ Truyện gần như không có cốt truyện, không xung đột; chỉ là một ngày Thanh ở nhà bà.
+ Nhân vật: Thanh, người bà, cô Nga; không gian ngôi nhà có vườn và cây hoàng lan.
b. Khu vườn và ngôi nhà – không gian bình yên
+ Bên ngoài nắng gắt, ồn ào; bước vào vườn, Thanh “thấy mát hẳn cả người”, mọi ồn ào “ngừng lại trên bậc cửa”.
+ Gian nhà cũ, con mèo già, ngọn đèn, cái điếu – “y nguyên như ngày chàng đi xưa”.
⇒ Ngôi nhà là “một nơi mát mẻ và hiền lành”, chốn neo giữ tâm hồn.
c. Người bà – hiện thân của yêu thương
+ Tóc bạc phơ, chống gậy trúc, đôi mắt hiền từ, “âu yếm và mến thương”.
+ Chăm chút cháu từng chút: giục rửa mặt, sửa chiếu, xếp gối, buông màn, quạt, hái rau nấu canh.
+ Thanh “người thẳng, mạnh” nhưng vẫn thấy bà che chở mình; “Chàng thấy mình bé quá”.
d. Thanh – tâm hồn nhạy cảm, giàu tình cảm
+ Nghẹn họng trước sự yên lặng, cảm động “gần ứa nước mắt” khi được bà săn sóc.
+ Nhìn cây hoàng lan, kí ức tuổi thơ ùa về; tâm hồn “nhẹ nhõm tươi mát như vừa tắm ở suối”.
+ Ra đi “nửa buồn mà lại nửa vui”: trân trọng quá khứ, tin vào nơi chốn để trở về.
e. Thanh và Nga – tình yêu trong trẻo, e ấp
+ Từ thân thiết như anh em đến rung động: nhìn “đôi môi thắm”, nhớ “hai bàn chân xinh xắn”; “quả tim đập nhẹ nhàng”.
+ Lời thổ lộ kín đáo: “Vẫn nhặt đấy. Nhưng không có ai tranh nữa.”; “em nhớ anh quá”; cái nắm tay dưới trăng.
+ Tình cảm gắn với hương hoàng lan, dịu ngọt như “chăng tơ”.
f. Cây hoàng lan – hình tượng trung tâm
+ Chứng nhân tuổi thơ, gắn với bà, với Nga, với ngôi nhà.
+ Hương hoàng lan là hương của kỉ niệm, của tình yêu; nhan đề “Dưới bóng hoàng lan” gợi sự che chở, bình yên.
g. Nghệ thuật
+ Người kể chuyện ngôi thứ ba, điểm nhìn chủ yếu từ Thanh, có lúc dịch sang bác Nhân; ranh giới lời kể và cảm nhận nhân vật mờ đi.
+ Truyện không có cốt truyện, giàu chất thơ; miêu tả tâm trạng tinh tế; ngôn ngữ trong trẻo, giàu cảm giác (mát, thơm, yên tĩnh).
3. Kết bài
– Khẳng định giá trị: truyện nâng niu những điều giản dị – tình bà cháu, quê nhà, mối tình đầu – và khẳng định giá trị của nơi chốn để trở về.
– Liên hệ: biết trân trọng gia đình, kỉ niệm giữa nhịp sống vội vã.
Phân tích Dưới bóng hoàng lan ngắn gọn – mẫu 1
Thạch Lam là nhà văn có biệt tài biến những điều bình dị nhất thành văn chương. Dưới bóng hoàng lan chỉ kể một ngày Thanh về thăm bà, không có biến cố, không có xung đột, vậy mà để lại trong lòng người đọc một cảm giác mát lành, dịu ngọt như hương hoa hoàng lan.
Trước hết, truyện vẽ ra một không gian bình yên đối lập với thế giới ngoài kia. Bên ngoài trời nắng gắt, vừa bước vào vườn Thanh đã “thấy mát hẳn cả người”, mọi ồn ào như “ngừng lại trên bậc cửa”. Gian nhà, con mèo già, người bà tóc bạc vẫn y nguyên như ngày chàng ra đi. Ở đó, người bà hiện lên với tình thương lặng lẽ mà bao la: giục cháu rửa mặt, sửa chiếu, xếp gối, buông màn, quạt cho cháu ngủ. Thanh đã là một chàng trai “người thẳng, mạnh”, vậy mà bên bà chàng vẫn thấy “mình bé quá”.
Truyện còn là câu chuyện tình yêu đầu đời trong trẻo giữa Thanh và Nga. Tình cảm ấy không được gọi tên mà hiện ra qua những chi tiết nhỏ: bát cơm Nga xới, câu hỏi về những bông hoàng lan rơi, câu đáp “không có ai tranh nữa”, lời thú nhận “em nhớ anh quá” và cái nắm tay lặng lẽ dưới trăng. Cây hoàng lan chứng kiến tất cả, trở thành biểu tượng của kỉ niệm và tình yêu.
Với lối kể chuyện ngôi thứ ba nhưng nhìn mọi thứ qua cảm nhận của Thanh, văn phong nhẹ nhàng, giàu chất thơ, Thạch Lam đã khiến người đọc thêm trân trọng những giá trị giản dị: một người bà, một ngôi nhà, một tình yêu trong sáng – nơi mỗi người luôn có thể trở về.
Phân tích truyện Dưới bóng hoàng lan đầy đủ – mẫu 2
Trong nhóm Tự lực văn đoàn, Thạch Lam là một giọng văn riêng: không ồn ào, không kịch tính, chỉ lặng lẽ nắm bắt những rung động tinh tế nhất của tâm hồn. Ông từng được xem là người viết truyện “không có chuyện”, và Dưới bóng hoàng lan là một ví dụ tiêu biểu. Truyện kể một lần Thanh về thăm bà, nhưng đằng sau câu chuyện giản dị là cả một thế giới tình cảm ấm áp: tình bà cháu, tình quê nhà và tình yêu đầu đời.
Truyện mở ra bằng sự đối lập giữa hai không gian. Ngoài kia “trời nắng gắt”, còn khi Thanh lách cánh cửa gỗ bước vào vườn, “chàng thấy mát hẳn cả người”. Con đường lát gạch Bát Tràng phủ rêu, những vòng ánh sáng lọt qua vòm cây “nhảy múa theo chiều gió”, mùi lá tươi non phảng phất. Khu vườn yên tĩnh đến mức “bao nhiêu sự ồn ào ở ngoài kia đều ngừng lại trên bậc cửa”. Gian nhà cũ, bóng tối dịu, ngọn đèn con, cái điếu cũ kĩ, con mèo già – tất cả “y nguyên như ngày chàng đi xưa”. Thời gian dường như đứng lại trong ngôi nhà ấy. Với Thanh, đó là “một nơi mát mẻ và hiền lành”, nơi bà “lúc nào cũng sẵn sàng chờ đợi để mến yêu chàng”.
Linh hồn của không gian ấy là người bà. Bà xuất hiện với “mái tóc bạc phơ, chống gậy trúc”, đôi mắt hiền từ nhìn cháu “âu yếm và mến thương”. Tình thương của bà không nói bằng lời lớn lao mà bằng những việc rất nhỏ: giục cháu rửa mặt, đi nghỉ; tự tay phủi bụi, sửa chiếu, xếp gối; hái rau nấu canh “cho mát”; lặng lẽ buông màn, xua muỗi, quạt cho cháu ngủ. Có một chi tiết rất đẹp: Thanh “người thẳng, mạnh, cạnh bà cụ gầy còng”, vậy mà chàng “cảm thấy chính bà che chở cho chàng”. Trong mắt bà, Thanh mãi là đứa cháu nhỏ; và trong vòng tay bà, Thanh cũng tự thấy “mình bé quá”.
Những cử chỉ ấy đánh thức trong Thanh cả một vùng kí ức. Nằm nhìn cây hoàng lan ngoài cửa sổ, chàng nhớ ngày thơ ấu chơi dưới gốc nhặt hoa, nhớ “ngày cha mẹ chàng hãy còn”, rồi những năm “một bà một cháu quấn quýt nhau”. Tâm hồn chàng “nhẹ nhõm tươi mát như vừa tắm ở suối”. Và khi bà vào buông màn, quạt cho mình, Thanh nằm im giả vờ ngủ mà “cảm động gần ứa nước mắt”. Thạch Lam không cần phân tích dài dòng; chỉ một chi tiết giả vờ ngủ đã cho thấy một tâm hồn nhạy cảm, biết trân trọng tình thương.
Bên cạnh tình bà cháu là mối tình trong trẻo giữa Thanh và Nga. Ban đầu, Nga chỉ là “cô bé hàng xóm”, thân thiết đến mức Thanh “lầm tưởng Nga chính là em gái ruột”. Nhưng lần về này, cô đã thành thiếu nữ “xinh xắn trong tà áo trắng, mái tóc đen lánh buông trên cổ nhỏ”. Trong bữa cơm, Thanh bắt đầu nhìn “đôi môi thắm”, “hai má hồng” của Nga, nhớ lại “hai bàn chân xinh xắn” in dấu trên nền gạch. Câu hỏi bâng quơ về những bông hoàng lan rơi nhận được câu trả lời chứa đầy ẩn ý: “Vẫn nhặt đấy. Nhưng không có ai tranh nữa.” Rồi lời thú nhận kín đáo khi dạo vườn: “Những ngày em đến đây hái hoa, em nhớ anh quá.” Đêm ấy, trong mùi hoàng lan thoang thoảng, Thanh cầm tay Nga, “Nga cũng đứng yên lặng”. Tình yêu chưa một lần được gọi tên mà vẫn hiện lên trọn vẹn, như “cái gì dịu ngọt chăng tơ ở đâu đây”.
Truyện khép lại khi Thanh lên tỉnh với chiếc va li “nặng những thức quà bà chàng đã ban cho”. Chàng ra đi “nửa buồn mà lại nửa vui”: buồn vì chia xa, vui vì biết mình có một nơi chốn để trở về và một người con gái “vẫn đợi chàng”. Câu văn cuối về Nga “giắt hoàng lan trong mái tóc để tưởng nhớ mùi hương” làm hương hoa lan tỏa ra ngoài trang sách.
Thành công của truyện nằm ở lối kể chuyện ngôi thứ ba nhưng đặt điểm nhìn gần như trọn vẹn vào Thanh, khiến mọi cảnh vật đều nhuốm cảm xúc nhân vật. Truyện không có cốt truyện gay cấn mà thấm đẫm chất thơ, với ngôn ngữ trong trẻo, giàu cảm giác và những chi tiết nhỏ mà sâu.
Dưới bóng hoàng lan vì thế giống một bài thơ bằng văn xuôi. Nó nhắc mỗi người, giữa nhịp sống bận rộn, hãy nhớ về những điều giản dị làm nên ta: một người bà, một ngôi nhà, một mùi hương của tuổi thơ.
Phân tích nhân vật Thanh trong Dưới bóng hoàng lan – mẫu 3
Thạch Lam thường không xây dựng nhân vật bằng hành động lớn mà bằng những rung động rất nhỏ trong tâm hồn. Nhân vật Thanh trong Dưới bóng hoàng lan là một con người như thế: một chàng trai trẻ làm việc trên tỉnh, mồ côi cha mẹ, trở về thăm bà và để lộ một tâm hồn nhạy cảm, giàu yêu thương.
Ngay từ lúc bước vào vườn, Thanh đã cho thấy sự tinh tế của một người biết cảm nhận. Chàng thấy “mát hẳn cả người”, nhận ra từng vòng nắng nhảy múa, từng mùi lá non phảng phất. Sự yên lặng của gian nhà cũ khiến chàng “trở nên nghẹn họng”, mãi mới gọi khẽ được một tiếng “Bà ơi!”. Người vô tâm sẽ chỉ thấy một căn nhà vắng; còn Thanh thấy cả một thời thơ ấu đang chờ mình.
Thanh là người cháu hiếu thảo, yêu bà sâu sắc. Chàng đi bên bà mà thấy chính bà đang che chở cho mình; để mặc bà sửa chiếu, xếp gối mà “thấy mình bé quá”. Khi bà vào buông màn, quạt cho, chàng không dám động đậy, “yên lặng chờ cho bà lại đi ra”, rồi “cảm động gần ứa nước mắt”. Chàng nghĩ đến bà với nỗi thương: “Bà yêu thương cháu quá, giờ chỉ có mình cháu, với mình bà.” Một chàng trai đã trưởng thành mà vẫn giữ nguyên sự nâng niu tình bà như thuở bé – đó là vẻ đẹp đầu tiên của Thanh.
Thanh cũng là người sống với kỉ niệm. Nhìn cây hoàng lan, chàng nhớ ngày nhặt hoa dưới gốc, nhớ cha mẹ, nhớ những năm tháng quấn quýt bên bà. Rửa mặt bên bể nước, chàng “cúi nhìn bóng chàng lay động trong lòng bể”, và “tất cả những ngày thuở nhỏ trở lại với chàng”. Quá khứ không làm Thanh buồn bã mà khiến tâm hồn chàng “nhẹ nhõm tươi mát như vừa tắm ở suối”. Kỉ niệm với Thanh là nguồn sức sống.
Với Nga, Thanh là một chàng trai rụt rè mà chân thành. Chàng không nói lời yêu, chỉ nhìn “đôi môi thắm” của Nga, nhớ “hai bàn chân xinh xắn”, hỏi một câu bâng quơ về hoa hoàng lan. Khi Nga thổ lộ nỗi nhớ, “Thanh chẳng biết nói gì”, chỉ vít cành lan xuống cho cô hái hoa. Nhưng đến đêm, chàng “không lưỡng lự” cầm lấy tay Nga. Sự e dè và quyết định bất ngờ ấy rất thật với một tình yêu đầu đời.
Cuối truyện, Thanh ra đi “nửa buồn mà lại nửa vui”. Chàng vẫn phải lên tỉnh, vẫn thuộc về nhịp sống bận rộn ngoài kia, nhưng giờ đây mang theo niềm tin rằng căn nhà là “nơi mát mẻ và sung sướng” để trở về. Chi tiết chàng dừng lại ở cổng, nhìn cây hoàng lan và các cây trong vườn cho thấy một tâm hồn biết lưu luyến.
Qua nhân vật Thanh, Thạch Lam gửi gắm một thông điệp nhẹ nhàng mà sâu sắc: dù đi xa đến đâu, con người vẫn cần một nơi chốn yêu thương để trở về, và một tâm hồn biết trân trọng những điều giản dị sẽ luôn tìm thấy hạnh phúc.
Phân tích tình cảm Thanh và Nga trong Dưới bóng hoàng lan – mẫu 4
Có những mối tình trong văn học được kể bằng nước mắt và biến cố. Còn tình cảm giữa Thanh và Nga trong Dưới bóng hoàng lan lại hiện lên nhẹ nhàng như một làn hương, chưa từng được gọi tên mà vẫn khiến người đọc cảm nhận trọn vẹn. Đó chính là tài năng của Thạch Lam trong việc nắm bắt những rung động mong manh nhất.
Thanh và Nga lớn lên bên nhau. Nga là “cô bé hàng xóm vẫn sang chơi với chàng trong vườn”, thân thiết đến mức có lúc Thanh “lầm tưởng Nga chính là em gái ruột của mình”. Khi Thanh đi xa, Nga vẫn sang giúp bà, giã trầu, trò chuyện – một sợi dây nối Thanh với ngôi nhà. Tình cảm của họ bắt đầu từ sự gắn bó tự nhiên của tuổi thơ.
Lần trở về này, mọi thứ bắt đầu khác đi. Nghe tiếng cười dưới bếp, Thanh “chạy vùng xuống nhà ngang, gọi vui vẻ”: “Cô Nga…”. Nga ngẩng lên với “một nụ cười, đôi mắt trong sáng lên”. Thanh ngắm “cô thiếu nữ xinh xắn trong tà áo trắng, mái tóc đen lánh buông trên cổ nhỏ”. Cô bé ngày xưa giờ đã là thiếu nữ, và ánh nhìn của Thanh cũng đã khác.
Trong bữa cơm, những rung động ấy hiện rõ hơn. Nga ăn “nhỏ nhẻ, cầm chừng”, buông đũa để xới cơm cho Thanh. Thanh nhìn “đôi môi thắm”, “hai má hồng” của Nga; còn Nga nhìn lại “một chút thôi, nhưng bao nhiêu âu yếm”. Rồi câu hỏi tưởng vô tình của Thanh: “Cô Nga có còn hay đi nhặt hoàng lan rơi nữa không?” và câu đáp của Nga: “Vẫn nhặt đấy. Nhưng không có ai tranh nữa.” Chỉ một câu mà nói được bao điều: người cùng nhặt hoa ngày xưa đã đi xa, và cô vẫn nhớ. Nghe vậy, “Thanh thấy quả tim đập nhẹ nhàng”.
Khi dạo vườn, Nga thổ lộ trực tiếp hơn: “Những ngày em đến đây hái hoa, em nhớ anh quá.” Thanh “chẳng biết nói gì”, chỉ lặng lẽ vít cành lan xuống cho Nga tìm hoa. Chi tiết Nga thưa với bà “Anh con hái đấy ạ” rồi nhìn Thanh mỉm cười vừa hóm hỉnh vừa cho thấy sự gắn bó đã rất tự nhiên. Đỉnh điểm là đêm trăng tiễn Nga ra cổng: trong mùi hoàng lan thoang thoảng, Thanh cầm tay Nga, “Nga cũng đứng yên lặng”. Không lời hẹn ước, chỉ một cái nắm tay mà “có cái gì dịu ngọt chăng tơ ở đâu đây”.
Sáng hôm sau, Thanh ra đi, chỉ kịp nhờ bác Nhân gửi lời chào Nga. Nhưng chàng tin Nga “sẽ vẫn đợi chàng, vẫn nhớ mong chàng như ngày trước”, và mỗi mùa cô lại giắt hoàng lan trên tóc. Tình yêu của họ không kết thúc mà mở ra, như một lời hứa chưa nói thành lời.
Tình cảm Thanh – Nga đẹp vì sự trong trẻo, e ấp và chân thành, gắn liền với những kỉ niệm tuổi thơ và hương hoàng lan. Qua đó, Thạch Lam cho thấy tình yêu đẹp nhất nhiều khi không nằm ở lời nói mà ở những điều được giữ lại trong im lặng.
Phân tích hình ảnh người bà trong Dưới bóng hoàng lan – mẫu 5
Trong Dưới bóng hoàng lan, nếu cây hoàng lan là biểu tượng của kỉ niệm thì người bà chính là cội nguồn của mọi bình yên. Bà không có tên, không có nhiều lời thoại, nhưng mỗi cử chỉ của bà đều thấm đẫm yêu thương, khiến Thanh – và cả người đọc – thấy lòng dịu lại.
Bà xuất hiện với dáng vẻ của tuổi già: “mái tóc bạc phơ, chống gậy trúc”, “bà cụ gầy còng”. Nhưng trong đôi mắt hiền từ dưới làn tóc trắng là cái nhìn “âu yếm và mến thương”. Câu đầu tiên bà nói với cháu giản dị mà xúc động: “Cháu đã về đấy ư?” Không trách móc chuyện gần hai năm cháu mới về, chỉ có niềm vui và sự đón đợi.
Tình thương của bà thể hiện qua những việc làm nhỏ nhất. Bà lo cháu đi nắng, giục vào nhà; hỏi cháu đã ăn cơm chưa; bảo cháu rửa mặt rồi đi nghỉ. Bà “vẫn không thôi phẩy chiếc phất trần” phủi bụi trên giường vì “đã lâu không có ai nằm”. Bà đi hái “mấy lá rau nấu canh ăn cho mát”. Khi cháu nằm, bà lặng lẽ “săn sóc buông màn, nhìn cháu và xua đuổi muỗi”, quạt cho cháu ngủ. Bà chăm cháu như chăm một đứa trẻ, dù cháu đã là chàng trai đi làm trên tỉnh.
Chính vì thế, Thanh “người thẳng, mạnh” mà vẫn “cảm thấy chính bà che chở cho chàng, cũng như những ngày chàng còn nhỏ”. Hình ảnh ấy rất đẹp: về thể chất, người cháu mạnh hơn; nhưng về tinh thần, bà mãi là chỗ dựa. Thanh nhận ra “Bà yêu thương cháu quá, giờ chỉ có mình cháu, với mình bà”, và chàng “cảm động gần ứa nước mắt”.
Tình thương của bà còn lan sang cả những người xung quanh. Bà giữ Nga ở lại ăn cơm, gọi Nga là “cháu”, là “con”; nhìn Nga “âu yếm”, chỉ nhẹ nhàng trách “hoa hãy còn non lắm, sao hái sớm thế”. Buổi sáng Thanh đi, bà ân cần khuyên bảo dưới giàn hoa lí, và chiếc va li của Thanh “nặng những thức quà bà chàng đã ban cho”. Trước mặt bà, Thanh lại “vẫn bé quá và lại đi xa”.
Người bà trong truyện là hình ảnh những người bà Việt Nam tần tảo, lặng lẽ hi sinh, lấy niềm vui của con cháu làm niềm vui của mình. Bà chính là lí do ngôi nhà trở thành “một nơi mát mẻ và hiền lành” với Thanh. Qua hình ảnh người bà, Thạch Lam nhắc chúng ta biết trân trọng những người thân yêu khi họ vẫn còn bên cạnh, vẫn “sẵn sàng chờ đợi để mến yêu” ta.
Phân tích hình tượng cây hoàng lan – mẫu 6
Nhan đề Dưới bóng hoàng lan đã cho thấy vị trí đặc biệt của cây hoàng lan trong truyện ngắn của Thạch Lam. Cây không chỉ là một chi tiết của khu vườn mà là hình tượng xuyên suốt, gắn với tuổi thơ, với người bà, với tình yêu và với nỗi nhớ.
Trước hết, cây hoàng lan là chứng nhân của tuổi thơ Thanh. Nằm trong nhà, nhìn ra cửa sổ, Thanh thấy “một thân cây vút cao lên trước mặt” và “lẩm bẩm: ‘Cây hoàng lan!'”. Hương thơm thoang thoảng đưa vào, chàng nhắm mắt ngửi và nhớ đến cái cây mà chàng “thường hay chơi dưới gốc nhặt hoa”, từ “ngày mới có căn nhà này, ngày cha mẹ chàng hãy còn”. Câu văn “Bây giờ cây đã lớn” ngắn gọn mà chứa cả dòng thời gian: cây lớn lên cùng Thanh, lặng lẽ theo dõi những đổi thay của gia đình.
Cây hoàng lan còn gắn với tình yêu của Thanh và Nga. Kỉ niệm chung của họ là những lần tranh nhau nhặt hoa rơi. Câu nói “Vẫn nhặt đấy. Nhưng không có ai tranh nữa” biến bông hoàng lan thành vật gửi gắm nỗi nhớ. Khi hai người dạo vườn, “cây hoàng lan cao vút, cành lá rủ xuống như chào đón hai người”. Thanh thấy tóc Nga “thoang thoảng thơm như có giắt hoàng lan”; chàng vít cành cho Nga hái hoa. Đêm tiễn Nga, “mùi hoàng lan thoang thoảng bay trong gió ngát” đúng lúc Thanh cầm tay cô. Hương hoàng lan trở thành hương của mối tình đầu.
Ở tầng nghĩa sâu hơn, cây hoàng lan là biểu tượng của ngôi nhà, của sự che chở và bình yên. “Bóng” hoàng lan trong nhan đề gợi một khoảng không gian mát mẻ, được che chắn khỏi nắng gắt và ồn ào của thế giới bên ngoài, cũng như người bà che chở cho Thanh. Sống “dưới bóng hoàng lan” là sống trong vòng yêu thương của gia đình, quê nhà.
Cuối truyện, trước khi đi, Thanh “còn đứng lại nhìn cây hoàng lan và các cây khác trong vườn”. Và câu kết về Nga “giắt hoàng lan trong mái tóc để tưởng nhớ mùi hương” khiến cây hoàng lan trở thành biểu tượng của sự chờ đợi, thủy chung. Hương hoa sẽ còn, như tình cảm của những người ở lại dành cho người đi xa.
Với hình tượng cây hoàng lan, Thạch Lam đã kết nối mọi yếu tố của truyện – ngôi nhà, người bà, Nga, tuổi thơ – thành một thể thống nhất. Một loài hoa bình dị đã trở thành linh hồn của tác phẩm, lưu giữ những gì trong trẻo nhất của đời người.
Phân tích nghệ thuật người kể chuyện trong Dưới bóng hoàng lan – mẫu 7
Bài 7 Ngữ văn 10 Kết nối tri thức mang tên “Quyền năng của người kể chuyện”, và Dưới bóng hoàng lan được chọn vào bài học ấy không phải ngẫu nhiên. Truyện gần như không có cốt truyện, không có xung đột; sức hấp dẫn của nó đến chủ yếu từ cách Thạch Lam tổ chức người kể chuyện và điểm nhìn.
Truyện được kể ở ngôi thứ ba. Người kể không xưng “tôi”, gọi nhân vật là “Thanh”, “chàng”, tưởng như đứng ngoài câu chuyện. Nhưng đọc kĩ, ta thấy người kể gần như đứng hẳn vào vị trí của Thanh: mọi cảnh vật đều được nhìn, nghe, ngửi, cảm qua giác quan của chàng. Câu mở đầu “Chàng thấy mát hẳn cả người” là cảm giác của Thanh; “Yên tĩnh quá, không một tiếng động nhỏ trong căn vườn” vừa là lời kể vừa như tiếng thốt lên trong lòng nhân vật. Đó là kiểu người kể chuyện ngôi thứ ba với điểm nhìn bên trong, hạn tri – chỉ biết những gì Thanh biết.
Nhờ điểm nhìn ấy, lời kể và dòng tâm trạng nhân vật hòa làm một. Những câu như “Bà yêu thương cháu quá, giờ chỉ có mình cháu, với mình bà. Mà bà làm bếp có một mình thôi ư?” hay “Tiếng ai? Nghe quen quá mà Thanh không nhớ được” là lời nửa trực tiếp: hình thức là lời người kể, nhưng giọng điệu, câu hỏi là của chính Thanh. Người đọc vì thế không đứng ngoài quan sát mà cùng sống trong tâm trạng nhân vật, cùng nghẹn ngào, cùng rung động.
Điểm nhìn bên trong cũng giải thích vì sao truyện giàu chất thơ. Khung cảnh không được tả khách quan mà luôn nhuốm cảm xúc: vòng nắng “nhảy múa”, cành hoàng lan “rủ xuống như chào đón hai người”, “có cái gì dịu ngọt chăng tơ ở đâu đây”. Chính cách nhìn của Thanh đã biến khu vườn bình thường thành một không gian mát lành, thơ mộng.
Đáng chú ý, có một đoạn người kể chuyển điểm nhìn sang bác Nhân: “bác cũng vui mừng vì thấy cậu về, vẫn khoẻ mạnh và xinh trai như ngày trước. Còn cô Nga vẫn tươi đẹp và vui vẻ như thế. Có cô nhà cũng đỡ vắng…”. Qua con mắt bác Nhân, ta biết thêm những điều Thanh không tự thấy: Nga vẫn hằng ngày sang giúp bà, trò chuyện về “người đi vắng ở trên tỉnh”. Sự dịch chuyển điểm nhìn ngắn ngủi ấy làm câu chuyện khách quan hơn và hé lộ tình cảm của Nga một cách tự nhiên.
Người kể còn chủ động tổ chức thời gian. Truyện đi theo trình tự một ngày – trưa về, bữa cơm, dạo vườn sau bữa cơm, đêm tiễn Nga, sáng hôm sau ra đi – nhưng liên tục đan xen những lát hồi tưởng: ngày nhặt hoa dưới gốc hoàng lan, ngày cha mẹ còn, những năm “một bà một cháu quấn quýt nhau”, đôi bàn chân Nga “lấm tấm cát” ngày nào. Hiện tại và quá khứ đan cài, tạo nên cảm giác thời gian như ngưng đọng trong ngôi nhà của bà.
Cuối cùng, người kể khép truyện bằng một câu mở: “Mỗi mùa cô lại giắt hoàng lan trong mái tóc để tưởng nhớ mùi hương.” Đây vẫn là niềm tin của Thanh, nhưng được kể như một sự thật, để lại dư âm dịu dàng.
Qua Dưới bóng hoàng lan, ta thấy quyền năng của người kể chuyện: cùng một câu chuyện giản dị, cách chọn ngôi kể và điểm nhìn đã quyết định cảm xúc mà tác phẩm mang lại. Thạch Lam, bằng ngôi thứ ba mang điểm nhìn bên trong, đã biến một ngày về thăm bà thành một bài thơ văn xuôi đầy ám ảnh.
Kết luận
Phân tích truyện Dưới bóng hoàng lan cần làm nổi bật không gian bình yên của ngôi nhà, tình thương của người bà, tâm hồn nhạy cảm của Thanh, tình yêu trong trẻo với Nga và hình tượng cây hoàng lan; với sách Kết nối tri thức, đừng quên phần nghệ thuật người kể chuyện và điểm nhìn. Các bài mẫu chỉ để tham khảo cách triển khai ý, em hãy viết bằng cảm nhận riêng của mình.
Xem thêm:
- Tác giả – tác phẩm Dưới bóng hoàng lan (Ngữ văn 10 Kết nối tri thức)
- Soạn bài Dưới bóng hoàng lan (Chân trời sáng tạo 10)
- Phân tích truyện Gió lạnh đầu mùa – một truyện ngắn khác của Thạch Lam
- Soạn bài Một chuyện đùa nho nhỏ – văn bản cùng Bài 7 Kết nối tri thức