Tác phẩm Thạch Lam không nhiều về số lượng: tập truyện đầu tay ra mắt năm 1937, chỉ năm năm sau nhà văn đã qua đời vì bệnh lao khi mới 31 tuổi. Thế nhưng những trang văn nhẹ nhàng, giàu chất thơ về phố huyện nghèo, về những con người lặng lẽ chịu đựng đã giúp tên tuổi ông sống bền trong văn học Việt Nam và trong sách giáo khoa nhiều thế hệ. Hãy cùng Văn VN điểm qua các tập truyện, tùy bút và những truyện ngắn tiêu biểu nhất của Thạch Lam.
Đôi nét về nhà văn Thạch Lam
Thạch Lam là cây bút văn xuôi đặc sắc của nhóm Tự Lực văn đoàn, em ruột của hai nhà văn cùng nhóm là Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) và Hoàng Đạo (Nguyễn Tường Long). Khác với các anh thiên về tiểu thuyết luận đề, ông chọn lối viết lặng lẽ, đi sâu vào cảm xúc và những đổi thay rất nhỏ trong tâm hồn con người.
- Tên khai sinh: Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân.
- Bút danh: Thạch Lam; ngoài ra còn ký Việt Sinh, Thiện Sỹ.
- Năm sinh – năm mất: 7/7/1910 – 27/6/1942 (một số tài liệu ghi ngày mất là 28/6/1942).
- Nơi sinh: Thái Hà Ấp, Hà Nội; gốc họ Nguyễn Tường ở Quảng Nam, thuở nhỏ sống nhiều ở quê ngoại – phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dương.
- Nhóm văn học: thành viên Tự Lực văn đoàn, tham gia biên tập các tờ Phong hóa và Ngày nay.
- Thể loại chính: truyện ngắn, truyện dài, tùy bút, tiểu luận văn học.
Cha mất sớm, mẹ một mình buôn bán nuôi bảy người con, nên tuổi thơ Thạch Lam gắn với những ngày sống ở phố huyện Cẩm Giàng, nơi có ga xép, chợ quê và những kiếp người nghèo mà sau này ông đưa vào trang viết. Ông học ở Hà Nội, đỗ tú tài phần thứ nhất rồi thôi học để cùng các anh làm báo. Những năm cuối đời, ông sống trong một căn nhà nhỏ ở làng Yên Phụ ven Hồ Tây, nơi thường có bạn văn lui tới.
Năm 1942, Thạch Lam mất vì bệnh lao phổi, để lại vợ và ba con nhỏ. Người đọc muốn tìm hiểu thêm về quê hương Cẩm Giàng và con người ông có thể đọc bài Thạch Lam, nhà văn tiêu biểu của Tự Lực văn đoàn, hoặc những trang hồi ức của Vũ Bằng trong bài Quan hệ giữa Thạch Lam và Vũ Bằng thời ấy.
Xem tiểu sử tác giả Thạch Lam – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Thạch Lam có những tác phẩm nào?
Hầu hết sáng tác của Thạch Lam được đăng báo trước rồi mới in thành sách, phần lớn do nhà xuất bản Đời nay của Tự Lực văn đoàn ấn hành. Có thể xếp các tác phẩm chính như sau:
Tập truyện ngắn
- Gió đầu mùa (1937) – một số tài liệu ghi là Gió lạnh đầu mùa, theo tên truyện ngắn nổi tiếng trong tập.
- Nắng trong vườn (1938).
- Sợi tóc (1942).
Truyện dài
- Ngày mới (1939).
Tiểu luận
- Theo giòng (1941) – những suy nghĩ về nghệ thuật tiểu thuyết.
Tùy bút
- Hà Nội băm sáu phố phường (1943, in sau khi ông mất).
Truyện viết cho thiếu nhi
- Quyển sách (1940).
- Hạt ngọc (1940).
Trong các tập truyện ấy, những truyện ngắn được nhắc đến nhiều nhất là Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê, Cô hàng xén và Sợi tóc. Nhiều truyện trong số này đã được chọn vào sách giáo khoa Ngữ văn từ lớp 6 đến lớp 12.
Những tác phẩm tiêu biểu của Thạch Lam
Truyện của Thạch Lam thường không có cốt truyện gay cấn. Cái hấp dẫn nằm ở không khí, ở chi tiết đời thường và ở dòng cảm xúc của nhân vật. Dưới đây là những tác phẩm nên đọc trước khi tìm hiểu kỹ hơn về ông.
1/ Hai đứa trẻ (1938)
Hai đứa trẻ in trong tập Nắng trong vườn và là truyện ngắn được biết đến nhiều nhất của Thạch Lam. Truyện dựng lại một buổi chiều muộn đến đêm ở một phố huyện nghèo: hai chị em Liên và An trông ngôi hàng tạp hóa nhỏ mẹ giao cho, sau khi gia đình phải rời Hà Nội về quê vì người bố mất việc.
Quanh hai đứa trẻ là những kiếp người lam lũ: mẹ con chị Tí với hàng nước chè tươi, bác phở Siêu, gia đình bác xẩm, bà cụ Thi điên. Cả phố huyện như chìm dần vào bóng tối, chỉ còn những đốm sáng leo lét. Điều hai chị em chờ đợi mỗi đêm là chuyến tàu từ Hà Nội chạy qua, mang theo một chút ánh sáng và âm thanh của thế giới khác.
Con tàu như đã đem một chút thế giới khác đi qua. Một thế giới khác hẳn đối với Liên, khác hẳn cái vầng sáng ngọn đèn của chị Tí…
Có thể thấy, hình ảnh chuyến tàu vừa là niềm vui nhỏ bé, vừa là khát vọng mơ hồ về một cuộc sống sáng sủa hơn. Nghệ thuật đối lập ánh sáng – bóng tối, giọng văn chậm, nhiều chất thơ khiến Hai đứa trẻ trở thành ví dụ tiêu biểu cho kiểu truyện “không có chuyện” của Thạch Lam. Truyện từng học ở lớp 11 (chương trình cũ) và nay có trong Ngữ văn 12 bộ Chân trời sáng tạo.
2/ Gió lạnh đầu mùa (1937)
Truyện ngắn cùng tên với tập truyện đầu tay của Thạch Lam, kể về một buổi sáng mùa đông đến bất ngờ. Sơn và chị Lan được mẹ cho mặc áo ấm, ra chợ chơi thì gặp những đứa trẻ nghèo co ro trong manh áo rách, trong đó có cô bé Hiên.
Thương bạn, hai chị em mang chiếc áo bông cũ của em Duyên – đứa em gái đã mất của Sơn – cho Hiên. Mẹ Hiên biết chuyện liền mang áo trả lại; mẹ Sơn không mắng con mà ôm hai con vào lòng và giúp mẹ Hiên tiền để may áo cho con. Câu chuyện giản dị nhưng gợi lòng trắc ẩn, sự sẻ chia và cách người lớn ứng xử tinh tế với lòng tốt của trẻ nhỏ.
Buổi sáng hôm nay, mùa đông đột nhiên đến, không báo trước.
Đọc thêm: Tóm tắt Gió lạnh đầu mùa – Ngữ văn lớp 6.
3/ Dưới bóng hoàng lan
Dưới bóng hoàng lan kể chuyện Thanh, một chàng trai làm việc trên tỉnh, trở về thăm bà sau gần hai năm xa nhà. Ngôi nhà cũ, khu vườn mát rượi, người bà hiền hậu và cô Nga hàng xóm khiến Thanh thấy lòng mình dịu lại. Hương hoàng lan thoang thoảng trở thành sợi dây nối Thanh với tuổi thơ và với tình cảm trong trẻo dành cho Nga.
Thanh lách cánh cửa gỗ để khép, nhẹ nhàng bước vào. Chàng thấy mát hẳn cả người.
Truyện gần như không có biến cố: Thanh về, ở lại ít hôm rồi lại ra đi. Nhưng chính sự tĩnh lặng ấy làm nổi bật cảm giác bình yên của gia đình, quê hương – thứ mà người ta chỉ nhận ra khi đã rời xa. Đọc thêm: Tác giả – tác phẩm Dưới bóng hoàng lan (Ngữ văn 10 Kết nối tri thức).
4/ Nhà mẹ Lê
Nhà mẹ Lê miêu tả với lòng cảm thông sâu sắc cảnh sống cơ cực của một gia đình đông con trong xóm chợ. Mẹ Lê nuôi mười một đứa con, quanh năm đi làm thuê mà vẫn không đủ ăn. Một lần vì các con đói, bà liều đến nhà giàu xin gạo, bị đuổi và bị chó nhà ấy cắn, rồi ốm nặng và qua đời.
Câu chuyện cho thấy rõ “khuynh hướng xã hội” trong ngòi bút Thạch Lam: ông không kết tội ồn ào mà để những chi tiết đời thường tự nói lên nỗi khổ của người nghèo và sự lạnh lùng của kẻ giàu.
5/ Cô hàng xén
Cô hàng xén xoay quanh Tâm, cô gái quanh năm gánh hàng xén đi chợ để nuôi cả nhà và lo cho em ăn học. Lấy chồng rồi, Tâm vẫn tần tảo với gánh hàng, gánh nặng gia đình khiến cô già đi trước tuổi.
Đây là kiểu nhân vật quen thuộc của Thạch Lam: những người phụ nữ vất vả, thầm lặng, giàu lòng hi sinh. Nhà văn nhìn họ bằng sự trân trọng chứ không bằng thương hại.
6/ Sợi tóc (1942)
Truyện ngắn làm tên cho tập truyện in năm 1942. Nếu các truyện khác nghiêng về không khí và cảm xúc, Sợi tóc cho thấy khả năng phân tích tỉ mỉ tâm lý phức tạp của con người. Có thể thấy, nhan đề gợi đến ranh giới rất mỏng giữa cái tốt và cái xấu mà một người bình thường có thể bước qua chỉ trong khoảnh khắc.
7/ Ngày mới (1939)
Ngày mới là truyện dài duy nhất của Thạch Lam, đi sâu vào đời sống nội tâm của một cặp vợ chồng trí thức nghèo. Tác phẩm cho thấy sự quan tâm của ông tới những người trẻ có học, nhiều ước vọng nhưng bị cuộc sống cơm áo trói buộc.
8/ Hà Nội băm sáu phố phường (1943)
Tập tùy bút in sau khi nhà văn mất, ghi lại phong vị Hà Nội qua các thứ quà, nếp sinh hoạt và những góc phố quen. Bài “Một thứ quà của lúa non: Cốm” trích từ tập này từng được chọn vào sách Ngữ văn 7. Từ điển bách khoa Việt Nam nhận xét cuốn sách “có phong vị đậm đà của quê hương xứ sở, lại rất gợi cảm”.
Tác phẩm của Thạch Lam trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Ngữ văn 2018, truyện của Thạch Lam có mặt ở cả ba bộ sách:
| Tác phẩm | Lớp – bộ sách | Bài học |
|---|---|---|
| Gió lạnh đầu mùa | Lớp 6 – Kết nối tri thức (tập 1) | Bài 3: Yêu thương và chia sẻ |
| Gió lạnh đầu mùa | Lớp 6 – Chân trời sáng tạo (tập 2) | Bài 6: Điểm tựa tinh thần |
| Gió lạnh đầu mùa | Lớp 8 – Cánh diều (tập 1) | Bài 1: Truyện ngắn |
| Dưới bóng hoàng lan | Lớp 10 – Kết nối tri thức (tập 2) | Bài 7: Quyền năng của người kể chuyện |
| Dưới bóng hoàng lan | Lớp 10 – Chân trời sáng tạo (tập 2) | Bài 6, văn bản đọc mở rộng |
| Hai đứa trẻ | Lớp 12 – Chân trời sáng tạo (tập 1) | Bài 2: Những ô cửa nhìn ra cuộc sống |
Bài soạn có sẵn trên Văn VN: Soạn bài Gió lạnh đầu mùa (lớp 6 CTST và KNTT) và Soạn bài Dưới bóng hoàng lan (Chân trời sáng tạo 10). Vị trí của Hai đứa trẻ trong năm học lớp 12 có thể xem ở bài phân phối chương trình Ngữ văn 12.
Phong cách sáng tác của Thạch Lam
Từ điển bách khoa Việt Nam nhận xét Thạch Lam “là một cây bút thiên về tình cảm”, hay ghi lại cảm xúc trước số phận hẩm hiu của người nghèo, nhất là những người phụ nữ sống vất vả, thầm lặng. Có thể tóm lại mấy nét chính:
- Truyện không có chuyện: ít biến cố, chú trọng không khí, cảnh vật và tâm trạng.
- Chất thơ: câu văn nhẹ, trong, nhiều hình ảnh; truyện ngắn đọc như một bài thơ bằng văn xuôi.
- Tấm lòng nhân hậu: nhìn người nghèo bằng sự cảm thông, trân trọng những điều tốt đẹp nhỏ bé.
- Quan niệm văn chương hướng thiện: văn chương phải làm con người tốt đẹp hơn.
Quan niệm ấy được chính ông viết ra trong lời tựa tập Gió đầu mùa:
Văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối…
Lời kết
Tác phẩm Thạch Lam chỉ gói gọn trong vài tập truyện, một truyện dài, một tập tùy bút và một tập tiểu luận, nhưng đã đặt dấu ấn riêng cho truyện ngắn Việt Nam: lặng lẽ, giàu chất thơ và đầy lòng nhân hậu. Đọc Hai đứa trẻ hay Gió lạnh đầu mùa hôm nay, người đọc vẫn thấy mình trong những rung động rất khẽ ấy.
Xem thêm: thơ và tác phẩm Thế Lữ (cùng Tự Lực văn đoàn), những tác phẩm của Tô Hoài, tác giả Nguyễn Tuân.
Xem thêm: tác phẩm Vũ Trọng Phụng, tác phẩm Nguyên Hồng, tác phẩm Nam Cao.
Xem thêm: