Soạn bài Một thứ quà của lúa non: Cốm (Thạch Lam) – Ngữ văn 7 sách cũ

Bài tuỳ bút nói về cái gì? Để nói về đối tượng ấy, tác giả đã sử dụng những phương thức biểu đạt nào (miêu tả, thuyết minh, bình luận)? Phương thức biểu đạt nào là chủ yếu? Bài văn có mấy đoạn? Nội dung chính của mỗi đoạn là gì?

Trả lời:

• Đối tượng: cốm, thức quà làm từ lúa non, đặc sản của đất Hà Nội (làng Vòng).
• Phương thức biểu đạt: miêu tả (hương lúa, màu cốm), thuyết minh (cách làm cốm, nguồn gốc), bình luận (về tục sêu tết, cách thưởng thức) và biểu cảm. Biểu cảm là chủ yếu: mọi chi tiết đều thấm cảm xúc yêu mến, trân trọng của tác giả.
• Bố cục: 3 đoạn như đã chia ở trên: nguồn gốc của cốm; giá trị của cốm và tục lệ hồng – cốm; cách thưởng thức cốm.

Đọc đoạn văn từ đầu đến “trong sạch của Trời” và cho biết: Tác giả đã mở đầu bài viết về cốm bằng những hình ảnh, chi tiết nào? Những cảm giác, ấn tượng nào của tác giả đã tạo nên tính biểu cảm của đoạn văn?

Trả lời:

• Hình ảnh mở đầu: làn gió mùa hạ thổi qua hồ sen mang theo hương lá; mùi thơm từ những ruộng lúa non; hạt lúa còn ngậm sữa. Tác giả viết: “Cơn gió mùa hạ lướt qua vừng sen trên hồ, nhuần thấm cái hương thơm của lá”, rồi liên tưởng tới hạt lúa: “Trong cái vỏ xanh kia, có một giọt sữa trắng thơm, phảng phất hương vị ngàn hoa cỏ”.
• Cảm giác, ấn tượng: chủ yếu là khứu giác (hương sen, hương lúa, hương sữa), kèm thị giác (màu xanh của lúa, của lá), xúc giác (làn gió). Tất cả hòa quyện thành một cảm nhận tinh khiết, trong trẻo. Giọng văn nhẹ, chậm, giàu nhịp điệu khiến đoạn văn như một khúc thơ văn xuôi.

Tác giả nhận xét như thế nào về tục lệ dùng hồng, cốm làm đồ sêu tết của nhân dân ta? Sự hòa hợp, tương xứng của hai thứ ấy đã được phân tích trên những phương diện nào?

Trả lời:

• Nhận xét: tác giả cho đây là một tục lệ rất đẹp, hợp lẽ tự nhiên và giàu ý nghĩa; hồng và cốm là “tốt đôi”, tượng trưng cho sự gắn bó lâu bền của đôi lứa.
• Về màu sắc: cốm xanh tươi “như ngọc thạch quý”, hồng đỏ thắm như ngọc lựu già; hai màu một tươi một đậm làm nổi bật nhau.
• Về hương vị: “Một thứ thanh đạm, một thứ ngọt sắc, hai vị nâng đỡ nhau để hạnh phúc được lâu”. Sự bổ sung ấy được tác giả ví với sự hòa hợp trong hôn nhân.

“Cốm là thức quà riêng biệt của đất nước, là thức dâng của những cánh đồng lúa bát ngát xanh, mang trong hương vị tất cả cái mộc mạc, giản dị và thanh khiết của đồng quê nội cỏ An Nam”. Em cảm nhận như thế nào về nhận xét ấy của tác giả?

Trả lời:

Nhận xét ấy vừa đúng vừa sâu sắc. Cốm làm từ hạt lúa non, kết tinh từ cánh đồng, từ bàn tay khéo léo của người làng Vòng, nên mang trọn hương vị quê hương: mộc mạc mà thanh khiết. Gọi cốm là “thức dâng” của đồng lúa, tác giả coi nó như món quà mà đất trời và người nông dân trao tặng, đáng được nâng niu. Cụm từ “riêng biệt của đất nước” khẳng định cốm là nét văn hóa ẩm thực độc đáo của người Việt. Qua đó, em cảm nhận được tình yêu quê hương và niềm tự hào dân tộc trong từng câu chữ của Thạch Lam.

Đoạn văn sau của bài văn (từ “Cốm không phải thức quà của người vội” đến hết) bàn về sự thưởng thức cốm. Sự tinh tế và thái độ trân trọng của tác giả đối với việc thưởng thức một món quà bình dị đã được thể hiện như thế nào trong bài?

Trả lời:

• Cách thưởng thức tinh tế: ăn cốm phải ăn từng chút ít, thong thả, vừa ăn vừa ngẫm nghĩ để cảm hết cái thơm của lúa non, cái mát của lá, cái ngọt dịu của hạt.
• Thái độ trân trọng: theo tác giả, mua cốm cũng phải nhẹ nhàng, nâng niu, không nên thọc tay hay mân mê làm hỏng hạt cốm. Ông khuyên người thưởng thức hãy kính trọng lộc của trời, sự khéo léo của người làm cốm và công sức nhẫn nại của cây lúa; có như vậy sự thưởng thức mới trang nhã, đẹp đẽ.
• Đó là thái độ của một người hiểu rằng thưởng thức một món ăn cũng là thưởng thức văn hóa, là biết trân trọng những giá trị giản dị của dân tộc.

Bài văn thể hiện nét đặc sắc của ngòi bút Thạch Lam là thiên về cảm giác tinh tế, nhẹ nhàng mà sâu sắc. Em hãy tìm và phân tích một số ví dụ cụ thể trong bài văn để chứng minh nhận xét đó.

Trả lời:

• Cảm giác về hương: chỉ một làn gió qua hồ sen cũng gợi cho tác giả mùa cốm sắp về; ông cảm được cả hương thơm trong hạt lúa còn ngậm sữa.
• Cảm giác về màu: màu xanh của cốm được so với ngọc thạch, màu đỏ của hồng với ngọc lựu; hai màu đặt cạnh nhau như một bức tranh hài hòa.
• Cảm giác về vị: ông phân biệt vị thanh đạm của cốm và vị ngọt sắc của hồng, thấy hai vị “nâng đỡ nhau”.
• Cảm giác trong cách thưởng thức: nhận ra cái dịu dàng của cốm chỉ khi ăn chậm, ăn ít, ngẫm nghĩ.

Những cảm giác ấy được diễn đạt bằng giọng văn chậm rãi, nhẹ nhàng nhưng lắng đọng, cho thấy tâm hồn nhạy cảm và tình yêu tha thiết của Thạch Lam với những nét đẹp bình dị của Hà Nội.

Sưu tầm một số câu thơ, ca dao có nói đến cốm.

Trả lời: (gợi ý)

• Thành ngữ dân gian “Hồng cốm tốt đôi” nói về sự xứng hợp trong hôn nhân, gắn với tục sêu tết bằng hồng và cốm.
• Bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi mở đầu bằng hình ảnh gió mùa thu mang hương cốm mới, gợi nhớ những ngày thu Hà Nội.
• Tùy bút Cốm Vòng (trong Miếng ngon Hà Nội) của Vũ Bằng cũng dành nhiều trang thương nhớ cho thức quà này.
• Nhiều bài hát về Hà Nội nhắc tới mùa thu với hương cốm, hoa sữa; em có thể ghi lại vài câu mình yêu thích.