Tháng 1 năm 1981, đúng vào tiết cốc vũ ở Huế, một nhà văn ngồi viết về con sông chảy qua thành phố mình và đặt cho bài bút ký một câu hỏi làm nhan đề. Hoàng Phủ Ngọc Tường (1937 – 2023) là nhà văn chuyên viết bút ký, tác giả Ai đã đặt tên cho dòng sông?, Rất nhiều ánh lửa, Hoa trái quanh tôi, đồng thời làm thơ và viết nhàn đàm. Ông được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007.
Người Huế quê Quảng Trị
| Tên | Hoàng Phủ Ngọc Tường |
| Năm sinh – năm mất | 9/9/1937 – 24/7/2023 (sinh ở Huế, mất tại TP Hồ Chí Minh) |
| Quê gốc | Làng Bích Khê, xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị |
| Gia đình | Vợ là nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ; con gái lớn Hoàng Dạ Thư |
| Thể loại | Bút ký, truyện ký, nhàn đàm, thơ |
| Tác phẩm tiêu biểu | Rất nhiều ánh lửa (1979), Ai đã đặt tên cho dòng sông (1984), Hoa trái quanh tôi (1995), Huế – di tích và con người (1995), Ngọn núi ảo ảnh (2000) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1980–1981; Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật 2007 |
| Trong SGK | Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Ngữ văn 11 cả ba bộ sách; Ngữ văn 12 chương trình 2006); Chuyện cơm hến (Ngữ văn 7 Kết nối tri thức) |
Ông sinh và lớn lên ở Huế nhưng quê gốc ở làng Bích Khê bên kia địa giới Quảng Trị. Vài tài liệu ghi nhầm thành “Bích La”; Bảo tàng Văn học Việt Nam và các báo khi đưa tin ông mất đều ghi Bích Khê.
Thầy giáo Quốc Học lên chiến khu
Học hết trung học ở Huế, Hoàng Phủ Ngọc Tường vào Sài Gòn học ban Việt Hán khóa đầu tiên của Trường Đại học Sư phạm Sài Gòn, tốt nghiệp năm 1960. Ông về dạy ở trường Quốc Học Huế từ năm ấy, vừa dạy vừa học tiếp, lấy bằng cử nhân Triết ở Đại học Văn khoa Huế năm 1964.
Những năm đầu thập niên 1960, ông tham gia phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên và giáo chức ở Huế. Năm 1966, ông thoát ly lên chiến khu, hoạt động trên mặt trận văn nghệ cho đến năm 1975. Tập bút ký đầu tiên, Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn Lâu, ra đời trong thời gian này (đa số nguồn ghi năm 1971, Bảo tàng Văn học ghi 1976). Năm 1976, ông in tập thơ Những dấu chân qua thành phố.
Hai tấm bằng sư phạm Hán văn và triết học giải thích phần nào chất bút ký của ông về sau: một người viết có thể dẫn sách cổ, dẫn triết gia phương Tây trong cùng một trang về một dòng sông hay một món ăn.
Rất nhiều ánh lửa và tạp chí Cửa Việt
Năm 1978, ông vào Hội Nhà văn Việt Nam. Ông lần lượt làm Tổng thư ký rồi Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Bình Trị Thiên (khi ba tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên còn là một tỉnh), sau đó làm Tổng biên tập tạp chí Cửa Việt của Hội Văn học nghệ thuật Quảng Trị.
Tập ký Rất nhiều ánh lửa (1979) mang về cho ông Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1980–1981. Lời khen ký Hoàng Phủ Ngọc Tường có “rất nhiều ánh lửa” hay được gán cho Nguyễn Tuân, nhưng câu ấy chưa rõ xuất xứ, và cụm từ này lại trùng đúng tên tập sách.
Sông Hương và bài bút ký viết tháng 1 năm 1981
Ai đã đặt tên cho dòng sông? được viết tại Huế tháng 1 năm 1981, sau in thành tên chung cho tập bút ký của Nhà xuất bản Thuận Hóa (1984 theo Wikipedia và báo Nhân Dân, Bảo tàng Văn học ghi 1986). Bài viết theo dòng sông Hương từ thượng nguồn giữa đại ngàn Trường Sơn, qua vùng đồi lăng tẩm, vào thành phố rồi ra biển, và lồng vào đó lịch sử, âm nhạc cung đình, thi ca. Câu hỏi ở nhan đề không có lời đáp duy nhất; nhà văn kể lại một truyền thuyết về người làng đặt tên sông theo mùi hương của cỏ hoa hai bên bờ.
Huế còn là đề tài của tập Huế – di tích và con người (1995), nơi có đoạn viết về món cơm hến được trích vào sách Ngữ văn 7 dưới nhan đề Chuyện cơm hến. Trên Văn VN có bài soạn Ai đã đặt tên cho dòng sông (Kết nối tri thức 11), sơ đồ tư duy, bố cục, nội dung chính và dàn ý phân tích.
Bút ký: chỗ gặp nhau của triết, sử, địa và thơ
Sách Ngữ văn 12 (2008) giới thiệu ông là một nhà văn chuyên về bút ký, với nét riêng là chất trí tuệ quyện cùng chất trữ tình. Giọng văn ấy được phân tích kỹ, có dẫn chứng từ Ai đã đặt tên cho dòng sông? và Chuyện cơm hến, trong bài phong cách sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường.
Sách của ông có thể chia làm ba nhánh:
| Nhánh | Tác phẩm (năm in) |
|---|---|
| Bút ký, truyện ký | Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn Lâu (1971), Rất nhiều ánh lửa (1979), Ai đã đặt tên cho dòng sông (1984), Bản di chúc của cỏ lau (1984), Hoa trái quanh tôi (1995), Huế – di tích và con người (1995), Ngọn núi ảo ảnh (2000), Trong mắt tôi (2001), Rượu hồng đào chưa uống đã say (2001), Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử bé (2005), Miền cỏ thơm (2007), Lời tạ từ gửi từ một dòng sông (2011) |
| Thơ | Những dấu chân qua thành phố (1976), Người hái phù dung (1992) |
| Nhàn đàm | Nhàn đàm (1997), Người ham chơi (1998), Miền gái đẹp (2001) |
Năm 2002, Nhà xuất bản Trẻ in Tuyển tập Hoàng Phủ Ngọc Tường gồm bốn tập. Thơ của ông ít hơn nhiều so với văn xuôi, một phần được chọn trong bài tuyển tập thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường.
Người ham chơi viết nhàn đàm
Ông tự gọi mình là “người ham chơi”, và lấy luôn chữ ấy đặt tên cho tập nhàn đàm năm 1998. Nhàn đàm là những bài ngắn, giọng thong thả, bàn chuyện ăn uống, chuyện đàn bà đẹp, chuyện chữ nghĩa. Tập Miền gái đẹp (2001) được tặng thưởng của Hội Nhà văn năm 2001. Ông cũng có nhiều trang về bạn bè văn nghệ ở Huế, trong đó cuốn bút ký văn hóa Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử bé (2005) viết về người nhạc sĩ cùng thế hệ.
Ngoài giải của Hội Nhà văn, ông còn nhận giải A Giải thưởng văn học nghệ thuật Cố đô và các tặng thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật (các nguồn ghi năm không thống nhất).
Hai mươi năm viết sau cơn tai biến
Mùa hè năm 1998, ông bị tai biến mạch máu não, liệt nửa người, phải ngồi xe lăn (báo Văn Hóa và Bảo tàng Văn học ghi năm 1998; VnExpress ghi 1989). Nhưng phần lớn những cuốn sách quen thuộc của ông lại ra đời sau đó: Ngọn núi ảo ảnh, Trong mắt tôi, Miền cỏ thơm, Lời tạ từ gửi từ một dòng sông. Báo Văn Hóa viết rằng ông sáng tác trên giường bệnh suốt hai mươi năm.
Năm 2007, hai vợ chồng ông cùng nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Khoảng mười hai năm cuối đời, ông sống ở TP Hồ Chí Minh cùng con gái lớn. Ngày 6/7/2023, nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ qua đời; mười tám ngày sau, 24/7/2023, ông mất tại nhà riêng sau lần tai biến thứ hai hồi tháng 3, thọ 86 hoặc 87 tuổi tùy cách tính. Lễ tưởng niệm ông được tổ chức ở Huế, và theo VnExpress, ông được an táng cùng vợ tại nghĩa trang phía Bắc thành phố, gần dòng sông ông từng hỏi tên.
Ai đã đặt tên cho dòng sông? và Chuyện cơm hến trong SGK Ngữ văn 7, 11
| Văn bản | Sách – bài học | Bài liên quan trên Văn VN |
|---|---|---|
| Ai đã đặt tên cho dòng sông? (trích) | Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, tập 2, Bài 7 (Ghi chép và tưởng tượng trong kí) | Soạn bài |
| Ai đã đặt tên cho dòng sông? (trích) | Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo, tập 1, Bài 1 (Thông điệp từ thiên nhiên) | Mở bài, kết bài |
| Ai đã đặt tên cho dòng sông? (trích) | Ngữ văn 11 Cánh diều, tập 2, Bài 7 (thực hành đọc hiểu) | Như trên |
| Ai đã đặt tên cho dòng sông? (trích) | Ngữ văn 12, tập 1 (chương trình 2006) | Như trên |
| Chuyện cơm hến (trích Huế – di tích và con người) | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1, Bài 5 (Màu sắc trăm miền) | Soạn bài; Tác giả, tác phẩm; Tóm tắt; Phân tích |
Đoạn trích Ai đã đặt tên cho dòng sông? còn được dùng làm ngữ liệu trong đề thi Ngữ văn THPT quốc gia năm 2019. Chuyện cơm hến thì cho học sinh lớp 7 một Hoàng Phủ Ngọc Tường khác: thong thả, hóm hỉnh, kể về một món ăn bình dân của người Huế như kể về một nếp văn hóa.